Phim Trung Quốc đang mất khán giả vì AI, hay vì chính mình?

[Ngọc Yến]

Kỳ nghỉ lễ Quốc tế Lao động vừa rồi, doanh thu phòng vé Trung Quốc chỉ đạt 758 triệu nhân dân tệ, tương đương mức năm 2017. Trong khi đỉnh cao từng chạm 1,5 tỷ nhân dân tệ vào năm 2019 và duy trì ở mức đó đến tận 2024, thì năm 2025 giảm đột ngột 51%, còn năm nay tiếp tục đi ngang ở vùng đáy.

Người ta đổ lỗi cho nhiều thứ: nội dung ngắn, video trực tuyến, và bây giờ là AI. Nhưng câu chuyện thực ra phức tạp hơn vậy.

Khi AI trở thành cái cớ

Tháng 4 vừa rồi, iQiyi gây bão khi tuyên bố đã xây dựng cơ sở dữ liệu hơn 100 nghệ sĩ AI, thu thập dữ liệu khuôn mặt, giọng nói và chuyển động của người nổi tiếng để tạo bản sao kỹ thuật số. CEO Gong Yu thậm chí tuyên bố: "Trong tương lai, phim người thật đóng có thể trở thành di sản văn hóa phi vật thể."

Phản ứng từ nghệ sĩ và khán giả gần như tức thì. Cụm từ "iQiyi phát điên rồi" leo lên đầu xu hướng Weibo và trụ vững ở đó nhiều ngày.

Nhưng đây là mâu thuẫn thú vị: khán giả nói không với AI thay thế diễn viên, trong khi dữ liệu thị trường lại cho thấy họ đã dần rời xa rạp chiếu phim từ trước đó rất lâu.

Cùng thời điểm đó, hai sự kiện khác lại lan truyền mạnh theo chiều ngược lại.

Peter Ho tái hiện vai Hạng Vũ trong một sự kiện thể thao ở Túc Thiên, và khán giả nhận ra ngay lập tức dù vai diễn đó đã cách đây nhiều năm. Không phải vì kỹ xảo, mà vì ông mang vào nhân vật đó thứ gì đó không thể sao chép.

Rồi một bộ phim ngắn tên "Kẻ Thù" của hai diễn viên trẻ gây sốt chỉ nhờ một ánh nhìn của nhân vật nữ dành cho nhân vật nam. Bình luận được đánh giá cao nhất: "Trong khi ngành giải trí đang chi hàng trăm triệu cho những cảnh hôn chậm, hai người trẻ này dựng nên một tượng đài tinh thần dân tộc chỉ bằng một ánh mắt."

Câu hỏi đặt ra là khán giả thực sự muốn gì, và tại sao ngành công nghiệp lại đang đi ngược hướng đó?

AI không phải vấn đề, nhưng cũng không phải câu trả lời

Hiệu ứng đặc biệt từng bị lo sợ sẽ xóa sổ diễn viên đóng thế. Điều đó đã xảy ra một phần, nhưng ngành phim không sụp đổ vì thế. Phim hoạt hình ra đời như một thể loại riêng, không thay thế mà bổ sung thêm lựa chọn cho khán giả. Vai trò của diễn viên không biến mất mà phân tách vào các vị trí khác: thiết kế nhân vật, lồng tiếng, diễn xuất chuyển động.

AI rất có thể sẽ đi theo con đường tương tự. Nó sẽ tạo ra một thể loại nội dung mới, với phân công lao động mới, thay vì đơn giản là thay thế diễn viên để cắt giảm chi phí.

Vấn đề của iQiyi không phải là họ dùng AI. Vấn đề là họ dùng AI như một câu chuyện để kể cho nhà đầu tư về chi phí và hiệu quả, thay vì dùng nó để tạo ra nội dung thực sự tốt.

Doanh thu phòng vé giảm một nửa không phải vì AI. Đó là phản ứng tích lũy của khán giả sau nhiều năm bị phục vụ những bộ phim cẩu thả, với những tình tiết phi lý đến mức xúc phạm trí thông minh người xem.

Khán giả không còn đến rạp theo thói quen. Họ chỉ đến khi chắc chắn rằng bộ phim đáng xem. Đó là một dạng phản đối thầm lặng, và nó đang có tác dụng.

AI chỉ là công cụ. Câu hỏi không phải là dùng AI hay không, mà là người tạo nội dung có thực sự muốn kể một câu chuyện hay không. Khi người sáng tạo không còn tự hỏi "Tôi muốn nói điều gì?" mà chỉ hỏi "Cái gì dễ lan truyền hơn?", thì dù có dùng công cụ nào, kết quả cũng chỉ là vỏ rỗng.

AI có thể thay thế diễn viên về mặt kỹ thuật. Nhưng nó không thể thay thế lý do để khán giả thực sự muốn xem.