Từ lâu tôi đã rất ngạc nhiên khi bộ sách giáo khoa mới có nhiều quyển trích dẫn nguồn từ Wikipedia, các báo điện tử trong nước và quốc tế, kèm dẫn nguồn là link gốc. Bởi vì nội dung Wikipedia không phải lúc nào cũng chính xác, còn nội dung các báo điện tử có thể thay đổi một cách dễ dàng, trong khi tri thức của sách giáo khoa phải cực kỳ chuẩn mực, có giá trị nhiều chục năm.
Thế nhưng không ai lên tiếng. Không hội đồng thẩm định nào đặt câu hỏi, không chuyên gia xuất bản nào phản biện công khai, không cơ quan quản lý nào yêu cầu chỉnh sửa.
Sự im lặng đó kéo dài cho đến hôm nay, các phụ huynh giật mình tá hỏa vì cuốn Vở bài tập Tin học lớp 3 của Nhà xuất bản Đại học Huế, ở trang 59, yêu cầu học sinh truy cập vào một địa chỉ website để luyện thao tác cuộn chuột. Địa chỉ đó dẫn đến nội dung người lớn, hoàn toàn không phù hợp với trẻ 8 tuổi. Vụ việc lan truyền trên mạng xã hội và trở thành sự cố giáo dục được chú ý rộng rãi.
Wikipedia là kho tra cứu hữu ích cho người dùng thông thường, nhưng bất kỳ ai cũng có thể chỉnh sửa nội dung bất cứ lúc nào. Chính Wikipedia cũng khuyến cáo không nên coi đây là nguồn học thuật. Các báo điện tử, dù uy tín đến đâu, cũng có thể cập nhật, chỉnh sửa hoặc gỡ bài theo quyết định của tòa soạn mà không cần thông báo trước. Việc một bài báo có thể mang nội dung khác hoàn toàn vào năm sau, hoặc đơn giản là không còn tồn tại không phải là điều hiếm gặp.
Trong khi đó, sách giáo khoa được thiết kế để có giá trị sử dụng hàng chục năm. Tri thức trong đó phải đạt mức chuẩn mực cao nhất, được kiểm chứng qua nhiều tầng thẩm định và ổn định theo thời gian. Đây là lý do truyền thống xuất bản học thuật yêu cầu mọi trích dẫn phải đáp ứng ba điều kiện: có thể xác minh, có thể truy vết và bền vững. Một cuốn sách với tên tác giả, nhà xuất bản, năm xuất bản và số trang đáp ứng cả ba điều đó dù sau 50 năm, thậm chí lâu hơn. Một đường link thì không.
Các chuyên gia bảo mật của Bkav đã chỉ rõ một thực tế mà dân kỹ thuật gọi là "link rot": một tên miền hôm nay là trang giáo dục có thể trở thành trang cá độ, quảng cáo hoặc chứa mã độc chỉ sau một đêm, nếu chủ sở hữu để hết hạn hoặc bán lại cho bên thứ ba. Nghiên cứu quốc tế ước tính khoảng 50% đường link trong tài liệu học thuật sẽ không còn hoạt động sau 10 năm. Đưa đường link vào sách giáo khoa là chuyển giao một phần trách nhiệm kiểm soát nội dung sang bên thứ ba không có bất kỳ ràng buộc nào với nền giáo dục.
Tôi nghĩ rằng Bộ Giáo dục và Đào tạo cần ban hành bộ tiêu chuẩn trích dẫn bắt buộc cho tất cả tài liệu giáo dục, bao gồm sách bổ trợ ngoài chương trình chính thức, và đưa đây thành điều kiện tiên quyết trong thẩm định, không phải khuyến nghị tùy chọn. Nguyên tắc cốt lõi là mọi nguồn phải bền vững: ưu tiên sách in, tài liệu có mã DOI, văn bản pháp luật có số hiệu chính thức. Wikipedia và báo điện tử không đủ tiêu chuẩn làm nguồn trích dẫn trong sách giáo khoa. Nếu bắt buộc phải dùng nguồn trực tuyến, điều kiện tối thiểu là tên miền thuộc cơ quan nhà nước hoặc tổ chức quốc tế, ghi rõ ngày truy cập và lưu trữ nội dung qua dịch vụ bảo tồn như Wayback Machine.
Trước đây, sách giáo khoa được biên soạn hoàn chỉnh mà không cần một đường link nào. Mọi người có thể biện hộ vì khi đó tài liệu trên mạng chưa phổ biến. Nhưng theo tôi, trên hết trước hết là vì những người làm sách khi đó hiểu rõ rằng tài liệu giáo dục phải tự chịu trách nhiệm về nội dung của mình đến tận trang cuối cùng. Chuẩn mực đó không lỗi thời. Nó càng cần thiết hơn trong thời đại mà Internet thay đổi từng ngày và trẻ em tiếp cận màn hình từ ngày càng sớm. Chuẩn mực trích dẫn không phải thủ tục hành chính, đó là ranh giới phân biệt một nền xuất bản giáo dục nghiêm túc với một thị trường sách chạy theo số lượng.
Thế nhưng không ai lên tiếng. Không hội đồng thẩm định nào đặt câu hỏi, không chuyên gia xuất bản nào phản biện công khai, không cơ quan quản lý nào yêu cầu chỉnh sửa.
Sự im lặng đó kéo dài cho đến hôm nay, các phụ huynh giật mình tá hỏa vì cuốn Vở bài tập Tin học lớp 3 của Nhà xuất bản Đại học Huế, ở trang 59, yêu cầu học sinh truy cập vào một địa chỉ website để luyện thao tác cuộn chuột. Địa chỉ đó dẫn đến nội dung người lớn, hoàn toàn không phù hợp với trẻ 8 tuổi. Vụ việc lan truyền trên mạng xã hội và trở thành sự cố giáo dục được chú ý rộng rãi.
Wikipedia, bài báo điện tử không nên được xem là nguồn trích dẫn trong sách giáo khoa
Vấn đề không bắt đầu từ cuốn vở bài tập đó. Nó bắt đầu từ một quan niệm sai lầm được chấp nhận dễ dãi: rằng đường link là một hình thức trích dẫn hợp lệ trong tài liệu giáo dục.Wikipedia là kho tra cứu hữu ích cho người dùng thông thường, nhưng bất kỳ ai cũng có thể chỉnh sửa nội dung bất cứ lúc nào. Chính Wikipedia cũng khuyến cáo không nên coi đây là nguồn học thuật. Các báo điện tử, dù uy tín đến đâu, cũng có thể cập nhật, chỉnh sửa hoặc gỡ bài theo quyết định của tòa soạn mà không cần thông báo trước. Việc một bài báo có thể mang nội dung khác hoàn toàn vào năm sau, hoặc đơn giản là không còn tồn tại không phải là điều hiếm gặp.
Trong khi đó, sách giáo khoa được thiết kế để có giá trị sử dụng hàng chục năm. Tri thức trong đó phải đạt mức chuẩn mực cao nhất, được kiểm chứng qua nhiều tầng thẩm định và ổn định theo thời gian. Đây là lý do truyền thống xuất bản học thuật yêu cầu mọi trích dẫn phải đáp ứng ba điều kiện: có thể xác minh, có thể truy vết và bền vững. Một cuốn sách với tên tác giả, nhà xuất bản, năm xuất bản và số trang đáp ứng cả ba điều đó dù sau 50 năm, thậm chí lâu hơn. Một đường link thì không.
Các chuyên gia bảo mật của Bkav đã chỉ rõ một thực tế mà dân kỹ thuật gọi là "link rot": một tên miền hôm nay là trang giáo dục có thể trở thành trang cá độ, quảng cáo hoặc chứa mã độc chỉ sau một đêm, nếu chủ sở hữu để hết hạn hoặc bán lại cho bên thứ ba. Nghiên cứu quốc tế ước tính khoảng 50% đường link trong tài liệu học thuật sẽ không còn hoạt động sau 10 năm. Đưa đường link vào sách giáo khoa là chuyển giao một phần trách nhiệm kiểm soát nội dung sang bên thứ ba không có bất kỳ ràng buộc nào với nền giáo dục.
Cần chuẩn mực, không chỉ cần xử lý sự cố
Phản ứng tức thời với vụ vở bài tập lớp 3 là thu hồi, đính chính, xin lỗi. Nhưng nếu chỉ dừng lại ở đó, vài năm nữa có thể sẽ lại có một sự cố tương tự ở hình thức khác. Điều cần giải quyết không phải là cuốn sách cụ thể, mà là cả một quan niệm sai về trích dẫn đang tồn tại trong hệ thống.Tôi nghĩ rằng Bộ Giáo dục và Đào tạo cần ban hành bộ tiêu chuẩn trích dẫn bắt buộc cho tất cả tài liệu giáo dục, bao gồm sách bổ trợ ngoài chương trình chính thức, và đưa đây thành điều kiện tiên quyết trong thẩm định, không phải khuyến nghị tùy chọn. Nguyên tắc cốt lõi là mọi nguồn phải bền vững: ưu tiên sách in, tài liệu có mã DOI, văn bản pháp luật có số hiệu chính thức. Wikipedia và báo điện tử không đủ tiêu chuẩn làm nguồn trích dẫn trong sách giáo khoa. Nếu bắt buộc phải dùng nguồn trực tuyến, điều kiện tối thiểu là tên miền thuộc cơ quan nhà nước hoặc tổ chức quốc tế, ghi rõ ngày truy cập và lưu trữ nội dung qua dịch vụ bảo tồn như Wayback Machine.
Trước đây, sách giáo khoa được biên soạn hoàn chỉnh mà không cần một đường link nào. Mọi người có thể biện hộ vì khi đó tài liệu trên mạng chưa phổ biến. Nhưng theo tôi, trên hết trước hết là vì những người làm sách khi đó hiểu rõ rằng tài liệu giáo dục phải tự chịu trách nhiệm về nội dung của mình đến tận trang cuối cùng. Chuẩn mực đó không lỗi thời. Nó càng cần thiết hơn trong thời đại mà Internet thay đổi từng ngày và trẻ em tiếp cận màn hình từ ngày càng sớm. Chuẩn mực trích dẫn không phải thủ tục hành chính, đó là ranh giới phân biệt một nền xuất bản giáo dục nghiêm túc với một thị trường sách chạy theo số lượng.
