Dũng Đỗ
Writer
Một làn sóng cắt giảm nhân sự quy mô lớn đang tiếp tục càn quét qua Thung lũng Silicon và lan rộng sang nhiều lĩnh vực kinh tế khác trong những tháng đầu năm 2026. Điểm chung đáng chú ý trong các thông báo sa thải gần đây của những gã khổng lồ như Amazon, HP hay Pinterest là sự xuất hiện dày đặc của từ khóa "Trí tuệ nhân tạo" (AI). Tuy nhiên, giới phân tích và các chuyên gia nhân sự đang đặt ra nghi vấn lớn: Liệu AI có thực sự cướp đi hàng chục nghìn việc làm ngay lập tức, hay đây chỉ là một thuật ngữ mỹ miều được các CEO sử dụng để "tẩy trắng" cho những sai lầm trong quản trị và tuyển dụng quá đà trước đó?
Khi AI trở thành "bia đỡ đạn" cho các quyết định sa thải
Tuần trước, Amazon đã gây chấn động khi thông báo kế hoạch cắt giảm thêm 16.000 nhân viên thuộc khối văn phòng, con số này cộng hưởng với đợt sa thải 14.000 người vào mùa thu năm ngoái tạo nên một cuộc thanh lọc nhân sự chưa từng có. Trong bài đăng trên blog chính thức, tập đoàn thương mại điện tử lớn nhất hành tinh giải thích rằng "AI và các tác nhân tự động đang thay đổi căn bản cách thức làm việc", đồng thời để ngỏ khả năng tiếp tục thu hẹp quy mô nhân sự trong những năm tới.
Không chỉ Amazon, xu hướng này đang lan rộng như một hiệu ứng domino. Tháng trước, Pinterest tuyên bố cắt giảm 15% lực lượng lao động với lý do cần "phân bổ lại nguồn lực cho các vị trí tập trung vào AI". Trước đó, vào cuối tháng 11/2025, ông Enrique Lores, CEO của HP, cũng công bố kế hoạch tái cấu trúc ảnh hưởng đến 6.000 vị trí việc làm vì nhìn thấy "cơ hội đáng kể khi tích hợp AI vào hoạt động công ty". Cơn bão này không chỉ giới hạn ở Mỹ hay ngành công nghệ, mà còn lan sang châu Âu với việc tập đoàn hàng không Đức Deutsche Lufthansa AG cắt giảm 4.000 nhân sự hành chính hay ngân hàng ING Group NV của Hà Lan loại bỏ gần 1.000 vị trí vì lý do tương tự.
Hiện tượng "AI Washing": Bình phong cho áp lực tài chính
Giới chuyên gia đã đặt tên cho hiện tượng này là "AI washing" (tẩy trắng bằng AI). Thuật ngữ này ám chỉ hành động của các doanh nghiệp cố tình gán ghép các quyết định cắt giảm nhân sự, vốn xuất phát từ áp lực tài chính hoặc dư thừa lao động do tuyển dụng ồ ạt thời đại dịch, vào lý do triển khai công nghệ mới. Hãng nghiên cứu thị trường Forrester nhận định gay gắt rằng nhiều công ty thông báo sa thải liên quan đến AI nhưng thực tế họ chưa hề sở hữu các ứng dụng AI đủ hoàn thiện, được kiểm chứng để sẵn sàng thay thế ngay lập tức vị trí của những người vừa mất việc.
Theo Forrester, trong quá khứ, các doanh nghiệp thường phải đưa ra những lý do kém tích cực khi sa thải nhân viên như không đạt mục tiêu tài chính, thua lỗ, vấn đề thuế quan hay mất khách hàng lớn. Những lý do này thường khiến giá cổ phiếu sụt giảm và gây hoang mang cho nhà đầu tư. Ngược lại, việc đổ lỗi cho AI hiện nay được xem là một lý do "thời thượng và an toàn". Nó phát đi tín hiệu với thị trường chứng khoán rằng công ty đang đi tiên phong trong đổi mới sáng tạo, đã tìm ra cách tối ưu hóa chi phí vận hành và đang chuyển mình theo xu hướng công nghệ. Thực tế chứng minh, cổ phiếu của các công ty này thường tăng điểm sau các thông báo sa thải gắn mác AI.
Sự hoài nghi về năng lực thay thế thực tế của AI
Giáo sư Peter Cappelli tại trường Wharton School thuộc Đại học Pennsylvania bày tỏ sự hoài nghi sâu sắc trên tờ New York Times. Ông cho rằng các công ty tuyên bố dùng AI để thay thế con người ở các vị trí vừa sa thải, nhưng thực tế điều đó chưa xảy ra đại trà. Khoảng cách từ tuyên bố đến năng lực thực thi của công nghệ vẫn còn rất lớn. Molly Kinder, nhà nghiên cứu chuyên về AI tại Viện Brookings, cũng đồng tình với quan điểm này. Bà cho rằng đây là cách các giám đốc điều hành gửi thông điệp "thân thiện" đến phố Wall hơn là thừa nhận khó khăn nội tại.
Các số liệu thống kê độc lập cũng củng cố cho sự hoài nghi này. Một nghiên cứu do Molly Kinder và cộng sự thực hiện cho Phòng Nghiên cứu Ngân sách Yale công bố tháng 10/2025 cho thấy các chỉ số về mức độ tự động hóa chưa thể hiện mối liên hệ rõ ràng nào với tỷ lệ thất nghiệp gia tăng đột biến. Dù công ty tư vấn Challenger, Gray & Christmas chỉ ra rằng AI là nguyên nhân của hơn 48.000 vụ cắt giảm việc làm tại Mỹ trong năm qua, nhưng con số này vẫn là thiểu số so với hơn 700.000 nhân viên công nghệ bị sa thải toàn cầu kể từ năm 2022 theo dữ liệu của Layoffs.fyi. Phần lớn trong số đó thực chất là sự điều chỉnh (correction) sau giai đoạn tuyển dụng quá mức (over-hiring) trong thời kỳ bùng nổ nhu cầu kỹ thuật số do đại dịch COVID-19.
Báo cáo dự báo xu hướng của Forrester nhận định rằng tác động của AI đến việc làm là có thật nhưng ở mức khiêm tốn hơn nhiều so với những lời đồn đại. Công nghệ này dự kiến chỉ khiến khoảng 6% việc làm bị mất tại Mỹ trong giai đoạn 2025-2030, chủ yếu ở các tác vụ lặp lại. Việc thay thế nhân sự trên diện rộng ngay lập tức là kịch bản khó xảy ra. Tuy nhiên, trong bối cảnh nhạy cảm hiện nay, việc quy kết trách nhiệm cho AI được xem là nước đi ít rủi ro nhất về mặt truyền thông, giúp ban lãnh đạo các tập đoàn né tránh được những câu hỏi khó về trách nhiệm quản trị, ngay cả khi "thủ phạm" thực sự của làn sóng sa thải chính là những tính toán sai lầm trong quá khứ của chính họ.
Khi AI trở thành "bia đỡ đạn" cho các quyết định sa thải
Tuần trước, Amazon đã gây chấn động khi thông báo kế hoạch cắt giảm thêm 16.000 nhân viên thuộc khối văn phòng, con số này cộng hưởng với đợt sa thải 14.000 người vào mùa thu năm ngoái tạo nên một cuộc thanh lọc nhân sự chưa từng có. Trong bài đăng trên blog chính thức, tập đoàn thương mại điện tử lớn nhất hành tinh giải thích rằng "AI và các tác nhân tự động đang thay đổi căn bản cách thức làm việc", đồng thời để ngỏ khả năng tiếp tục thu hẹp quy mô nhân sự trong những năm tới.
Không chỉ Amazon, xu hướng này đang lan rộng như một hiệu ứng domino. Tháng trước, Pinterest tuyên bố cắt giảm 15% lực lượng lao động với lý do cần "phân bổ lại nguồn lực cho các vị trí tập trung vào AI". Trước đó, vào cuối tháng 11/2025, ông Enrique Lores, CEO của HP, cũng công bố kế hoạch tái cấu trúc ảnh hưởng đến 6.000 vị trí việc làm vì nhìn thấy "cơ hội đáng kể khi tích hợp AI vào hoạt động công ty". Cơn bão này không chỉ giới hạn ở Mỹ hay ngành công nghệ, mà còn lan sang châu Âu với việc tập đoàn hàng không Đức Deutsche Lufthansa AG cắt giảm 4.000 nhân sự hành chính hay ngân hàng ING Group NV của Hà Lan loại bỏ gần 1.000 vị trí vì lý do tương tự.
Hiện tượng "AI Washing": Bình phong cho áp lực tài chính
Giới chuyên gia đã đặt tên cho hiện tượng này là "AI washing" (tẩy trắng bằng AI). Thuật ngữ này ám chỉ hành động của các doanh nghiệp cố tình gán ghép các quyết định cắt giảm nhân sự, vốn xuất phát từ áp lực tài chính hoặc dư thừa lao động do tuyển dụng ồ ạt thời đại dịch, vào lý do triển khai công nghệ mới. Hãng nghiên cứu thị trường Forrester nhận định gay gắt rằng nhiều công ty thông báo sa thải liên quan đến AI nhưng thực tế họ chưa hề sở hữu các ứng dụng AI đủ hoàn thiện, được kiểm chứng để sẵn sàng thay thế ngay lập tức vị trí của những người vừa mất việc.
Theo Forrester, trong quá khứ, các doanh nghiệp thường phải đưa ra những lý do kém tích cực khi sa thải nhân viên như không đạt mục tiêu tài chính, thua lỗ, vấn đề thuế quan hay mất khách hàng lớn. Những lý do này thường khiến giá cổ phiếu sụt giảm và gây hoang mang cho nhà đầu tư. Ngược lại, việc đổ lỗi cho AI hiện nay được xem là một lý do "thời thượng và an toàn". Nó phát đi tín hiệu với thị trường chứng khoán rằng công ty đang đi tiên phong trong đổi mới sáng tạo, đã tìm ra cách tối ưu hóa chi phí vận hành và đang chuyển mình theo xu hướng công nghệ. Thực tế chứng minh, cổ phiếu của các công ty này thường tăng điểm sau các thông báo sa thải gắn mác AI.
Sự hoài nghi về năng lực thay thế thực tế của AI
Giáo sư Peter Cappelli tại trường Wharton School thuộc Đại học Pennsylvania bày tỏ sự hoài nghi sâu sắc trên tờ New York Times. Ông cho rằng các công ty tuyên bố dùng AI để thay thế con người ở các vị trí vừa sa thải, nhưng thực tế điều đó chưa xảy ra đại trà. Khoảng cách từ tuyên bố đến năng lực thực thi của công nghệ vẫn còn rất lớn. Molly Kinder, nhà nghiên cứu chuyên về AI tại Viện Brookings, cũng đồng tình với quan điểm này. Bà cho rằng đây là cách các giám đốc điều hành gửi thông điệp "thân thiện" đến phố Wall hơn là thừa nhận khó khăn nội tại.
Các số liệu thống kê độc lập cũng củng cố cho sự hoài nghi này. Một nghiên cứu do Molly Kinder và cộng sự thực hiện cho Phòng Nghiên cứu Ngân sách Yale công bố tháng 10/2025 cho thấy các chỉ số về mức độ tự động hóa chưa thể hiện mối liên hệ rõ ràng nào với tỷ lệ thất nghiệp gia tăng đột biến. Dù công ty tư vấn Challenger, Gray & Christmas chỉ ra rằng AI là nguyên nhân của hơn 48.000 vụ cắt giảm việc làm tại Mỹ trong năm qua, nhưng con số này vẫn là thiểu số so với hơn 700.000 nhân viên công nghệ bị sa thải toàn cầu kể từ năm 2022 theo dữ liệu của Layoffs.fyi. Phần lớn trong số đó thực chất là sự điều chỉnh (correction) sau giai đoạn tuyển dụng quá mức (over-hiring) trong thời kỳ bùng nổ nhu cầu kỹ thuật số do đại dịch COVID-19.
Báo cáo dự báo xu hướng của Forrester nhận định rằng tác động của AI đến việc làm là có thật nhưng ở mức khiêm tốn hơn nhiều so với những lời đồn đại. Công nghệ này dự kiến chỉ khiến khoảng 6% việc làm bị mất tại Mỹ trong giai đoạn 2025-2030, chủ yếu ở các tác vụ lặp lại. Việc thay thế nhân sự trên diện rộng ngay lập tức là kịch bản khó xảy ra. Tuy nhiên, trong bối cảnh nhạy cảm hiện nay, việc quy kết trách nhiệm cho AI được xem là nước đi ít rủi ro nhất về mặt truyền thông, giúp ban lãnh đạo các tập đoàn né tránh được những câu hỏi khó về trách nhiệm quản trị, ngay cả khi "thủ phạm" thực sự của làn sóng sa thải chính là những tính toán sai lầm trong quá khứ của chính họ.
