Ngày 8/9 theo giờ miền Đông nước Mỹ, ba cơ quan gồm An ninh Quốc gia, An ninh mạng và Cơ sở hạ tầng, cùng FBI ra tuyên bố chung, cáo buộc các công ty AI Trung Quốc thâm nhập công nghệ Mỹ để lấy năng lực từ các mô hình AI tiên tiến. Phía Mỹ còn đưa ra khuyến nghị cho các doanh nghiệp trong nước để phòng vệ. Đáng chú ý, cáo buộc này được đưa ra ngay trước thềm chuyến thăm Washington của Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình dự kiến vào 24/9, và trước cả một cuộc đối thoại an toàn AI Mỹ Trung dự kiến diễn ra giữa tháng 9. Trước đó, Anthropic cũng từng đưa ra cáo buộc tương tự với DeepSeek, Moonshot và MiniMax hồi đầu năm, nhưng lần này là lần đầu ba cơ quan chính phủ Mỹ chính thức lên tiếng và công bố cả tài liệu hướng dẫn ứng phó cho ngành.
Một ngày sau, tại cuộc họp báo thường kỳ khi được phóng viên quốc tế hỏi, người phát ngôn Bộ Thương mại Trung Quốc lên tiếng phản bác. Theo phía Trung Quốc, cáo buộc trên là vô căn cứ, không có cơ sở pháp lý. Trung Quốc cho rằng Mỹ đã chính trị hóa một vấn đề kỹ thuật và thương mại thông thường trong ngành, đồng thời áp dụng tiêu chuẩn kép. Ông lý giải kỹ thuật được nhắc tới là "chưng cất", tức phương pháp cho phép một mô hình AI học hỏi từ mô hình khác để nâng cao hiệu quả. Đây là kỹ thuật phổ biến, được các công ty trên toàn thế giới sử dụng, kể cả ở Mỹ. Trung Quốc nhấn mạnh chính các công ty Mỹ cũng đã sử dụng rộng rãi kỹ thuật này với các mô hình mã nguồn mở của Trung Quốc, nhưng khi chiều ngược lại xảy ra thì Mỹ lại coi đó là tấn công.
Bắc Kinh cho rằng đây là cách Mỹ dùng quyền lực nhà nước để bảo vệ độc quyền công nghệ và sức mạnh tính toán, nhằm kìm hãm cạnh tranh. Từ đầu năm, giới hành pháp và lập pháp Mỹ đã nhiều lần đe dọa trừng phạt các công ty Trung Quốc vì hành vi tương tự. Trung Quốc cho rằng mục đích thực sự là giữ độc quyền lợi ích AI cho riêng nước Mỹ, biến nguồn lực vốn nên mở và công bằng thành tài sản riêng của một số ít công ty.
Dù vậy, Trung Quốc khẳng định vẫn sẵn sàng đối thoại với Mỹ trên nguyên tắc bình đẳng, cùng có lợi, đúng như thỏa thuận giữa lãnh đạo hai nước về đối thoại liên chính phủ trong lĩnh vực AI. Nhưng nếu Mỹ lấy cớ chống độc quyền để đàn áp doanh nghiệp Trung Quốc, nước này tuyên bố sẽ có biện pháp đáp trả tương xứng.
Qua đây mình thấy trong khi Mỹ cáo buộc và đưa ra chứng cứ rõ ràng, thì phản hồi của phía Trung Quốc mang tính chất ngoại giao nhiều hơn, không trực tiếp giải đáp các cáo buộc của Mỹ.
Cụ thể, Mỹ đưa ra cáo buộc kèm chi tiết kỹ thuật cụ thể: tên sáu công ty, tên các mô hình bị chưng cất (Claude Opus, GPT-5, v.v), khung thời gian, và cả phương thức được cho là đã sử dụng như API, máy chủ trung chuyển, che giấu metadata. Đây là dạng lập luận có thể kiểm chứng, ít nhất về mặt hình thức, vì nó nêu ra những điểm cụ thể mà bên thứ ba hoặc chính các công ty Trung Quốc có thể phản bác trực tiếp nếu sai.
Ngược lại, phản hồi của Bộ Thương mại Trung Quốc gần như không phản bác vào chi tiết kỹ thuật nào cả. Không có câu nào nói kiểu "chúng tôi không dùng token từ Claude Opus 4.8" hay "cáo buộc về StepFun là sai vì...". Thay vào đó, toàn bộ phản hồi xoay quanh khung diễn giải chính trị: gọi đây là bá quyền công nghệ, tiêu chuẩn kép, đàn áp cạnh tranh. Đây là kiểu phản ứng ở tầm ngoại giao, nhắm vào động cơ và tính chính danh của phía đưa ra cáo buộc, hơn là đi vào tranh luận thực chất về việc có xảy ra hành vi đó hay không.
Điều này không có nghĩa lập luận của Trung Quốc là vô lý. Điểm về chưng cất là kỹ thuật trung lập, được mọi công ty dùng kể cả Mỹ, là một quan sát đúng về mặt kỹ thuật và đáng cân nhắc, vì ranh giới giữa dùng dịch vụ hợp pháp và trích xuất trái phép đôi khi khó phân định rạch ròi trên giấy tờ. Câu hỏi về tiêu chuẩn kép, ví dụ Mỹ có tự chưng cất mô hình Trung Quốc hay không, cũng là điểm cần được kiểm chứng thêm.
Nhưng nếu đặt hai văn bản cạnh nhau, rõ ràng bên Mỹ đang chơi ở thế đưa bằng chứng buộc đối phương phải phản bác, còn bên Trung Quốc chọn không tranh luận trên sân đó mà chuyển hướng sang phê phán động cơ chính trị. Đây là chiến thuật ngoại giao phổ biến khi một bên không muốn hoặc không thể đi sâu vào chi tiết kỹ thuật gây tranh cãi, nhưng nó cũng khiến phản hồi của Trung Quốc có phần yếu thế hơn về mặt thuyết phục công chúng quốc tế, vì thiếu điểm phản bác cụ thể tương xứng với mức độ chi tiết bên Mỹ đưa ra.
Tất nhiên việc Mỹ có bằng chứng chi tiết không đồng nghĩa cáo buộc chắc chắn đúng hoàn toàn, vì đây vẫn là tài liệu một chiều từ cơ quan an ninh Mỹ, chưa qua kiểm chứng độc lập hay phản biện tại tòa. Còn việc Trung Quốc không phản bác chi tiết cũng không có nghĩa họ mặc nhiên thừa nhận, có thể đơn giản là họ chọn cách phản ứng ở cấp độ chính trị thay vì kỹ thuật.
Nhưng mình vẫn mong chờ phản hồi thuyết phục hơn từ phía Trung Quốc
Một ngày sau, tại cuộc họp báo thường kỳ khi được phóng viên quốc tế hỏi, người phát ngôn Bộ Thương mại Trung Quốc lên tiếng phản bác. Theo phía Trung Quốc, cáo buộc trên là vô căn cứ, không có cơ sở pháp lý. Trung Quốc cho rằng Mỹ đã chính trị hóa một vấn đề kỹ thuật và thương mại thông thường trong ngành, đồng thời áp dụng tiêu chuẩn kép. Ông lý giải kỹ thuật được nhắc tới là "chưng cất", tức phương pháp cho phép một mô hình AI học hỏi từ mô hình khác để nâng cao hiệu quả. Đây là kỹ thuật phổ biến, được các công ty trên toàn thế giới sử dụng, kể cả ở Mỹ. Trung Quốc nhấn mạnh chính các công ty Mỹ cũng đã sử dụng rộng rãi kỹ thuật này với các mô hình mã nguồn mở của Trung Quốc, nhưng khi chiều ngược lại xảy ra thì Mỹ lại coi đó là tấn công.
Bắc Kinh cho rằng đây là cách Mỹ dùng quyền lực nhà nước để bảo vệ độc quyền công nghệ và sức mạnh tính toán, nhằm kìm hãm cạnh tranh. Từ đầu năm, giới hành pháp và lập pháp Mỹ đã nhiều lần đe dọa trừng phạt các công ty Trung Quốc vì hành vi tương tự. Trung Quốc cho rằng mục đích thực sự là giữ độc quyền lợi ích AI cho riêng nước Mỹ, biến nguồn lực vốn nên mở và công bằng thành tài sản riêng của một số ít công ty.
Dù vậy, Trung Quốc khẳng định vẫn sẵn sàng đối thoại với Mỹ trên nguyên tắc bình đẳng, cùng có lợi, đúng như thỏa thuận giữa lãnh đạo hai nước về đối thoại liên chính phủ trong lĩnh vực AI. Nhưng nếu Mỹ lấy cớ chống độc quyền để đàn áp doanh nghiệp Trung Quốc, nước này tuyên bố sẽ có biện pháp đáp trả tương xứng.
Qua đây mình thấy trong khi Mỹ cáo buộc và đưa ra chứng cứ rõ ràng, thì phản hồi của phía Trung Quốc mang tính chất ngoại giao nhiều hơn, không trực tiếp giải đáp các cáo buộc của Mỹ.
Cụ thể, Mỹ đưa ra cáo buộc kèm chi tiết kỹ thuật cụ thể: tên sáu công ty, tên các mô hình bị chưng cất (Claude Opus, GPT-5, v.v), khung thời gian, và cả phương thức được cho là đã sử dụng như API, máy chủ trung chuyển, che giấu metadata. Đây là dạng lập luận có thể kiểm chứng, ít nhất về mặt hình thức, vì nó nêu ra những điểm cụ thể mà bên thứ ba hoặc chính các công ty Trung Quốc có thể phản bác trực tiếp nếu sai.
Ngược lại, phản hồi của Bộ Thương mại Trung Quốc gần như không phản bác vào chi tiết kỹ thuật nào cả. Không có câu nào nói kiểu "chúng tôi không dùng token từ Claude Opus 4.8" hay "cáo buộc về StepFun là sai vì...". Thay vào đó, toàn bộ phản hồi xoay quanh khung diễn giải chính trị: gọi đây là bá quyền công nghệ, tiêu chuẩn kép, đàn áp cạnh tranh. Đây là kiểu phản ứng ở tầm ngoại giao, nhắm vào động cơ và tính chính danh của phía đưa ra cáo buộc, hơn là đi vào tranh luận thực chất về việc có xảy ra hành vi đó hay không.
Điều này không có nghĩa lập luận của Trung Quốc là vô lý. Điểm về chưng cất là kỹ thuật trung lập, được mọi công ty dùng kể cả Mỹ, là một quan sát đúng về mặt kỹ thuật và đáng cân nhắc, vì ranh giới giữa dùng dịch vụ hợp pháp và trích xuất trái phép đôi khi khó phân định rạch ròi trên giấy tờ. Câu hỏi về tiêu chuẩn kép, ví dụ Mỹ có tự chưng cất mô hình Trung Quốc hay không, cũng là điểm cần được kiểm chứng thêm.
Nhưng nếu đặt hai văn bản cạnh nhau, rõ ràng bên Mỹ đang chơi ở thế đưa bằng chứng buộc đối phương phải phản bác, còn bên Trung Quốc chọn không tranh luận trên sân đó mà chuyển hướng sang phê phán động cơ chính trị. Đây là chiến thuật ngoại giao phổ biến khi một bên không muốn hoặc không thể đi sâu vào chi tiết kỹ thuật gây tranh cãi, nhưng nó cũng khiến phản hồi của Trung Quốc có phần yếu thế hơn về mặt thuyết phục công chúng quốc tế, vì thiếu điểm phản bác cụ thể tương xứng với mức độ chi tiết bên Mỹ đưa ra.
Tất nhiên việc Mỹ có bằng chứng chi tiết không đồng nghĩa cáo buộc chắc chắn đúng hoàn toàn, vì đây vẫn là tài liệu một chiều từ cơ quan an ninh Mỹ, chưa qua kiểm chứng độc lập hay phản biện tại tòa. Còn việc Trung Quốc không phản bác chi tiết cũng không có nghĩa họ mặc nhiên thừa nhận, có thể đơn giản là họ chọn cách phản ứng ở cấp độ chính trị thay vì kỹ thuật.
Nhưng mình vẫn mong chờ phản hồi thuyết phục hơn từ phía Trung Quốc
