Chuyển đổi số đang khiến dữ liệu khu vực công được số hóa, tập trung và liên thông ngày càng sâu. Những hồ sơ từng nằm trên giấy nay được đưa lên hệ thống; các cơ quan có thể chia sẻ dữ liệu qua API; nhiều quy trình được tự động hóa và AI cũng bắt đầu tham gia vào việc phân tích, hỗ trợ xử lý. Nhưng chúng ta dường như không chỉ số hóa dữ liệu mà đang số hóa cả sự phụ thuộc vào dữ liệu và các hệ thống đang nắm giữ nó.
Theo phân tích của ông Thành, rủi ro xuất hiện ngay từ bước đầu tiên khi hồ sơ giấy được đưa lên máy tính. Từ đây, tài khoản và mật khẩu trở thành những “chìa khóa” mới để tiếp cận dữ liệu. Khi dữ liệu tiếp tục được chuẩn hóa, tập trung và liên thông, số lượng hệ thống, ứng dụng và tài khoản có khả năng truy cập cũng tăng theo. Đến khi AI agent được đưa vào vận hành, một rủi ro mới lại xuất hiện: nếu AI được cấp quyền truy cập vào dữ liệu hoặc hệ thống, một câu lệnh độc hại cũng có thể trở thành điểm khởi đầu cho một cuộc tấn công.
Một vấn đề khác được chuyên gia cảnh báo là ransomware. Kịch bản nguy hiểm không chỉ là hacker mã hóa dữ liệu khiến hệ thống ngừng hoạt động. Kẻ tấn công có thể xâm nhập bằng một tài khoản có quyền cao, âm thầm nằm trong hệ thống nhiều tháng, sao chép dữ liệu ra ngoài rồi mới mã hóa dữ liệu bên trong. Khi đó, cơ quan không chỉ mất khả năng sử dụng dữ liệu mà còn có nguy cơ mất luôn quyền kiểm soát đối với bản dữ liệu đã bị lấy đi. Ngay cả hệ thống sao lưu cũng có thể trở thành mục tiêu nếu không được bảo vệ độc lập.
Nhìn từ góc độ cá nhân, tôi cho rằng đây mới là phần đáng suy nghĩ nhất của câu chuyện. Trước đây, bảo vệ dữ liệu có thể hình dung khá đơn giản: đặt máy chủ trong phòng kín, khóa cửa, cài tường lửa, sao lưu dữ liệu. Nhưng khi mọi thứ đã được kết nối, “chiếc két” chứa dữ liệu không còn chỉ có một cánh cửa. Có thể có tài khoản người dùng, ứng dụng, API, thiết bị đầu cuối, dịch vụ bên thứ ba và cả AI cùng tham gia vào quá trình truy cập. Mỗi kết nối mới mang lại thêm tiện ích, nhưng đồng thời cũng tạo thêm một điểm mà kẻ tấn công có thể tìm cách khai thác.
Theo phân tích của ông Thành, rủi ro xuất hiện ngay từ bước đầu tiên khi hồ sơ giấy được đưa lên máy tính. Từ đây, tài khoản và mật khẩu trở thành những “chìa khóa” mới để tiếp cận dữ liệu. Khi dữ liệu tiếp tục được chuẩn hóa, tập trung và liên thông, số lượng hệ thống, ứng dụng và tài khoản có khả năng truy cập cũng tăng theo. Đến khi AI agent được đưa vào vận hành, một rủi ro mới lại xuất hiện: nếu AI được cấp quyền truy cập vào dữ liệu hoặc hệ thống, một câu lệnh độc hại cũng có thể trở thành điểm khởi đầu cho một cuộc tấn công.
Một vấn đề khác được chuyên gia cảnh báo là ransomware. Kịch bản nguy hiểm không chỉ là hacker mã hóa dữ liệu khiến hệ thống ngừng hoạt động. Kẻ tấn công có thể xâm nhập bằng một tài khoản có quyền cao, âm thầm nằm trong hệ thống nhiều tháng, sao chép dữ liệu ra ngoài rồi mới mã hóa dữ liệu bên trong. Khi đó, cơ quan không chỉ mất khả năng sử dụng dữ liệu mà còn có nguy cơ mất luôn quyền kiểm soát đối với bản dữ liệu đã bị lấy đi. Ngay cả hệ thống sao lưu cũng có thể trở thành mục tiêu nếu không được bảo vệ độc lập.
Nhìn từ góc độ cá nhân, tôi cho rằng đây mới là phần đáng suy nghĩ nhất của câu chuyện. Trước đây, bảo vệ dữ liệu có thể hình dung khá đơn giản: đặt máy chủ trong phòng kín, khóa cửa, cài tường lửa, sao lưu dữ liệu. Nhưng khi mọi thứ đã được kết nối, “chiếc két” chứa dữ liệu không còn chỉ có một cánh cửa. Có thể có tài khoản người dùng, ứng dụng, API, thiết bị đầu cuối, dịch vụ bên thứ ba và cả AI cùng tham gia vào quá trình truy cập. Mỗi kết nối mới mang lại thêm tiện ích, nhưng đồng thời cũng tạo thêm một điểm mà kẻ tấn công có thể tìm cách khai thác.
Đây là lý do tôi đặc biệt chú ý đến cụm từ “số hóa sự phụ thuộc”. Một cơ quan càng phụ thuộc vào hệ thống số thì một sự cố không còn đơn giản là “máy tính bị hỏng”. Nếu hệ thống quản lý dân cư gặp vấn đề, dịch vụ liên quan có thể bị ảnh hưởng. Nếu hệ thống chia sẻ dữ liệu gặp sự cố, những hệ thống đang phụ thuộc vào nó cũng có thể bị kéo theo. Nếu dữ liệu bị mã hóa hoặc mất quyền truy cập, hoạt động của cả một chuỗi dịch vụ có thể bị đình trệ.
Tập trung dữ liệu giúp quản lý dễ hơn, tra cứu dễ hơn nhưng đồng thời cũng làm cho một cuộc tấn công thành công trở nên đáng giá hơn. Một kho dữ liệu tập trung có thể giúp cán bộ tra cứu nhanh hơn, cơ quan phối hợp thuận tiện hơn và người dân sử dụng dịch vụ dễ dàng hơn. Nhưng với hacker, đó cũng có thể là một “mỏ vàng” bởi chỉ cần phá được một điểm, lượng dữ liệu thu được có thể lớn hơn rất nhiều so với việc tấn công từng hệ thống nhỏ lẻ.
Câu chuyện sao lưu dữ liệu cần được nhìn lại. Rất nhiều nơi vẫn có tư duy khá đơn giản: “Có backup thì không sợ ransomware.” Nhưng backup chỉ có giá trị nếu hacker không thể xóa hoặc mã hóa nó cùng với hệ thống chính. Nếu kẻ tấn công đã chiếm được quyền quản trị đủ cao và bản sao lưu vẫn nằm trong cùng một phạm vi kiểm soát, thì việc có thêm một bản sao không đồng nghĩa với việc có thêm một lối thoát. Backup khi đó giống như việc bạn làm thêm một chiếc chìa khóa nhưng vẫn treo nó ngay cạnh chiếc chìa khóa chính.
Điều này đặt ra một thay đổi quan trọng trong tư duy bảo vệ dữ liệu. Không nên chỉ hỏi “Dữ liệu có được lưu trữ an toàn không?”, mà phải hỏi cả “Ai đang có quyền truy cập, quyền đó đi qua những hệ thống nào và nếu một mắt xích bị chiếm thì kẻ tấn công có thể đi xa đến đâu?”. Khi dữ liệu ngày càng được chia sẻ và sử dụng bởi nhiều hệ thống, quản lý quyền truy cập và giới hạn phạm vi ảnh hưởng trở nên quan trọng không kém việc dựng tường lửa hay cài phần mềm bảo mật.
Tôi cho rằng đây sẽ là một trong những bài toán khó nhất của chuyển đổi số trong những năm tới. Chúng ta không thể quay lại thời kỳ mỗi cơ quan giữ dữ liệu trên những tủ hồ sơ riêng biệt chỉ để giảm rủi ro. Số hóa là xu hướng không thể đảo ngược và việc liên thông dữ liệu cũng mang lại những lợi ích rất lớn. Vấn đề là mỗi bước kết nối thêm một hệ thống phải đi kèm với một lớp bảo vệ tương xứng.
Bởi cuối cùng, dữ liệu càng có giá trị thì hacker càng có lý do để tìm cách lấy nó. Và khi một dữ liệu được kết nối với hàng chục hệ thống khác, thứ chúng ta cần bảo vệ không còn chỉ là “một cơ sở dữ liệu”, mà là cả mạng lưới phụ thuộc xung quanh nó. Số hóa giúp dữ liệu đi nhanh hơn, được dùng nhiều hơn và tạo ra nhiều giá trị hơn. Nhưng nếu bảo mật không đi cùng tốc độ đó, chính sự tiện lợi ấy có thể biến thành con đường để một sự cố nhỏ lan thành vấn đề rất lớn.
Được phối hợp thực hiện bởi các chuyên gia của Bkav,
cộng đồng An ninh mạng Việt Nam WhiteHat
và cộng đồng Khoa học công nghệ VnReview
