Có việc bức xúc, trái ngang, bằng chứng camera rõ ràng, tố cáo sao cho đúng pháp luật?

[Ngọc Yến]

Có một thực tế đang khiến nhiều người dân lúng túng: khi gặp một vụ việc bất công, tiêu cực hay sai phạm, nếu không đăng lên mạng xã hội thì họ phải phản ánh ở đâu? Không phải ai cũng hiểu rõ quy trình gửi đơn tố cáo, không phải ai cũng biết cơ quan nào có thẩm quyền xử lý, và càng không phải ai cũng tin rằng tiếng nói của mình sẽ được lắng nghe nếu đi theo con đường “chính thống”.

Mạng xã hội vì thế trở thành nơi đầu tiên người ta nghĩ tới. Nhanh, lan truyền mạnh, tạo áp lực dư luận tức thì. Nhưng đó có phải là kênh phù hợp và an toàn nhất? Hay chỉ là giải pháp tình thế khi người dân chưa biết hoặc chưa tin vào các cơ chế tiếp nhận tố cáo hiện có?

Bài viết này sẽ đi vào chính băn khoăn ấy: nếu không tố cáo trên mạng xã hội thì người dân có thể phản ánh vụ việc ở đâu, bằng cách nào, và cơ quan nào thực sự có trách nhiệm xử lý.

• Chợ phán xử mạng xã hội - khi cảm xúc dẫn dắt công lý
• Cảnh báo camera giám sát trở thành công cụ triệt hạ nhau

Thực ra khi đặt vào hoàn cảnh cô con dâu trong vụ tố cáo nhà chồng gần đây nhất, thì bức xúc, và cũng thông cảm vì bận con nhỏ, stress. Nhưng xét cho cùng pháp luật xử lý hành vi, không xử lý theo cảm xúc. Nạn nhân nếu hành động thiếu kiểm soát có thể tự đẩy mình sang thế bất lợi.

Xem các video T đăng lên mạng xã hội, đó là các nội dung về quan điểm cá nhân, mâu thuẫn sinh hoạt hoặc những việc chưa vi phạm pháp luật hình sự (nội dung video chưa đủ yếu tố cấu thành tội phạm), mẹ chồng cũng không mắng con dâu oang oang nơi công cộng. Vì vậy, các nội dung này được pháp luật tuyệt đối bảo vệ sự riêng tư. Những gì nói trong nhà không được phép công khai nếu không có sự đồng ý của các thành viên, ngay cả khi những gì gia đình bàn luận là "không hay", thì đó vẫn là quyền riêng tư của họ.

Còn việc trích xuất camera riêng tư để tố giác tội phạm phải là tố giác hành vi có dấu hiệu vi phạm pháp luật hình sự: như đánh tráo tài sản, hành hung gây thương tích, ngược đãi... đang bị nguy hiểm đến tính mạng ngay lập tức và việc đăng lên mạng là cách duy nhất để huy động sự giúp đỡ khẩn cấp (khi các phương án báo cơ quan chức năng không kịp phản hồi), thì hành động này có thể được xem xét nhẹ tay hơn về mặt pháp lý (bảo vệ sự riêng tư) do tính chất "cứu người". Tuy nhiên, sau đó vẫn nên gỡ bỏ để bảo vệ sự riêng tư.

Như vậy, ở đây thì các video người con dâu đăng lên mạng xã hội chưa đủ để quy kết tội của mẹ chồng. Nên việc người con dâu đăng video từ camera gia đình mà không được sự cho phép, lại trở thành người có dấu hiệu vi phạm pháp luật, tùy mức độ sẽ rơi vào xử phạt hành chính, dân sự hay hình sự.

Bộ luật Dân sự 2015, Điều 38 - Quyền về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân thì Đời sống riêng tư của cá nhân được pháp luật bảo vệ và Việc thu thập, sử dụng, công khai thông tin liên quan đời sống riêng tư phải được người đó đồng ý => Việc tự ý công khai video ghi lại lời nói, hành vi riêng tư trong gia đình khi chưa có sự đồng ý của mẹ chồng là xâm phạm quyền đời sống riêng tư.

Điều 32 - Quyền đối với hình ảnh thì Cá nhân có quyền đối với hình ảnh của mình. Việc sử dụng hình ảnh người khác phải được người đó đồng ý, trừ trường hợp vì lợi ích quốc gia, cộng đồng theo luật định => Đăng video có hình ảnh, giọng nói, hành vi của mẹ chồng không xin phép thì sẽ vi phạm quyền hình ảnh.

Với một người phụ nữ đang nuôi con nhỏ (vốn đã nhạy cảm và dễ trầm cảm), bạn ý có thể đã bị "bạo lực tinh thần". Bạn ý đáng thương, bạn ý đúng về mặt cảm xúc nhưng sai về hành động. Ở luật có điều khoản về phòng vệ chính đáng và vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng. Ví dụ: Khi bị ai đó cầm gậy đánh, nếu ta giật lấy gậy và đánh lại vào đầu họ quá mạnh, ta từ người tự vệ chính đáng có thể trở thành tội phạm ngộ sát. Việc tung clip cũng vậy: Từ một nạn nhân của bạo lực tinh thần, bạn ý vô tình trở thành người vi phạm pháp luật về quyền riêng tư (bạn ý đã vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng).

Muốn bảo vệ mình hợp pháp, đường đúng phải là:

+ Ghi nhận chứng cứ để làm việc với công an, tòa án.
+ Sử dụng báo chí chính thống (thay vì mạng xã hội). Nếu lo ngại vụ việc bị chèn ép hoặc "chìm xuồng", bạn hãy gửi thông tin cho các ban đời sống/pháp luật của các tờ báo uy tín. Vì sao?

- Báo chí có quy trình kiểm chứng thông tin và có tư cách pháp nhân để yêu cầu các cơ quan trả lời bằng văn bản.
- Việc báo chí vào cuộc có sức nặng gấp nhiều lần một video trôi nổi trên TikTok, vì nó mang tính chính thống và không vi phạm quyền riêng tư (báo chí có nghiệp vụ che mờ mặt và xử lý giọng nói).

Tuy nhiên cũng ghi nhận một số vụ việc gần đây, khi đưa lên mạng xã hội thì sự vụ có thể là được xử lý nhanh chóng và được công chúng đặc biệt quan tâm hơn. Góc khuất về một gia đình phức tạp như một xã hội thu nhỏ. Mà đôi khi có những cái uất ức chưa thể đưa ra công an, tòa án được, thì họ sẽ mong có cái nhìn cảm thông từ phía cộng đồng mạng, và cũng có thể thấy họ muốn được đòi công bằng. Nhưng cũng cần hiểu, trong một cuộc tranh luận gia đình, ai cũng có lúc nóng nảy hoặc quan điểm cá nhân chưa đúng... Việc dùng camera giám sát trong gia đình làm công cụ để tấn công người thân là hành vi phá vỡ niềm tin căn bản nhất trong một mái nhà. Nếu thực sự có mâu thuẫn về tài sản, quyền lợi hay đối xử, việc nhờ chính quyền hoặc tòa án phân xử là con đường đúng luật, giữ được tự trọng và tránh những rủi ro pháp lý đáng tiếc khi có thể bị kiện về tội bôi nhọ hoặc vu khống. #BienTuongCamera

Nguyễn Minh