NhatDuy
Intern Writer
Cuộc cạnh tranh nguồn cung khoáng sản chiến lược đang ngày càng gay gắt. Trong khoảng bốn tháng qua, việc Trung Quốc hạn chế xuất khẩu nhiều loại khoáng sản quan trọng đã tạo áp lực đáng kể lên nền công nghiệp Nhật Bản. Trước nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng, Tokyo không lựa chọn cách ứng phó thụ động mà đẩy nhanh các kế hoạch tìm kiếm nguồn cung thay thế trên phạm vi toàn cầu nhằm giảm sự phụ thuộc vào Trung Quốc.
Tuy nhiên, những giải pháp mà Nhật Bản đang theo đuổi vẫn chưa mang lại kết quả như kỳ vọng. Các phương án thay thế hiện nay đều bộc lộ những hạn chế nhất định và khó có thể giúp nước này nhanh chóng thoát khỏi thế phụ thuộc vào chuỗi cung ứng khoáng sản của Trung Quốc.
Vonfram là kim loại chiến lược có độ cứng chỉ đứng sau kim cương. Loại vật liệu này đóng vai trò không thể thiếu trong sản xuất máy công cụ cao cấp, thiết bị chính xác, công nghiệp quốc phòng, hàng không vũ trụ và nhiều ngành công nghệ cao khác. Vì vậy, nguồn cung vonfram có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với hệ thống công nghiệp hiện đại.
Khác với đất hiếm, vốn có thể được bù đắp phần nào bằng điều chỉnh tồn kho hoặc năng lực sản xuất trong ngắn hạn, sự gián đoạn nguồn cung vonfram có thể tác động trực tiếp đến các dây chuyền sản xuất cốt lõi. Điều này làm gia tăng nguy cơ đình trệ hoạt động của nhiều doanh nghiệp Nhật Bản.
Theo số liệu giai đoạn 2024-2025, Nhật Bản là một trong những thị trường tiêu thụ vonfram quan trọng của Trung Quốc, chiếm gần 25% lượng nhập khẩu. Việc Trung Quốc ngừng xuất khẩu bột vonfram, cacbua vonfram cùng các sản phẩm liên quan được xem là động thái tác động trực tiếp vào một mắt xích quan trọng trong chuỗi sản xuất.
Sau khi tình trạng thiếu hụt xuất hiện, Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản đã yêu cầu doanh nghiệp kiểm tra lượng tồn kho và đánh giá rủi ro. Tuy nhiên, những biện pháp này chỉ mang tính tạm thời và chưa giải quyết được nguyên nhân cốt lõi.
Hiện Trung Quốc không chỉ sở hữu hơn 80% năng lực sản xuất vonfram toàn cầu mà còn nắm giữ các công nghệ tinh luyện và chế biến quan trọng, đồng thời có ảnh hưởng lớn đến thị trường quốc tế.
Dù Nhật Bản vẫn nhập khẩu quặng vonfram từ nhiều quốc gia khác nhau, việc thiếu năng lực chế biến sâu khiến các nguồn nguyên liệu này khó được chuyển thành sản phẩm phục vụ sản xuất. Khi lượng dự trữ dần suy giảm mà không được bổ sung kịp thời, áp lực đối với nền công nghiệp Nhật Bản ngày càng lớn hơn.
Trong đó, Tokyo tăng cường hợp tác với Lynas nhằm bảo đảm khoảng 75% sản lượng đất hiếm nặng của doanh nghiệp này được ưu tiên cung cấp cho Nhật Bản. Tuy nhiên, sản lượng oxit đất hiếm của Lynas hiện chỉ vượt mức 6.000 tấn mỗi năm và năng lực sản xuất đất hiếm nặng vẫn đang trong giai đoạn phát triển ban đầu. Quy mô này được đánh giá là chưa đủ để đáp ứng nhu cầu của các ngành công nghiệp ô tô, điện tử và quốc phòng Nhật Bản.
Song song với đó, Nhật Bản cũng hướng sự chú ý tới Đông Nam Á. Nỗ lực kết nối nguồn lực từ các quốc gia này để xây dựng chuỗi cung ứng thay thế của Nhật Bản vì thế gặp nhiều khó khăn. Sản lượng thấp và chi phí cao khiến hiệu quả chưa đạt kỳ vọng. Thậm chí, một số sản phẩm bán thành phẩm vẫn phải đưa sang Trung Quốc để hoàn thiện công đoạn cuối.
Nguồn cung vonfram toàn cầu cũng chịu thêm áp lực khi xuất khẩu từ Nga suy giảm do các yếu tố địa chính trị, khiến thị trường quốc tế trở nên khan hiếm hơn và tạo thêm khó khăn cho Nhật Bản.
Trong khi đó, khai thác khoáng sản dưới đáy biển sâu – phương án được xem là chiến lược dài hạn của Nhật Bản vẫn chưa thể giải quyết nhu cầu trước mắt. Dự án khai thác bùn đất hiếm ở độ sâu khoảng 5.700 mét gần đảo Minami-Torishima từng thu hút nhiều sự chú ý sau sự cố vỡ đê xảy ra vào tháng 2/2026.
Tuy nhiên, trở ngại lớn nhất nằm ở chi phí. Việc khai thác dưới đáy biển được đánh giá có chi phí cao gấp khoảng 10 lần so với khai thác trên đất liền. Hiện nay, công nghệ mới chỉ dừng ở giai đoạn thử nghiệm và xác minh tính khả thi. Một hệ thống hoàn chỉnh phục vụ khai thác thương mại, tinh luyện và vận hành thiết bị vẫn chưa được xây dựng.
Các chuyên gia trong ngành cho rằng cần ít nhất 10 năm nữa để công nghệ này có thể được triển khai trên quy mô lớn. Vì vậy, đây chưa phải giải pháp có thể giúp Nhật Bản xử lý cuộc khủng hoảng nguồn cung hiện nay.
Thực tế, nỗ lực đa dạng hóa nguồn cung của Nhật Bản đã bắt đầu từ sau sự kiện Trung Quốc tạm thời hạn chế xuất khẩu đất hiếm vào năm 2010. Dù đã theo đuổi chiến lược này trong nhiều năm, nước này vẫn chưa thể tháo gỡ những điểm nghẽn quan trọng nhất.
Nguyên liệu thô không phải là vấn đề lớn nhất. Thách thức nằm ở công nghệ luyện kim, chế biến sâu và năng lực sản xuất quy mô lớn, những lĩnh vực mà Trung Quốc đang duy trì lợi thế đáng kể.
Xu hướng tương tự cũng xuất hiện tại Mỹ. Dù từng giữ vị trí dẫn đầu trong ngành đất hiếm toàn cầu, nước này dần thu hẹp sản xuất do chi phí cao và các vấn đề môi trường. Sau hơn một thập kỷ đầu tư mạnh để tái thiết ngành công nghiệp đất hiếm trong nước, Mỹ vẫn phải đối mặt với những khó khăn về sản lượng, chi phí và khả năng thương mại hóa.
Điều đó cho thấy tài nguyên chỉ là điều kiện ban đầu. Công nghệ tinh luyện, năng lực sản xuất ổn định và một hệ sinh thái công nghiệp hoàn chỉnh mới là những yếu tố quyết định khả năng bảo đảm an ninh chuỗi cung ứng.
Hiện tại, Nhật Bản vẫn phải dựa vào nguồn cung hạn chế từ Úc, chuỗi công nghiệp chưa hoàn thiện ở Đông Nam Á và các dự án khai thác đáy biển còn trong giai đoạn phát triển. Trong khi đó, các công nghệ luyện kim cốt lõi vẫn nằm ngoài tầm kiểm soát của nước này.
Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu đối với các khoáng sản chiến lược ngày càng quyết liệt, việc làm chủ công nghệ luyện kim và chế biến sâu đồng nghĩa với việc nắm giữ vị thế quan trọng trong chuỗi cung ứng công nghiệp. Đây cũng chính là thách thức lớn nhất mà Nhật Bản vẫn chưa thể vượt qua.
Tuy nhiên, những giải pháp mà Nhật Bản đang theo đuổi vẫn chưa mang lại kết quả như kỳ vọng. Các phương án thay thế hiện nay đều bộc lộ những hạn chế nhất định và khó có thể giúp nước này nhanh chóng thoát khỏi thế phụ thuộc vào chuỗi cung ứng khoáng sản của Trung Quốc.
Vonfram mới là bài toán lớn nhất của Nhật Bản
Mặc dù đất hiếm thường là chủ đề nhận được nhiều sự chú ý, nhưng yếu tố đang tác động mạnh nhất đến ngành công nghiệp Nhật Bản lại là vonfram. Trung Quốc đã ngừng xuất khẩu các sản phẩm vonfram, tạo ra áp lực đáng kể đối với nhiều lĩnh vực sản xuất then chốt.
Vonfram là kim loại chiến lược có độ cứng chỉ đứng sau kim cương. Loại vật liệu này đóng vai trò không thể thiếu trong sản xuất máy công cụ cao cấp, thiết bị chính xác, công nghiệp quốc phòng, hàng không vũ trụ và nhiều ngành công nghệ cao khác. Vì vậy, nguồn cung vonfram có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với hệ thống công nghiệp hiện đại.
Khác với đất hiếm, vốn có thể được bù đắp phần nào bằng điều chỉnh tồn kho hoặc năng lực sản xuất trong ngắn hạn, sự gián đoạn nguồn cung vonfram có thể tác động trực tiếp đến các dây chuyền sản xuất cốt lõi. Điều này làm gia tăng nguy cơ đình trệ hoạt động của nhiều doanh nghiệp Nhật Bản.
Theo số liệu giai đoạn 2024-2025, Nhật Bản là một trong những thị trường tiêu thụ vonfram quan trọng của Trung Quốc, chiếm gần 25% lượng nhập khẩu. Việc Trung Quốc ngừng xuất khẩu bột vonfram, cacbua vonfram cùng các sản phẩm liên quan được xem là động thái tác động trực tiếp vào một mắt xích quan trọng trong chuỗi sản xuất.
Sau khi tình trạng thiếu hụt xuất hiện, Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản đã yêu cầu doanh nghiệp kiểm tra lượng tồn kho và đánh giá rủi ro. Tuy nhiên, những biện pháp này chỉ mang tính tạm thời và chưa giải quyết được nguyên nhân cốt lõi.
Hiện Trung Quốc không chỉ sở hữu hơn 80% năng lực sản xuất vonfram toàn cầu mà còn nắm giữ các công nghệ tinh luyện và chế biến quan trọng, đồng thời có ảnh hưởng lớn đến thị trường quốc tế.
Dù Nhật Bản vẫn nhập khẩu quặng vonfram từ nhiều quốc gia khác nhau, việc thiếu năng lực chế biến sâu khiến các nguồn nguyên liệu này khó được chuyển thành sản phẩm phục vụ sản xuất. Khi lượng dự trữ dần suy giảm mà không được bổ sung kịp thời, áp lực đối với nền công nghiệp Nhật Bản ngày càng lớn hơn.
Các phương án thay thế vẫn chưa đủ sức tạo đột phá
Để giảm phụ thuộc vào Trung Quốc, Nhật Bản trong nhiều năm qua đã tập trung vào ba hướng đi chính gồm hợp tác với Úc, mở rộng nguồn cung tại Đông Nam Á và phát triển khai thác khoáng sản dưới đáy biển sâu.
Trong đó, Tokyo tăng cường hợp tác với Lynas nhằm bảo đảm khoảng 75% sản lượng đất hiếm nặng của doanh nghiệp này được ưu tiên cung cấp cho Nhật Bản. Tuy nhiên, sản lượng oxit đất hiếm của Lynas hiện chỉ vượt mức 6.000 tấn mỗi năm và năng lực sản xuất đất hiếm nặng vẫn đang trong giai đoạn phát triển ban đầu. Quy mô này được đánh giá là chưa đủ để đáp ứng nhu cầu của các ngành công nghiệp ô tô, điện tử và quốc phòng Nhật Bản.
Song song với đó, Nhật Bản cũng hướng sự chú ý tới Đông Nam Á. Nỗ lực kết nối nguồn lực từ các quốc gia này để xây dựng chuỗi cung ứng thay thế của Nhật Bản vì thế gặp nhiều khó khăn. Sản lượng thấp và chi phí cao khiến hiệu quả chưa đạt kỳ vọng. Thậm chí, một số sản phẩm bán thành phẩm vẫn phải đưa sang Trung Quốc để hoàn thiện công đoạn cuối.
Nguồn cung vonfram toàn cầu cũng chịu thêm áp lực khi xuất khẩu từ Nga suy giảm do các yếu tố địa chính trị, khiến thị trường quốc tế trở nên khan hiếm hơn và tạo thêm khó khăn cho Nhật Bản.
Trong khi đó, khai thác khoáng sản dưới đáy biển sâu – phương án được xem là chiến lược dài hạn của Nhật Bản vẫn chưa thể giải quyết nhu cầu trước mắt. Dự án khai thác bùn đất hiếm ở độ sâu khoảng 5.700 mét gần đảo Minami-Torishima từng thu hút nhiều sự chú ý sau sự cố vỡ đê xảy ra vào tháng 2/2026.
Tuy nhiên, trở ngại lớn nhất nằm ở chi phí. Việc khai thác dưới đáy biển được đánh giá có chi phí cao gấp khoảng 10 lần so với khai thác trên đất liền. Hiện nay, công nghệ mới chỉ dừng ở giai đoạn thử nghiệm và xác minh tính khả thi. Một hệ thống hoàn chỉnh phục vụ khai thác thương mại, tinh luyện và vận hành thiết bị vẫn chưa được xây dựng.
Các chuyên gia trong ngành cho rằng cần ít nhất 10 năm nữa để công nghệ này có thể được triển khai trên quy mô lớn. Vì vậy, đây chưa phải giải pháp có thể giúp Nhật Bản xử lý cuộc khủng hoảng nguồn cung hiện nay.
Thực tế, nỗ lực đa dạng hóa nguồn cung của Nhật Bản đã bắt đầu từ sau sự kiện Trung Quốc tạm thời hạn chế xuất khẩu đất hiếm vào năm 2010. Dù đã theo đuổi chiến lược này trong nhiều năm, nước này vẫn chưa thể tháo gỡ những điểm nghẽn quan trọng nhất.
Nguyên liệu thô không phải là vấn đề lớn nhất. Thách thức nằm ở công nghệ luyện kim, chế biến sâu và năng lực sản xuất quy mô lớn, những lĩnh vực mà Trung Quốc đang duy trì lợi thế đáng kể.
Xu hướng tương tự cũng xuất hiện tại Mỹ. Dù từng giữ vị trí dẫn đầu trong ngành đất hiếm toàn cầu, nước này dần thu hẹp sản xuất do chi phí cao và các vấn đề môi trường. Sau hơn một thập kỷ đầu tư mạnh để tái thiết ngành công nghiệp đất hiếm trong nước, Mỹ vẫn phải đối mặt với những khó khăn về sản lượng, chi phí và khả năng thương mại hóa.
Điều đó cho thấy tài nguyên chỉ là điều kiện ban đầu. Công nghệ tinh luyện, năng lực sản xuất ổn định và một hệ sinh thái công nghiệp hoàn chỉnh mới là những yếu tố quyết định khả năng bảo đảm an ninh chuỗi cung ứng.
Hiện tại, Nhật Bản vẫn phải dựa vào nguồn cung hạn chế từ Úc, chuỗi công nghiệp chưa hoàn thiện ở Đông Nam Á và các dự án khai thác đáy biển còn trong giai đoạn phát triển. Trong khi đó, các công nghệ luyện kim cốt lõi vẫn nằm ngoài tầm kiểm soát của nước này.
Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu đối với các khoáng sản chiến lược ngày càng quyết liệt, việc làm chủ công nghệ luyện kim và chế biến sâu đồng nghĩa với việc nắm giữ vị thế quan trọng trong chuỗi cung ứng công nghiệp. Đây cũng chính là thách thức lớn nhất mà Nhật Bản vẫn chưa thể vượt qua.
