Khánh Vân
Writer
Mark Zuckerberg và đế chế Meta dường như đang muốn xóa nhòa ranh giới cuối cùng của đời người: cái chết. Vào cuối tháng 12 vừa qua, tập đoàn công nghệ này đã chính thức được cấp bằng sáng chế cho một công nghệ mô phỏng đặc biệt, mở ra viễn cảnh nơi các tài khoản Facebook hay Instagram vẫn tiếp tục "sống", tương tác và hoạt động sôi nổi ngay cả khi chủ nhân của chúng đã qua đời. Bằng sáng chế này không chỉ là một bước tiến về kỹ thuật mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) mà còn châm ngòi cho một cuộc tranh luận gay gắt về đạo đức, tâm lý học và ý nghĩa thực sự của sự yên nghỉ.
Cơ chế hoạt động của "Bản sao kỹ thuật số"
Hồ sơ bằng sáng chế, được chấp bút bởi chính Andrew Bosworth – Giám đốc công nghệ (CTO) của Meta, mô tả chi tiết cách một hệ thống AI tiên tiến có thể được huấn luyện dựa trên kho dữ liệu khổng lồ về lịch sử hoạt động của người dùng. Hệ thống này sẽ thu thập và phân tích toàn bộ các bình luận, lượt thích (like), bài đăng, tin nhắn và thói quen tương tác trong quá khứ để xây dựng nên một "hồ sơ đặc thù". Từ đó, khi người dùng vắng mặt trong thời gian dài hoặc được xác định là đã qua đời, AI sẽ kích hoạt một "bản sao kỹ thuật số" để thay thế họ duy trì sự hiện diện trên nền tảng.
Theo tài liệu mô tả, bản sao này không chỉ dừng lại ở việc đăng bài tự động. Nó sở hữu khả năng tương tác hai chiều phức tạp như tự động thả cảm xúc vào bài viết của bạn bè, để lại các bình luận mang văn phong đặc trưng của người thật, và thậm chí là trả lời tin nhắn riêng tư. Tham vọng hơn, bằng sáng chế còn đề cập đến khả năng mô phỏng cả giọng nói và hình ảnh để thực hiện các cuộc gọi video, tạo ra ảo giác rằng người đó vẫn đang hiện diện một cách sống động.
Động cơ của Meta: Lấp đầy khoảng trống hay tối ưu hóa dữ liệu?
Mặc dù người phát ngôn của Meta khẳng định với Business Insider rằng công ty "chưa có kế hoạch triển khai công nghệ này" ở thời điểm hiện tại, nhưng những lập luận trong hồ sơ bằng sáng chế lại cho thấy một tư duy hoàn toàn khác. Meta lý giải rằng sự biến mất của một người dùng sẽ tạo ra lỗ hổng trải nghiệm đối với những người theo dõi họ. Tài liệu nhấn mạnh rằng ảnh hưởng này sẽ trở nên nghiêm trọng và mang tính vĩnh viễn nếu người đó qua đời. Do đó, việc duy trì hoạt động của tài khoản được xem là giải pháp để lấp đầy nỗi nhớ và giữ chân người ở lại.
Tuy nhiên, dưới góc nhìn của các chuyên gia, động cơ này mang nặng màu sắc thương mại. Giáo sư Edina Harbinja từ Đại học Birmingham (Anh), một chuyên gia hàng đầu về quyền riêng tư sau khi chết, nhận định rằng Meta có thể đang hướng tới mục tiêu kinh doanh rõ ràng hơn là nhân văn. Việc duy trì hoạt động của người đã khuất đồng nghĩa với việc tạo ra nhiều tương tác hơn, sản sinh nhiều nội dung hơn và quan trọng nhất là thu thập được nhiều dữ liệu hơn để phục vụ cho cỗ máy quảng cáo khổng lồ của hãng.
Sự trỗi dậy của ngành công nghiệp "Grief Tech"
Thực tế, ý tưởng về "death bots" (bot người chết) hay "grief tech" (công nghệ đau buồn) không phải do Meta khởi xướng. Trước đó, Microsoft cũng từng đăng ký bằng sáng chế tương tự vào năm 2021. Thế giới startup cũng đã chứng kiến sự ra đời của Replika vào năm 2015 hay You, Only Virtual (YOV) vào năm 2020, đều xuất phát từ nỗi đau mất mát người thân của các nhà sáng lập như Eugenia Kuyda hay Justin Harrison. Thậm chí, CEO Mark Zuckerberg trong một cuộc phỏng vấn năm 2023 với Lex Fridman cũng từng úp mở về khả năng tạo ra các avatar ảo trong vũ trụ metaverse để giúp người sống tương tác và sống lại ký ức với người đã mất.
Sự khác biệt nằm ở quy mô. Khi một gã khổng lồ nắm giữ dữ liệu của hàng tỷ người dùng như Meta bước chân vào lĩnh vực này, nó đánh dấu việc "di sản kỹ thuật số" đang chuyển từ giai đoạn thử nghiệm sang dòng chảy chính thống của ngành công nghệ. Justin Harrison của YOV cho rằng đây là dấu hiệu cho thấy xã hội đang dần cởi mở hơn với ý tưởng này và coi đó là một nghĩa vụ đạo đức để xoa dịu nỗi đau của người ở lại.
Tranh cãi đạo đức: Hãy để người đã khuất được yên nghỉ
Bất chấp những lập luận về sự an ủi, viễn cảnh Facebook tràn ngập những "hồn ma số" vẫn vấp phải sự phản đối mạnh mẽ từ giới học thuật và xã hội học. Giáo sư Joseph Davis từ Đại học Virginia cảnh báo rằng công nghệ này có thể làm đảo lộn quy trình tâm lý tự nhiên của con người khi đối diện với cái chết. Ông nhấn mạnh rằng một phần quan trọng cốt lõi của việc vượt qua nỗi đau là chấp nhận sự ra đi thực sự và vĩnh viễn. Việc níu kéo một phiên bản giả lập có thể khiến người sống mắc kẹt trong quá khứ và không thể tiến về phía trước.
Hơn nữa, hàng loạt câu hỏi pháp lý và quyền riêng tư vẫn còn bỏ ngỏ. Liệu AI có phân biệt được văn phong khi chat với người yêu trên WhatsApp khác với khi bình luận công khai trên Instagram? Liệu người dùng có quyền từ chối bị "hồi sinh" sau khi chết hay không? Và ai sẽ là người nắm quyền kiểm soát "linh hồn số" này? Trong khi công nghệ đang tiến những bước dài, thì những chuẩn mực đạo đức dường như vẫn đang loay hoay tìm lời giải đáp cho câu hỏi: Liệu chúng ta có nên để người đã khuất được thực sự yên nghỉ hay không?
Meta AI Patent (Bằng sáng chế AI của Meta)
Cơ chế hoạt động của "Bản sao kỹ thuật số"
Hồ sơ bằng sáng chế, được chấp bút bởi chính Andrew Bosworth – Giám đốc công nghệ (CTO) của Meta, mô tả chi tiết cách một hệ thống AI tiên tiến có thể được huấn luyện dựa trên kho dữ liệu khổng lồ về lịch sử hoạt động của người dùng. Hệ thống này sẽ thu thập và phân tích toàn bộ các bình luận, lượt thích (like), bài đăng, tin nhắn và thói quen tương tác trong quá khứ để xây dựng nên một "hồ sơ đặc thù". Từ đó, khi người dùng vắng mặt trong thời gian dài hoặc được xác định là đã qua đời, AI sẽ kích hoạt một "bản sao kỹ thuật số" để thay thế họ duy trì sự hiện diện trên nền tảng.
Theo tài liệu mô tả, bản sao này không chỉ dừng lại ở việc đăng bài tự động. Nó sở hữu khả năng tương tác hai chiều phức tạp như tự động thả cảm xúc vào bài viết của bạn bè, để lại các bình luận mang văn phong đặc trưng của người thật, và thậm chí là trả lời tin nhắn riêng tư. Tham vọng hơn, bằng sáng chế còn đề cập đến khả năng mô phỏng cả giọng nói và hình ảnh để thực hiện các cuộc gọi video, tạo ra ảo giác rằng người đó vẫn đang hiện diện một cách sống động.
Động cơ của Meta: Lấp đầy khoảng trống hay tối ưu hóa dữ liệu?
Mặc dù người phát ngôn của Meta khẳng định với Business Insider rằng công ty "chưa có kế hoạch triển khai công nghệ này" ở thời điểm hiện tại, nhưng những lập luận trong hồ sơ bằng sáng chế lại cho thấy một tư duy hoàn toàn khác. Meta lý giải rằng sự biến mất của một người dùng sẽ tạo ra lỗ hổng trải nghiệm đối với những người theo dõi họ. Tài liệu nhấn mạnh rằng ảnh hưởng này sẽ trở nên nghiêm trọng và mang tính vĩnh viễn nếu người đó qua đời. Do đó, việc duy trì hoạt động của tài khoản được xem là giải pháp để lấp đầy nỗi nhớ và giữ chân người ở lại.
Tuy nhiên, dưới góc nhìn của các chuyên gia, động cơ này mang nặng màu sắc thương mại. Giáo sư Edina Harbinja từ Đại học Birmingham (Anh), một chuyên gia hàng đầu về quyền riêng tư sau khi chết, nhận định rằng Meta có thể đang hướng tới mục tiêu kinh doanh rõ ràng hơn là nhân văn. Việc duy trì hoạt động của người đã khuất đồng nghĩa với việc tạo ra nhiều tương tác hơn, sản sinh nhiều nội dung hơn và quan trọng nhất là thu thập được nhiều dữ liệu hơn để phục vụ cho cỗ máy quảng cáo khổng lồ của hãng.
Sự trỗi dậy của ngành công nghiệp "Grief Tech"
Thực tế, ý tưởng về "death bots" (bot người chết) hay "grief tech" (công nghệ đau buồn) không phải do Meta khởi xướng. Trước đó, Microsoft cũng từng đăng ký bằng sáng chế tương tự vào năm 2021. Thế giới startup cũng đã chứng kiến sự ra đời của Replika vào năm 2015 hay You, Only Virtual (YOV) vào năm 2020, đều xuất phát từ nỗi đau mất mát người thân của các nhà sáng lập như Eugenia Kuyda hay Justin Harrison. Thậm chí, CEO Mark Zuckerberg trong một cuộc phỏng vấn năm 2023 với Lex Fridman cũng từng úp mở về khả năng tạo ra các avatar ảo trong vũ trụ metaverse để giúp người sống tương tác và sống lại ký ức với người đã mất.
Sự khác biệt nằm ở quy mô. Khi một gã khổng lồ nắm giữ dữ liệu của hàng tỷ người dùng như Meta bước chân vào lĩnh vực này, nó đánh dấu việc "di sản kỹ thuật số" đang chuyển từ giai đoạn thử nghiệm sang dòng chảy chính thống của ngành công nghệ. Justin Harrison của YOV cho rằng đây là dấu hiệu cho thấy xã hội đang dần cởi mở hơn với ý tưởng này và coi đó là một nghĩa vụ đạo đức để xoa dịu nỗi đau của người ở lại.
Tranh cãi đạo đức: Hãy để người đã khuất được yên nghỉ
Bất chấp những lập luận về sự an ủi, viễn cảnh Facebook tràn ngập những "hồn ma số" vẫn vấp phải sự phản đối mạnh mẽ từ giới học thuật và xã hội học. Giáo sư Joseph Davis từ Đại học Virginia cảnh báo rằng công nghệ này có thể làm đảo lộn quy trình tâm lý tự nhiên của con người khi đối diện với cái chết. Ông nhấn mạnh rằng một phần quan trọng cốt lõi của việc vượt qua nỗi đau là chấp nhận sự ra đi thực sự và vĩnh viễn. Việc níu kéo một phiên bản giả lập có thể khiến người sống mắc kẹt trong quá khứ và không thể tiến về phía trước.
Hơn nữa, hàng loạt câu hỏi pháp lý và quyền riêng tư vẫn còn bỏ ngỏ. Liệu AI có phân biệt được văn phong khi chat với người yêu trên WhatsApp khác với khi bình luận công khai trên Instagram? Liệu người dùng có quyền từ chối bị "hồi sinh" sau khi chết hay không? Và ai sẽ là người nắm quyền kiểm soát "linh hồn số" này? Trong khi công nghệ đang tiến những bước dài, thì những chuẩn mực đạo đức dường như vẫn đang loay hoay tìm lời giải đáp cho câu hỏi: Liệu chúng ta có nên để người đã khuất được thực sự yên nghỉ hay không?
Meta AI Patent (Bằng sáng chế AI của Meta)
