thumbnail - Mạng xã hội thách thức hay đồng hành cùng báo chí?

Mạng xã hội thách thức hay đồng hành cùng báo chí?

Người ta vẫn gọi báo chí là “quyền lực thứ 4”, sau các quyền lập pháp, tư pháp, hành pháp. Nay lại có thêm “quyền lực thứ 5”, đó là Internet và mạng xã hộị. Hai loại quyền lực này cạnh tranh hay cùng nhau đồng hành?

1.

Kể từ năm 1971, khi Ray Tomlinson gửi tin nhắn tới nhiều người trên máy tính và gửi bức Thư điện tử đầu tiên (Email) trên mạng ARPANET, đã 41 năm trôi qua và Email cũng từ đó được coi là “Mạng xã hội” đầu tiên của loài người. Ngày nay mạng xã hội có nội hàm rộng lớn, có thể hiểu là một trang web hay một nền tảng trực tuyến với nhiều dạng thức khác nhau và mỗi trang mạng xã hội có những tính năng nhất định. Nhưng phổ biến toàn cầu là Facebook, Youtube, Twitter… Có những mạng chỉ hoạt động trong phạm vi 1 nước như Weibo ở Trung Quốc, CyWorld ở Hàn Quốc, Mixi ở Nhật Bản, Nga có Vkontakte (VK), ở nước ta có Zalo.

Trong thời đại bùng nổ thông tin một ứng dụng mới được ra đời vào giữa năm 2010-Flipboard, mạng này đảm bảo cho bạn cập nhật tất cả tin tức trên mọi lĩnh vực của thế giới chỉ trong khoảng 15 phút lướt tin. Mạng xã hội hiện nay có thể được truy cập từ nhiều phương tiện, thiết bị như máy tính, điện thoại thông minh và đem lại cho người dùng những tiện ích vô cùng to lớn: kinh doanh, quảng cáo, cập nhật tin tức, kiến thức và xu thế xã hội, chia sẻ cảm xúc, giải trí, thư giãn…

Điều chứng tỏ sức mạnh của “quyền lực thứ 5” nhìn thấy rất rõ qua những biến động chính trị, xã hội ở một vài nước. Ít người có thể quên, cách nay khoảng chục năm, hai ngài Tổng thống của Tunisia và Ai Cập đã bị lật đổ, rồi Tổng thống Gadhafi của Lybia, bị phế truất và chịu cái chết thảm khốc, đều có sự tham gia hoặc chủ động hoặc bị động của các mạng xã hội. Nhiều cuộc bạo động đường phố đòi thay đổi kết quả bầu cử, biểu tình đòi quyền lợi cục bộ của nhiều nước từ Âu sang Á đều có sự can dự của thứ “vũ khí” lợi hại này, hoặc liên kết giữa mạng xã hội với báo chí, truyền thông. Có nhiều quốc gia, vùng lãnh thổ mất sự tự chủ, tự do dân tộc khi để “vũ khí tư tưởng” này nằm trong tay các thế lực cơ hội, thù địch…

Mạng xã hội thách thức hay đồng hành cùng báo chí? 

Nhưng hãy tạm gác mặt trái, nhìn nó như người đồng hành với báo chí và chính nó đã tạo ra loại hình “Báo chí công dân” và đang là kênh kết nối nhanh nhất được tính bằng giây của hàng tỷ người trên toàn cầu. Báo chí công dân với những nền tảng công nghệ mới đã giúp cho công chúng mở ra một kênh thông tin của cá nhân và hoạt động tương tự như một nhà báo, bằng cách tự cung cấp, quảng bá, lan truyền những sản phẩm mang tính báo chí của mình ra cộng đồng và đã cung cấp thông tin đa chiều hơn cho độc giả bên cạnh kênh truyền thông chính thống.

Mạng xã hội đã làm thay đổi mối quan hệ giữa báo chí và độc giả. Trước đây, độc giả đón nhận thông tin một chiều, thiếu cơ chế giám sát cũng như phản hồi đối với thông tin báo chí thì nay hầu hết các báo điện tử đều có mục “Bình luận của bạn đọc” (Comment) và “Yêu thích” (Like) dưới mỗi bài viết. Nhờ có sự phản hồi của bạn đọc mà nhiều báo đã khai thác, tìm kiếm các chủ đề hay, có liên quan mật thiết đến thực tế và cuộc sống của người dân hơn. Một số tờ báo đã tạo ra diễn đàn để công chúng cùng thảo luận những vấn đề mà xã hội quan tâm. Độc giả là người “đồng sáng tạo” một sản phẩm báo chí, nhất là những sự kiện, sự việc vừa xảy ra mà nhà báo chưa kịp có mặt. Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, bất kỳ người dân nào, ở bất cứ đâu có Internet cũng có thể đăng ảnh, quay clip, hoặc viết về một việc gì đó đưa lên mạng xã hội, điều mà không tòa soạn báo nào có đủ tiền bạc, phóng viên để tác nghiệp.

Bạn đọc vẫn tin ở báo chí chính thống hơn, vì thông tin ở đó đã được kiểm chứng, có độ tin cậy cao và được công chúng coi như nguồn để đánh giá cái thật, cái giả của thông tin trên mạng xã hội. Nhưng bên cạnh đó, mạng xã hội cũng nhanh chóng chia sẻ những bức ảnh đẹp, những bài báo hay được đăng trên báo chí chính thống. Báo chí ngoài chất lượng, hàm lượng thông tin ngày được nâng cao còn có những bài viết phân tích sâu sắc lý giải những vấn đề, những sự việc mà dư luận xã hội quan tâm. Báo chí nước ta đã góp phần quan trọng vào việc ổn định chính trị, phát triển kinh tế - xã hội, thực hiện dân chủ hóa đời sống. Đặc biệt, báo chí đã tham gia tích cực vào công cuộc phòng chống tham nhũng, tiêu cực trong xã hội ta hiện nay. Rõ ràng là, báo chí và mạng xã hội vừa cạnh tranh vừa tác động qua lại lẫn nhau để cùng phát triển đáp ứng nhu cầu cung cấp thông tin ngày một cao cho công chúng.

Sau khi có Quy hoạch phát triển và quản lý báo chí đến năm 2025, ban hành năm 2019, một số tờ báo trước đây là báo điện tử nay chuyển thành trang mạng xã hội vẫn giữ được “chất báo chí”, nên được bạn đọc đón nhận một cách tin cậy. Còn những mạng xã hội mà nội dung không bị biên tập, không bị quản lý dù có tạo cho người ta thấy có sự “tự do, thoải mái” nhưng đó cũng chính là điểm bất lợi của nó, buộc người đọc phải hết sức cảnh giác. Vì ở đó có nhiều tin giả, tin thất thiệt, nhất là trang mạng bán hàng online, bán hàng rởm, rồi lừa đảo qua đây xuất hiện ngày càng nhiều…

2.

Số lượng người dùng mạng xã hội vẫn tiếp tục tăng. Ước tính đến năm 2045, thế giới sẽ có gần 5 tỷ người dùng. Ở nước ta, hiện có hơn 68 triệu người dùng Internet, chiếm 70,3% dân số, là một trong 18 nước có số lượng người dùng mạng xã hội đông trên thế giới. Người dùng Internet và mạng xã hội nước nhà được xem là có trình độ học vấn tương đối khá, họ là trí thức, công chức, viên chức, học sinh, sinh viên, người về hưu, nông dân. Nông dân bây giờ trình độ văn hóa, kỹ năng sử dụng Internet không ngừng được nâng lên. Ngoài nhu cầu học tập, tìm kiếm thông tin qua báo chí và các trang thông tin điện tử chính thống, người dùng còn truy cập vào các trang mạng xã hội nước ngoài, các blog có “vấn đề”. Internet với cái “không biên giới” đã tạo ra cái lợi vô biên, đồng thời cũng xuất hiện những mặt trái, mặt tiêu cực.

Tin ở trình độ người dùng, tuy nhiên, khả năng tự vệ và động cơ sử dụng của mỗi người khác nhau... nên vấn đề được đặt ra vẫn là: Làm gì, làm như thế nào để hạn chế mặt tiêu cực của báo chí điện tử, các trang mạng xã hội của nước ngoài? Một số quốc gia đã dựng lên các “biên giới ảo” trên nền Internet để kiểm soát “lãnh thổ” của mình, lập những “tường lửa”, thậm chí cấm toàn bộ các mạng xã hội bên ngoài, nhiều quốc gia ban hành những đạo luật, chế tài, can thiệp sâu và mạnh hơn vào Internet. Nhưng thiển nghĩ, đó là những nước chưa mạnh về cồng nghệ thông tin. Còn những quốc gia mạnh, họ sử dụng ngay “quyền lực thứ 5” này để bảo vệ và xây dựng đất nước bằng mạng riêng của mình, không giao nó vào tay các mạng nước ngoài. Vì thế họ đã khắc phục được nhiều hoạt động dịch vụ Internet trái phép, ngăn chặn được các trang điện tử đồi trụy, xâm phạm đời tư, làm tha hóa đạo đức, lối sống, thuần phong mỹ tục của dân tộc họ, phòng chống được các hoạt động lừa đảo, phá hoại kinh tế trên mạng.

Nước ta được đánh giá là có tiềm lực về công nghệ thông tin. Ngành thông tin-truyền thông đã đưa ra cơ chế, chính sách để khuyến kích các công ty công nghệ xây dựng một mạng xã hội riêng, tránh sự phụ thuộc nước ngoài. Tuy nhiên, các mạng xã hội Việt như Gapo, Lotus, Hahalolo sau thời điểm ra mắt năm 2019, đến năm 2020 thi thoảng được các phương tiện truyền thông đề cập đến, tới năm 2021 hầu như không ai nhắc tới - một cái chết thầm lặng. Nguyên nhân vì sao cứ để các công ty công nghệ, những nhà chuyên môn lý giải.

Nhưng thiết nghĩ, nước ta không thể không có thêm mạng xã hội riêng. Điều đó phải nâng lên thành “Khát vọng quốc gia”. Trong một nền kinh tế số, các mạng xã hội sẽ không thể tồn tại và cạnh tranh dược với các sản phẩm ngoại khi hoạt động riêng lẻ. Do vậy, hơn lúc nào hết, để có thể thành công, các mạng xã hội cần phải là một hệ sinh thái các sản phẩm số của người Việt. Cùng với bài toán kinh tế, có hệ sinh thái mạng xã hội Việt Nam thì những lo ngại về chủ quyền quốc gia trên không gian mạng cũng giảm đi rất nhiều.

Và một thử thách lớn với Việt Nam, nhưng đồng thời cũng là động lực để chúng ta vươn lên, là: Năm 2020, Facebook đã chuyển tên công ty thành Meta. Meta chính là công ty mẹ của Facebook, Instagram, WhatsApp và những công ty con khác. Nhà sáng lập Zuckerberg có bài phát biểu trực tuyến dài 75 phút, cho biết, cái tên “Meta” được lấy cảm hứng từ tình yêu của ông đối với các tác phẩm kinh điển và nó bắt nguồn từ khái niệm “xa hơn” trong tiếng Hy Lạp. Metaverse là sự thể hiện tương lai của phương tiện truyền thông xã hội, là một phiên bản thế hệ mới của Internet dựa vào công nghệ thực tế ảo và xem đó chính là tương lai phát triển để kinh doanh và kiếm tiền. Trong Metaverse, mọi người có thể đi học, đi làm, chơi game, xem hòa nhạc, duyệt qua các kệ hàng… mà không cần rời khỏi nhà. Nếu Internet là hai chiều-văn bản và hình ảnh trên màn hình phẳng thì Metaverse là ba chiều với đa giác quan bao gồm cả xúc giác.

Facebook tiến như vậy, chẳng nhẽ chúng ta cứ lẽo đẽo theo sau mãi ư? Vậy bài toán của ngành thông tin-truyền thông vẫn là, Nhà nước phải tiếp tục nghiên cứu cơ chế để phát huy hết tiềm năng trí tuệ người Việt, hỗ trợ các doanh nghiệp công nghệ phát triển, đầu tư mạnh hơn cơ sở hạ tầng dịch vụ công nghệ thông tin, sớm ngày nào hay ngày ấy, để tạo ra những doanh nghiệp tiên phong xây dựng mạng xã hội riêng đủ mạnh mới hy vọng giành được thị trường trong kỷ nguyên kinh tế số.

Đăng Ngọc

Chủ đề liên quan

Chủ đề khác