Hoàng Anh
Writer
Sự bùng nổ của Trí tuệ nhân tạo không chỉ tạo ra một cuộc cách mạng về công nghệ mà còn đang khoét sâu một ranh giới mới trong nhận thức của con người. Mới đây, tỷ phú Mark Cuban đã châm ngòi cho một cuộc tranh luận quy mô lớn trên mạng xã hội X khi đưa ra nhận định sắc bén về cách nhân loại đang phản ứng trước các Mô hình ngôn ngữ lớn (LLM). Theo vị cá mập công nghệ này, thế giới hiện chỉ chia làm hai loại người dùng: nhóm tận dụng AI để học hỏi mọi thứ và nhóm lạm dụng nó để không bao giờ phải học thêm bất cứ điều gì nữa.
"Phòng tập tinh thần" và "Chiếc nạng tư duy"
Bài đăng của Mark Cuban nhanh chóng thu hút hơn 778.000 lượt xem và nhận được sự đồng thuận từ hàng loạt chuyên gia trong ngành. Lập trình viên Tomas Galik chỉ ra rằng sự khác biệt tuy nhỏ nhưng mang tính quyết định. Một bên dùng LLM để khám phá các ý tưởng mới và thách thức những giới hạn kiến thức hiện tại, trong khi bên còn lại chỉ thuần túy tìm kiếm lối đi tắt để né tránh tư duy.
Nhà tâm lý học Shivram Krishna Singh đã đưa ra một sự so sánh vô cùng hình tượng. Ông ví nhóm thứ nhất đang xây dựng một "phòng tập tinh thần" để rèn luyện sức bền tư duy, tạo ra đòn bẩy cho bản thân. Ngược lại, nhóm thứ hai đang tự bỏ tiền mua một chiếc nạng, tự tạo ra sự phụ thuộc nguy hiểm. Chuyên gia tâm lý này nhấn mạnh rằng nếu con người giao phó hoàn toàn việc học hỏi cho máy móc, khả năng xử lý thông tin của bộ não sẽ bị suy yếu nghiêm trọng. Lời khuyên được đưa ra là: Hãy dùng AI để leo trèo, đừng dùng nó để cõng bạn.
Khoảng cách giữa hai nhóm người dùng này đang ngày một nới rộng. Tài khoản WildPinesAI phân tích rằng những người thuộc nhóm "học mọi thứ" đang ngày càng trở nên xuất sắc. Họ biết chính xác cần phải đưa ra những câu lệnh (prompt) nào và sở hữu sự nhạy bén để phát hiện ra ngay khi AI trả về kết quả sai lệch. Ở thái cực ngược lại, nhóm lười biếng ngày càng lún sâu vào sự phụ thuộc, nhắm mắt sao chép và dán (copy-paste) bất cứ thứ gì ChatGPT đưa ra mà không buồn đọc lại – đúng như quan sát của tài khoản Deepak. Cùng nắm trong tay một công cụ, nhưng quỹ đạo phát triển của hai nhóm lại rẽ sang hai hướng hoàn toàn khác biệt.
Để thấy rõ sự đối lập này, chuyên gia Bill Gurley từ công ty đầu tư mạo hiểm Benchmark tại Thung lũng Silicon đã phác họa bức tranh tương lai nghề nghiệp:
Sự trỗi dậy của nhóm thứ ba và "thực tập sinh say xỉn"
Giữa cuộc tranh luận, một góc nhìn mới từ tài khoản Socrates đã mở ra chiều hướng thứ ba: những người đang sử dụng Tác nhân AI (AI Agents) để phục vụ mọi nhu cầu cá nhân ngay cả khi họ đang ngủ. Lợi thế thực sự lúc này không còn nằm ở việc học nhanh hay chậm, mà là khả năng tự động hóa việc tích lũy kiến thức thông qua các tác nhân công nghệ.
Mark Cuban hoàn toàn đồng tình với xu hướng này và dự báo Tác nhân AI sẽ sớm phủ sóng mọi mặt đời sống. Tuy nhiên, tỷ phú cũng đưa ra lời cảnh báo gay gắt về những rủi ro khi các hệ thống này "mất tập trung". Ông lấy ví dụ về một đứa trẻ 18 tháng tuổi: khi đẩy cốc nước rơi khỏi ghế ăn dặm ở nhà, đứa trẻ có thể học được bài học thông qua thái độ khó chịu của người mẹ. Nhưng nếu sự việc xảy ra ở nhà hàng với một người dọn dẹp không bộc lộ cảm xúc, đứa trẻ sẽ không thu nhận được gì, thậm chí hiểu sai vấn đề.
Các Tác nhân AI cũng gặp phải hạn chế tương tự về nhận thức ngữ cảnh. Cuban chỉ ra rằng không có gì đảm bảo máy móc sẽ xử lý một vấn đề theo cùng một cách trong mọi hoàn cảnh. Tệ hơn, chúng có thể hoạt động giống như một "thực tập sinh say xỉn" – liên tục mắc lỗi ngớ ngẩn, không đưa ra lý do và hoàn toàn không chịu trách nhiệm trước những hậu quả do mình gây ra.
Lời cảnh tỉnh về sự lười biếng nhận thức
Bản thân Mark Cuban là một người cuồng tín với Trí tuệ nhân tạo. Ông thừa nhận đã sử dụng ChatGPT nhiều đến mức "điên rồ" cho mọi việc, từ viết phần mềm, chuyển văn bản thành video, cho đến theo dõi thói quen tập thể dục và nhắc lịch uống thuốc cá nhân. Khi trả lời phỏng vấn tờ Business Insider năm ngoái, ông đánh giá AI giống như "một thiên tài nhớ mọi thứ" và khẳng định trên thương trường sắp tới sẽ chỉ còn hai loại doanh nghiệp: những công ty xuất sắc về AI và phần còn lại.
Dù vậy, những lo ngại về sự tha hóa kỹ năng là hoàn toàn có cơ sở. Arthur Mensch, CEO của Mistral AI, từng thẳng thắn chia sẻ với The Times of London rằng rủi ro lớn nhất mà công nghệ này mang lại chính là "sự suy giảm kỹ năng". Khi con người lười biếng và ỷ lại quá mức vào máy móc, họ sẽ đánh mất khả năng tổng hợp và phê bình thông tin – những yếu tố cốt lõi nhất cấu thành nên năng lực tư duy và quá trình học tập của nhân loại.
"Phòng tập tinh thần" và "Chiếc nạng tư duy"
Bài đăng của Mark Cuban nhanh chóng thu hút hơn 778.000 lượt xem và nhận được sự đồng thuận từ hàng loạt chuyên gia trong ngành. Lập trình viên Tomas Galik chỉ ra rằng sự khác biệt tuy nhỏ nhưng mang tính quyết định. Một bên dùng LLM để khám phá các ý tưởng mới và thách thức những giới hạn kiến thức hiện tại, trong khi bên còn lại chỉ thuần túy tìm kiếm lối đi tắt để né tránh tư duy.
Nhà tâm lý học Shivram Krishna Singh đã đưa ra một sự so sánh vô cùng hình tượng. Ông ví nhóm thứ nhất đang xây dựng một "phòng tập tinh thần" để rèn luyện sức bền tư duy, tạo ra đòn bẩy cho bản thân. Ngược lại, nhóm thứ hai đang tự bỏ tiền mua một chiếc nạng, tự tạo ra sự phụ thuộc nguy hiểm. Chuyên gia tâm lý này nhấn mạnh rằng nếu con người giao phó hoàn toàn việc học hỏi cho máy móc, khả năng xử lý thông tin của bộ não sẽ bị suy yếu nghiêm trọng. Lời khuyên được đưa ra là: Hãy dùng AI để leo trèo, đừng dùng nó để cõng bạn.
Khoảng cách giữa hai nhóm người dùng này đang ngày một nới rộng. Tài khoản WildPinesAI phân tích rằng những người thuộc nhóm "học mọi thứ" đang ngày càng trở nên xuất sắc. Họ biết chính xác cần phải đưa ra những câu lệnh (prompt) nào và sở hữu sự nhạy bén để phát hiện ra ngay khi AI trả về kết quả sai lệch. Ở thái cực ngược lại, nhóm lười biếng ngày càng lún sâu vào sự phụ thuộc, nhắm mắt sao chép và dán (copy-paste) bất cứ thứ gì ChatGPT đưa ra mà không buồn đọc lại – đúng như quan sát của tài khoản Deepak. Cùng nắm trong tay một công cụ, nhưng quỹ đạo phát triển của hai nhóm lại rẽ sang hai hướng hoàn toàn khác biệt.
Để thấy rõ sự đối lập này, chuyên gia Bill Gurley từ công ty đầu tư mạo hiểm Benchmark tại Thung lũng Silicon đã phác họa bức tranh tương lai nghề nghiệp:
| Đặc điểm nhận diện | Nhóm dùng AI để học hỏi (Nhóm A) | Nhóm dùng AI để trốn tránh (Nhóm B) |
| Cách thức tiếp cận | Biến AI thành "nhiên liệu phản lực" cho sự nghiệp. | Phụ thuộc hoàn toàn, gây tác dụng ngược cho bản thân. |
| Mức độ kiểm chứng | Đủ khả năng phát hiện lỗi sai của máy móc. | Mất dần khả năng nhận biết thông tin sai lệch (ảo giác AI). |
| Tốc độ phát triển | Học hỏi và thăng tiến nhanh hơn bao giờ hết. | Thui chột kỹ năng, đối mặt với nguy cơ bị đào thải. |
Sự trỗi dậy của nhóm thứ ba và "thực tập sinh say xỉn"
Giữa cuộc tranh luận, một góc nhìn mới từ tài khoản Socrates đã mở ra chiều hướng thứ ba: những người đang sử dụng Tác nhân AI (AI Agents) để phục vụ mọi nhu cầu cá nhân ngay cả khi họ đang ngủ. Lợi thế thực sự lúc này không còn nằm ở việc học nhanh hay chậm, mà là khả năng tự động hóa việc tích lũy kiến thức thông qua các tác nhân công nghệ.
Mark Cuban hoàn toàn đồng tình với xu hướng này và dự báo Tác nhân AI sẽ sớm phủ sóng mọi mặt đời sống. Tuy nhiên, tỷ phú cũng đưa ra lời cảnh báo gay gắt về những rủi ro khi các hệ thống này "mất tập trung". Ông lấy ví dụ về một đứa trẻ 18 tháng tuổi: khi đẩy cốc nước rơi khỏi ghế ăn dặm ở nhà, đứa trẻ có thể học được bài học thông qua thái độ khó chịu của người mẹ. Nhưng nếu sự việc xảy ra ở nhà hàng với một người dọn dẹp không bộc lộ cảm xúc, đứa trẻ sẽ không thu nhận được gì, thậm chí hiểu sai vấn đề.
Các Tác nhân AI cũng gặp phải hạn chế tương tự về nhận thức ngữ cảnh. Cuban chỉ ra rằng không có gì đảm bảo máy móc sẽ xử lý một vấn đề theo cùng một cách trong mọi hoàn cảnh. Tệ hơn, chúng có thể hoạt động giống như một "thực tập sinh say xỉn" – liên tục mắc lỗi ngớ ngẩn, không đưa ra lý do và hoàn toàn không chịu trách nhiệm trước những hậu quả do mình gây ra.
Lời cảnh tỉnh về sự lười biếng nhận thức
Bản thân Mark Cuban là một người cuồng tín với Trí tuệ nhân tạo. Ông thừa nhận đã sử dụng ChatGPT nhiều đến mức "điên rồ" cho mọi việc, từ viết phần mềm, chuyển văn bản thành video, cho đến theo dõi thói quen tập thể dục và nhắc lịch uống thuốc cá nhân. Khi trả lời phỏng vấn tờ Business Insider năm ngoái, ông đánh giá AI giống như "một thiên tài nhớ mọi thứ" và khẳng định trên thương trường sắp tới sẽ chỉ còn hai loại doanh nghiệp: những công ty xuất sắc về AI và phần còn lại.
Dù vậy, những lo ngại về sự tha hóa kỹ năng là hoàn toàn có cơ sở. Arthur Mensch, CEO của Mistral AI, từng thẳng thắn chia sẻ với The Times of London rằng rủi ro lớn nhất mà công nghệ này mang lại chính là "sự suy giảm kỹ năng". Khi con người lười biếng và ỷ lại quá mức vào máy móc, họ sẽ đánh mất khả năng tổng hợp và phê bình thông tin – những yếu tố cốt lõi nhất cấu thành nên năng lực tư duy và quá trình học tập của nhân loại.
