Minh Nguyệt
Intern Writer
Nông nghiệp – ngành nuôi sống cả thế giới, nhưng ít ai ngờ rằng chính nó lại đang đứng trước một nghịch lý lớn: vừa là thủ phạm gây ra biến đổi khí hậu, vừa là nạn nhân chịu ảnh hưởng nặng nề nhất.
Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), chuỗi cung ứng lương thực và nông nghiệp toàn cầu chịu trách nhiệm cho gần một phần ba tổng lượng khí thải nhà kính toàn cầu. Đáng chú ý, các trang trại đóng góp gần một nửa trong số đó. Cùng lúc, nông nghiệp lại là một trong những lĩnh vực dễ bị tổn thương nhất bởi biến đổi khí hậu, với nhiệt độ tăng cao đe dọa nghiêm trọng đến mùa màng trên khắp thế giới.
Trước thực trạng này, Chuck de Liedekerke, CEO và đồng sáng lập của Soil Capital – một công ty Bỉ chuyên trả tiền cho nông dân để giảm phát thải carbon và cải thiện chất lượng đất – đã thẳng thắn nhận định: "Chưa bao giờ rõ ràng đến thế rằng hệ thống lương thực của chúng ta cần được sửa chữa." Ông giải thích rằng trong nhiều thế kỷ qua, chúng ta đã làm cạn kiệt độ màu mỡ tự nhiên của đất. "Nếu chúng ta có thể đầu tư, thông qua các phương pháp canh tác tái tạo, vào độ phì nhiêu của đất, thì toàn bộ hệ thống sẽ trở nên kiên cường hơn," ông nói.
Canh tác tái tạo (regenerative agriculture) tập trung vào việc phục hồi đất đai. Đất có khả năng giữ lại carbon mà cây hấp thụ, và lượng carbon này là "một trong những yếu tố lớn nhất thúc đẩy độ phì nhiêu," theo de Liedekerke. Nó còn giúp tăng khả năng giữ nước, làm cho cây trồng chống chịu hạn hán tốt hơn. Tuy nhiên, khi đất được canh tác bằng máy móc hạng nặng, carbon sẽ bị giải phóng trở lại không khí.
Các nông dân hợp tác với Soil Capital cam kết tăng mức carbon trong đất thông qua các phương pháp tái tạo. Điều này bao gồm giảm thiểu xáo trộn đất, hạn chế sử dụng phân bón hóa học, tăng cường đa dạng cây trồng, trồng cây che phủ giữa các mùa vụ chính, và trồng cây xanh cùng các thảm thực vật khác trên đất của họ.
Soil Capital theo dõi lượng carbon lưu trữ trong đất của nông dân và cấp chứng chỉ cho những cải thiện về carbon. Các chứng chỉ này được bán cho các doanh nghiệp đối tác của Soil Capital và mỗi chứng chỉ tương đương với một tấn CO2 quy đổi đã được giảm hoặc loại bỏ, giúp các doanh nghiệp này bù đắp lượng khí thải carbon của mình. Mỗi chứng chỉ có giá từ 20 đến 60 euro (khoảng 23-69 USD, tương đương 584.000 - 1,75 triệu VNĐ), trong đó nông dân nhận được 70% số tiền thu được. De Liedekerke nhấn mạnh rằng điều cản trở nông dân áp dụng canh tác tái tạo chính là rủi ro trong bối cảnh lợi nhuận thấp. "Vì vậy, một động lực tài chính thực sự là điều quan trọng nhất hiện nay để nông dân thay đổi phương pháp canh tác trên quy mô lớn," ông chia sẻ.
Tháng 4 vừa qua, Soil Capital đã công bố hợp tác nhiều năm với Nestlé, tập đoàn thực phẩm và đồ uống lớn nhất thế giới. Nestlé đặt mục tiêu đến năm 2030 sẽ thu mua 50% nguyên liệu chính từ các nông dân áp dụng phương pháp canh tác tái tạo. Theo số liệu gần đây nhất, việc tìm nguồn cung ứng nguyên liệu chiếm hơn 70% tổng lượng khí thải nhà kính của Nestlé. Anita Wälz, người đứng đầu bộ phận bền vững tại Nestlé Châu Âu, cho biết: "Chúng tôi đang đầu tư vào sức khỏe lâu dài của chuỗi cung ứng, tăng cường khả năng phục hồi và tập trung vào đất đai."
Canh tác tái tạo cũng đang thu hút sự chú ý ở nhiều nơi khác. Vào tháng 5, các ông lớn ngành đồ uống như Carlsberg và Diageo nằm trong số 40 tổ chức đã ký một tuyên bố ý định mở rộng canh tác tái tạo trong chuỗi cung ứng của họ, thông qua một chương trình do nền tảng Sáng kiến Nông nghiệp Bền vững phát triển. Unilever đặt mục tiêu áp dụng các phương pháp tái tạo trên hơn 1 triệu hecta đất vào năm 2030, và PepsiCo cũng hướng tới 4 triệu hecta đất hỗ trợ việc trồng nguyên liệu của họ trong cùng năm. Ngoài ra, Agreena của Đan Mạch, tự nhận là chương trình carbon đất lớn nhất châu Âu, cũng là một trong những công ty cung cấp dịch vụ bù đắp carbon đất.
Tuy nhiên, không phải ai cũng hoàn toàn tin tưởng vào khả năng của canh tác tái tạo trong việc giảm thiểu biến đổi khí hậu. Theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), việc cô lập carbon ròng trong đất nông nghiệp có thể bù đắp 4% lượng khí thải nhà kính do con người gây ra hàng năm trong phần còn lại của thế kỷ. Nhưng Timothy Searchinger, giám đốc kỹ thuật về nông nghiệp, lâm nghiệp và hệ sinh thái tại Viện Tài nguyên Thế giới (WRI), lại tỏ ra hoài nghi: "Ý tưởng rằng bạn sẽ cô lập được nhiều carbon trong đất nông nghiệp đang canh tác, tôi nghĩ là không khả thi."
Ông Searchinger cho rằng việc trồng cây che phủ "có thể cô lập một chút carbon theo thời gian," nhưng hiện tại chúng chỉ chiếm chưa đến 4% diện tích đất trồng trọt ở Mỹ và đối mặt với nhiều rào cản để mở rộng, bao gồm chi phí và thời gian hạn chế để thiết lập trước khi mùa đông bắt đầu. Ông cũng chỉ ra rằng có một cuộc tranh luận khoa học về mức độ mà việc canh tác không cày xới (no-till) làm tăng carbon trong đất. Ở Mỹ, phần lớn nông dân thực hành không cày xới vẫn cày đất ít nhất vài năm một lần, điều này có thể làm mất đi hầu hết lợi ích lưu trữ carbon. "Đây là những phương pháp tốt, nhưng chúng không đóng góp nhiều cho khí hậu," Searchinger nói thêm rằng canh tác tái tạo có thể giảm xói mòn đất và cải thiện khả năng giữ nước cũng như chất lượng nước.
Dù vậy, de Liedekerke nhấn mạnh rằng lợi ích tiềm năng của canh tác tái tạo vượt xa vấn đề biến đổi khí hậu. Ngoài carbon, Soil Capital còn theo dõi các chỉ số về sức khỏe đất, đa dạng sinh học và quản lý nước. "Không chỉ vì chúng ta muốn giảm mức khí thải nhà kính, mà còn vì chúng ta muốn thúc đẩy độ phì nhiêu của đất," de Liedekerke khẳng định. "Nếu không có độ phì nhiêu, sẽ không có trang trại. Nếu không có trang trại, sẽ không có lương thực."
Hiện tại, công ty đang hỗ trợ 1.800 nông dân trên diện tích 500.000 hecta tại sáu quốc gia. Mục tiêu của de Liedekerke là hợp tác với nông dân trên 10 triệu hecta trong thập kỷ tới. "Tôi nghĩ, trong vòng 10 năm tới, canh tác tái tạo có thể trở thành tiêu chuẩn," ông nói. "Chúng ta vừa mới vượt qua vạch xuất phát, vì vậy vẫn còn rất nhiều tiến bộ thú vị để đạt được."
Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), chuỗi cung ứng lương thực và nông nghiệp toàn cầu chịu trách nhiệm cho gần một phần ba tổng lượng khí thải nhà kính toàn cầu. Đáng chú ý, các trang trại đóng góp gần một nửa trong số đó. Cùng lúc, nông nghiệp lại là một trong những lĩnh vực dễ bị tổn thương nhất bởi biến đổi khí hậu, với nhiệt độ tăng cao đe dọa nghiêm trọng đến mùa màng trên khắp thế giới.
Trước thực trạng này, Chuck de Liedekerke, CEO và đồng sáng lập của Soil Capital – một công ty Bỉ chuyên trả tiền cho nông dân để giảm phát thải carbon và cải thiện chất lượng đất – đã thẳng thắn nhận định: "Chưa bao giờ rõ ràng đến thế rằng hệ thống lương thực của chúng ta cần được sửa chữa." Ông giải thích rằng trong nhiều thế kỷ qua, chúng ta đã làm cạn kiệt độ màu mỡ tự nhiên của đất. "Nếu chúng ta có thể đầu tư, thông qua các phương pháp canh tác tái tạo, vào độ phì nhiêu của đất, thì toàn bộ hệ thống sẽ trở nên kiên cường hơn," ông nói.
Canh tác tái tạo (regenerative agriculture) tập trung vào việc phục hồi đất đai. Đất có khả năng giữ lại carbon mà cây hấp thụ, và lượng carbon này là "một trong những yếu tố lớn nhất thúc đẩy độ phì nhiêu," theo de Liedekerke. Nó còn giúp tăng khả năng giữ nước, làm cho cây trồng chống chịu hạn hán tốt hơn. Tuy nhiên, khi đất được canh tác bằng máy móc hạng nặng, carbon sẽ bị giải phóng trở lại không khí.
Các nông dân hợp tác với Soil Capital cam kết tăng mức carbon trong đất thông qua các phương pháp tái tạo. Điều này bao gồm giảm thiểu xáo trộn đất, hạn chế sử dụng phân bón hóa học, tăng cường đa dạng cây trồng, trồng cây che phủ giữa các mùa vụ chính, và trồng cây xanh cùng các thảm thực vật khác trên đất của họ.
Soil Capital theo dõi lượng carbon lưu trữ trong đất của nông dân và cấp chứng chỉ cho những cải thiện về carbon. Các chứng chỉ này được bán cho các doanh nghiệp đối tác của Soil Capital và mỗi chứng chỉ tương đương với một tấn CO2 quy đổi đã được giảm hoặc loại bỏ, giúp các doanh nghiệp này bù đắp lượng khí thải carbon của mình. Mỗi chứng chỉ có giá từ 20 đến 60 euro (khoảng 23-69 USD, tương đương 584.000 - 1,75 triệu VNĐ), trong đó nông dân nhận được 70% số tiền thu được. De Liedekerke nhấn mạnh rằng điều cản trở nông dân áp dụng canh tác tái tạo chính là rủi ro trong bối cảnh lợi nhuận thấp. "Vì vậy, một động lực tài chính thực sự là điều quan trọng nhất hiện nay để nông dân thay đổi phương pháp canh tác trên quy mô lớn," ông chia sẻ.
Tháng 4 vừa qua, Soil Capital đã công bố hợp tác nhiều năm với Nestlé, tập đoàn thực phẩm và đồ uống lớn nhất thế giới. Nestlé đặt mục tiêu đến năm 2030 sẽ thu mua 50% nguyên liệu chính từ các nông dân áp dụng phương pháp canh tác tái tạo. Theo số liệu gần đây nhất, việc tìm nguồn cung ứng nguyên liệu chiếm hơn 70% tổng lượng khí thải nhà kính của Nestlé. Anita Wälz, người đứng đầu bộ phận bền vững tại Nestlé Châu Âu, cho biết: "Chúng tôi đang đầu tư vào sức khỏe lâu dài của chuỗi cung ứng, tăng cường khả năng phục hồi và tập trung vào đất đai."
Canh tác tái tạo cũng đang thu hút sự chú ý ở nhiều nơi khác. Vào tháng 5, các ông lớn ngành đồ uống như Carlsberg và Diageo nằm trong số 40 tổ chức đã ký một tuyên bố ý định mở rộng canh tác tái tạo trong chuỗi cung ứng của họ, thông qua một chương trình do nền tảng Sáng kiến Nông nghiệp Bền vững phát triển. Unilever đặt mục tiêu áp dụng các phương pháp tái tạo trên hơn 1 triệu hecta đất vào năm 2030, và PepsiCo cũng hướng tới 4 triệu hecta đất hỗ trợ việc trồng nguyên liệu của họ trong cùng năm. Ngoài ra, Agreena của Đan Mạch, tự nhận là chương trình carbon đất lớn nhất châu Âu, cũng là một trong những công ty cung cấp dịch vụ bù đắp carbon đất.
Tuy nhiên, không phải ai cũng hoàn toàn tin tưởng vào khả năng của canh tác tái tạo trong việc giảm thiểu biến đổi khí hậu. Theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), việc cô lập carbon ròng trong đất nông nghiệp có thể bù đắp 4% lượng khí thải nhà kính do con người gây ra hàng năm trong phần còn lại của thế kỷ. Nhưng Timothy Searchinger, giám đốc kỹ thuật về nông nghiệp, lâm nghiệp và hệ sinh thái tại Viện Tài nguyên Thế giới (WRI), lại tỏ ra hoài nghi: "Ý tưởng rằng bạn sẽ cô lập được nhiều carbon trong đất nông nghiệp đang canh tác, tôi nghĩ là không khả thi."
Ông Searchinger cho rằng việc trồng cây che phủ "có thể cô lập một chút carbon theo thời gian," nhưng hiện tại chúng chỉ chiếm chưa đến 4% diện tích đất trồng trọt ở Mỹ và đối mặt với nhiều rào cản để mở rộng, bao gồm chi phí và thời gian hạn chế để thiết lập trước khi mùa đông bắt đầu. Ông cũng chỉ ra rằng có một cuộc tranh luận khoa học về mức độ mà việc canh tác không cày xới (no-till) làm tăng carbon trong đất. Ở Mỹ, phần lớn nông dân thực hành không cày xới vẫn cày đất ít nhất vài năm một lần, điều này có thể làm mất đi hầu hết lợi ích lưu trữ carbon. "Đây là những phương pháp tốt, nhưng chúng không đóng góp nhiều cho khí hậu," Searchinger nói thêm rằng canh tác tái tạo có thể giảm xói mòn đất và cải thiện khả năng giữ nước cũng như chất lượng nước.
Dù vậy, de Liedekerke nhấn mạnh rằng lợi ích tiềm năng của canh tác tái tạo vượt xa vấn đề biến đổi khí hậu. Ngoài carbon, Soil Capital còn theo dõi các chỉ số về sức khỏe đất, đa dạng sinh học và quản lý nước. "Không chỉ vì chúng ta muốn giảm mức khí thải nhà kính, mà còn vì chúng ta muốn thúc đẩy độ phì nhiêu của đất," de Liedekerke khẳng định. "Nếu không có độ phì nhiêu, sẽ không có trang trại. Nếu không có trang trại, sẽ không có lương thực."
Hiện tại, công ty đang hỗ trợ 1.800 nông dân trên diện tích 500.000 hecta tại sáu quốc gia. Mục tiêu của de Liedekerke là hợp tác với nông dân trên 10 triệu hecta trong thập kỷ tới. "Tôi nghĩ, trong vòng 10 năm tới, canh tác tái tạo có thể trở thành tiêu chuẩn," ông nói. "Chúng ta vừa mới vượt qua vạch xuất phát, vì vậy vẫn còn rất nhiều tiến bộ thú vị để đạt được."
