Khổ, ăn uống lành mạnh cũng có thể bị rối loạn! Nguyên nhân, triệu chứng và cách chữa trị

Chứng rối loạn ăn uống lành mạnh (Orthorexia nervosa) là chứng rối loạn ăn uống đặc trưng bởi sự ám ảnh đồ ăn "sạch". Người mắc chứng này chỉ cho phép bản thân ăn thực phẩm hữu cơ hoặc chưa qua chế biến sẵn, họ có thể cắt bỏ hoàn toàn một nhóm thực phẩm ra khỏi thực đơn của mình hoặc chỉ ăn đồ ăn do mình tự chế biến.

Chứng rối loạn ăn uống lành mạnh xuất phát từ việc lo lắng thái quá về việc suy trì chế độ ăn uống tốt cho sức khỏe. Với những người mắc chứng orthorexia, việc theo đuổi một chế độ ăn "hoàn hảo" sẽ chiếm một lượng lớn thời gian và sức lực của họ, ngoài ra nó còn ảnh hưởng đến công việc, học tập và cả những mối quan hệ. Trong một số trường hợp, chứng rối loạn ăn uống lành mạnh có thể dẫn đến tình trạng suy dinh dưỡng.

Jennifer Mills, bác sĩ tâm lý tại Đại học York (Toronto, Ontario), cho biết có nhiều ý kiến bất đồng về việc công nhận orthorexia là một chẩn đoán chính thức. Sổ tay Chẩn đoán và Thống kê các Chứng rối loạn tâm thần (DSM-5), là hướng dẫn chẩn đoán chính thức của Hiệp hội Tâm lý Mỹ gồm các tiêu chí đánh giá bệnh tâm thần được cập nhật lần cuối vào năm 2013, vẫn chưa đưa chứng bệnh này vào danh sách chứng rôi loạn tâm thần. Mills cho biết một số chuyên gia cho rằng việc chẩn đoán orthorexia trùng dẫm với những chứng rối loạn tâm thần khác. Trong khi một số khác lại cho rằng cách nhận biết chứng bệnh này là việc ăn uống lành mạnh trở nên bất thường hoặc không tốt cho sức khỏe. Trong những năm gần đây, các nhà nghiên cứu và bác sĩ đã chú ý nhiều hơn đến chứng rối loạn ăn uống lành mạnh.

"Orthorexia được chấp nhận là sự khác thường so với ăn uống bình thường hoặc lành mạnh", Mills cho biết. "Các nghiên cứu đã làm rõ những tác động đáng kể của chứng rối loạn ăn uống này đối với người bệnh".

Triệu chứng

Orthorexia khác với những lo lắng thông thường về chế độ ăn lành mạnh ở chỗ nó là sự ám ảnh làm tổn hại đến người bệnh, Thomas Dunn, nhà tâm lý học tại Đại học Northern Colorado, cho biết. Dunn cho biết triệu chứng của orthorexia có thể là một triệu chứng của bệnh tâm lý thông thường và đôi lúc còn biểu hiện thành suy dinh dưỡng, dẫn đến một loạt các vấn đề sức khỏe khác.

Theo Hiệp hội Chứng rối loạn ăn uống quốc gia, người mắc chứng rối loạn ăn uống lành mạnh có thể rất nghiêm túc trong việc kiểm tra danh sách nguyên liệu và nhãn thông tin dinh dưỡng, họ dành hàng giờ một ngày để lên kế hoạch ăn uống và loại bỏ một lượng lớn các nhóm thực phẩm ra khỏi thực đơn (ví dụ như toàn bộ tinh bột, sữa hay đường). Sự ám ảnh này có thể dẫn đến sự lo lắng và khiến người bệnh khó tham gia vào các hoạt động xã hội do lo ngại về việc vi phạm nguyên tắc ăn uống hoặc chỉ vì họ mất quá nhiều thời gian để lập kế hoạch ăn uống. 

Những người mắc chứng orthorexia thường gặp khó khăn với việc hòa nhập xã hội vì chế độ ăn kiêng chặt chẽ khiến họ khó kết nối với những người xung quanh, nhất là ở nơi có đồ ăn. Những sự kiện thuộc loại này có thể khiến người bệnh khổ sở khi loại đồ ăn "được phép" của họ không được phục vụ. Và theo một bài viết đăng tải trên Tạp chí Neuropsychiatric Disease and Treatment năm 2015, sự vi phạm hay phá vỡ các nguyên tắc ăn uống có thể khiến người mắc chứng orthorexia lo lắng tột độ hoặc mang cảm giác tội lỗi, từ đó khiến người bệnh tránh việc tụ tập sau này. 

"Ở cấp độ nghiêm trọng nhất, chứng rối loạn ăn uống lạnh mạnh có thể dẫn đến việc người bệnh chỉ ăn một số ít loại thực phẩm mà họ cảm thấy thoải mái khi ăn", Mills cho biết. Một chế độ ăn uống như vậy sẽ dẫn đến tình trạng thiếu hụt các loại dinh dưỡng đa lượng (như chất béo hay carbohydrates) hoặc vi lượng (như sắt, kẽm) cần thiết. Cũng theo bài viết trên Tạp chí Neuropsychiatric Disease and Treatment năm 2015, trong trường hợp xấu nhất, tình trạng suy dinh dưỡng có thể gây nguy hiểm đến tính mạng tương tự chứng chán ăn tâm thần như: thiếu máu, loãng xương, mất cân bằng hormone và nhịp tim chậm bất thường. 

Nguyên nhân

Mặc dù việc hạn chế sử dụng một số loại thực phẩm không phải là điều gì xa lạ, nhưng chứng rối loạn ăn uống lành mạnh hầu như là hệ lụy của những xu hướng văn hóa hiện đại ngày nay, Dunn nhận định. "Chúng ta đã biết đến ăn kiêng từ lâu, nhưng lý do mà người ta ăn kiêng đã thay đổi".

Sự gia tăng các giá trị văn hóa tập trung vào sức khỏe và tinh thần có thể đã góp phần vào sự phổ biến của chứng rối loạn ăn uống lành mạnh, Dunn cho biết. Một số bằng chứng cho thấy những người có công việc về vấn đề dinh dưỡng và sức khỏe (như chuyên gia dinh dưỡng) hay những người làm việc trong ngành giải trí (như ca sĩ, diễn viên…) có nguy cơ mắc chứng orthorexia cao hơn so với đại đa số người dân trên thế giới. Nguyên nhân có thể là do sự nghiệp của họ phải tập trung vào việc ăn kiêng hoặc áp lực tạo ra hình mẫu ăn uống lành mạnh cho người khác theo dõi.

Ngay cả mạng xã hội cũng góp một phần vào sự phát triển của orthorexia. Một nghiên cứu được công bố trên Tạp chí Eating and Weight Disorders năm 2017 cho thấy tỷ lệ xuất hiện các triệu chứng của orthorexia tăng cao trong một cộng đồng "ăn uống lành mạnh" trên Instagram. Cộng đồng này gồm các chuyên gia, những người có sức ảnh hưởng trên mạng xã hội và cả những người bình thường, họ chia sẻ các bài viết về chế độ ăn kiêng của bản thân. Người thuộc cộng đồng trên sử dụng ứng dụng này càng thường xuyên (dựa trên số lượng bài đăng) thì càng xuất hiện nhiều triệu chứng của chứng rối loạn ăn uống lành mạnh. 

Ngoài ra, những người mắc chứng orthorexia cũng thường mắc phải các chứng rối loạn tâm thần khác. Theo một bài viết trên Tạp chí Appetite năm 2019, lo âu và trầm cảm là hai nguy cơ lớn nhất từ chứng orthorexia. Theo một nghiên cứu của Úc được đăng tải trên Tạp chí Eating and Weight Disorders năm 2017, người có tiền sử mắc các chứng rối loạn ăn uống có nguy cơ cao mắc phải chứng rối loạn ăn uống lành mạnh, tỉ lệ còn cao hơn cả chứng cầu toàn và hình ảnh bản thân.

Sự phổ biến của chứng orthorexia

Hiện chưa rõ chứng rối loạn ăn uống lành mạnh phổ biến ở mức độ nào. Tuy nhiên các nghiên cứu cho biết nó không phụ thuộc vào độ tuổi hay giới tính. Dunn cho biết chứng bệnh này phổ biến đồng đều giữa các nhóm tuổi lẫn giới tính.

Dunn cũng cho biết vấn đề đối với việc tính toán mức độ phổ biến là một số khảo sát chỉ mới đánh giá ở mức độ quan tâm của người tham gia đối với việc ăn uống lành mạnh mà không đánh giá chế độ ăn kiêng của họ có tác động như thế nào đến khả năng vận động của bản thân. Điều này có thể dẫn đến sự không nhất quán giữa các số liệu, hoặc số liệu quá cao.

Các nghiên cứu cho thấy khoảng kết quả rất rộng, từ 6,9% dân số tại Ý cho đến 86% người tập Ashtanga Yoga tại Tây Ban Nha. Một nghiên cứu, được đăng tải trên Tạp chí Eating and Weight Disorders năm 2016, đã xem xét liệu ăn kiêng có thật sự ảnh hưởng đến sức khỏe vật lý và chất lượng cuộc sống của người tham gia thuộc tầng lớp phổ thông hay không. Dựa trên những tiêu chí chặt chẽ hơn, tác giả nghiên cứu ước tính chỉ có dưới 1% người tham gia mắc chứng orthorexia. 

Orthorexia so với những chứng bệnh khác

Mills cho biết, triệu chứng của orthorexia có thể giống với một chứng rối loạn ăn uống khác có tên chứng chán ăn tâm thần (anorexia nervosa). Những người mắc hai chứng rối loạn ăn uống này đều kiểm soát chặt chẽ thực đơn của mình và xem việc vi phạm nguyên tắc ăn uống của bản thân là một sự thất bại. Theo một bài biết trên Tạp chí Neuropsychiatric Disease and Treatment năm 2015, cả hai chứng rối loạn ăn uống này đều có thể dẫn đến hiện tượng sụt cân trầm trọng và suy dinh dưỡng. 

Tuy nhiên, Mills cho biết hai chứng bệnh trên khác nhau ở một điểm quan trọng: những người mắc chứng chán ăn tâm thần hầu hết không hài lòng với cơ thể của bản thân, trong khi đó những người mắc chứng rối loạn ăn uống lành mạnh không bị chi phối bởi sự không hài lòng về cơ thể. "Trong một vài trường hợp thì họ còn thấy vui vẻ với hình dáng cơ thể của mình", cô nói.

Ngoài ra, theo Hiệp hội Chứng rối loạn ăn uống quốc gia, cũng có sự giống nhau giữa chứng rối loạn ăn uống lành mạnh và chứng rối loạn ám ảnh cưỡng chế (obsessive compulsive disorder - OCD), một chứng tâm thần khiến người bệnh buộc phải lặp đi lặp lại những hành động nhất định hoặc lặp lại những suy nghĩ không mong muốn. Ví dụ, một người mắc OCD có thể sợ vi trùng và bị ám ảnh bởi sự sạch sẽ để tránh lây nhiễm. Tương tự, Mills cho biết những người mắc chứng orthorexia cũng sẽ buộc bản thân có những hành động như tìm cách làm "sạch" thức ăn nhất có thể. "Nó là sự ám ảnh bởi suy nghĩ về những hậu quả đáng sợ sau hành động của mình", cô giải thích. 

Cách chữa trị

Mills cho biết hiện vẫn chưa có cách chữa trị chung nào cho chứng rối loạn ăn uống lành mạnh. Thay vào đó, cách chữa trị thường được điều chỉnh phù hợp với từng người bệnh. "Trong một số trường hợp, có thể cần phải điều trị như một chứng rối loạn ăn uống", Mills nói. Cách chữa trị này có thể gồm liệu pháp điều trị tâm lý nhằm giúp bệnh nhân nhận ra và thay đổi những niềm tin hoặc suy nghĩ méo mó, có hại về thực phẩm. Nếu bệnh nhân bị thiếu cân hoặc suy dinh dưỡng, quá trình điều trị sẽ bao gồm cả việc cải thiện cân nặng và xây dựng lại chế độ dinh dưỡng.

Trong những trường hợp khác, orthorexia cũng có thể điều trị như chứng OCD, Mills cho biết. Với phương pháp này, bệnh nhân sẽ dần đẫn được tiếp xúc với những loại thực phẩm và tình huống mà họ lo sợ, đồng thời, nhóm điều trị sẽ giúp họ cải thiện tình trạng lo âu theo hướng có lợi cho sức khỏe.

Về mặt lý tưởng thì quá trình điều trị chứng rối loạn ăn uống lành mạnh là đạt được mục tiêu của bênh nhân sau điều trị. Mills cho rằng "Phương pháp điều trị được điều chỉnh dựa trên điều người bệnh muốn làm, cũng như điều gì khiến họ lo lắng", đó có thể là ăn một miếng bánh kem trong ngày sinh nhật của bạn bè, đi ăn tại nhà hàng hay vừa đi bộ vừa nhâm nhi một que kem mát lạnh.

Minh Bảo theo Live Science

Đánh giá gần đây
Đọc nhiều nhất Phản hồi nhiều nhất

1 'Trà xanh' là gì mà cư dân mạng sôi sục tìm kiếm?

2 Chiêu thức bán hàng "AU" fake trên mạng của chuỗi AE shop Việt Nam vừa bị thu giữ 7.000 sản phẩm nhái

3 Nếu Twitter không cấm cửa Tổng thống Trump…

4 Ông Trump sẽ nhận mức lương hưu và đãi ngộ thế nào khi đã hết nhiệm kỳ?

5 Hai máy giặt lồng ngang “đấu súng”: truyền động trực tiếp hay dây curoa sẽ thắng thế?

Tin Liên quan
Các tin khác
a
Xem thêm
Góc nhìn VNREVIEW