Bắc Kinh vừa công bố một chai thuỷ tinh chứa vật chất khiến thế giới dè chừng

[Linh Pham]

Đầu năm 2026, chuỗi cung ứng bán dẫn của Trung Quốc ghi nhận một bước tiến ít được chú ý nhưng mang ý nghĩa chiến lược sâu sắc. Trong một cuộc phỏng vấn ngày 12/1, Bộ trưởng Bộ Công nghiệp và Công nghệ Thông tin Trung Quốc Li Lecheng cho biết Trung Quốc đã phát triển thành công hộp đựng bằng thủy tinh sản xuất trong nước dành cho chất cản quang, vật liệu then chốt trong sản xuất bán dẫn tiên tiến. Theo ông, sản phẩm đã được đưa vào thử nghiệm trên dây chuyền và “hoạt động tốt”.

Thoạt nhìn, một chiếc chai thủy tinh có vẻ quá tầm thường so với các công nghệ như máy khắc quang EUV hay các tiến trình dưới 7nm. Tuy nhiên, trong thực tế, đây lại là mắt xích sống còn mà nếu không kiểm soát được, mọi nỗ lực tự chủ chất cản quang đều khó đi tới thương mại hóa.

Vì sao một “chai thủy tinh” lại quan trọng?​

Trong sản xuất chip tiên tiến, chất cản quang thường được ví như “máu của ngành”. Phần lớn các cuộc thảo luận trước đây tập trung vào công thức hóa học, độ phân giải và khả năng tương thích tiến trình. Nhưng một thực tế ít được nhắc đến là chất cản quang không thể được sản xuất, lưu trữ hay sử dụng nếu thiếu thùng chứa đạt chuẩn.

Ở các tiến trình 7nm trở xuống, yêu cầu đối với hộp đựng trở nên cực kỳ khắt khe:

• Giải phóng ion kim loại kiềm ở mức cực thấp
• Hệ số giãn nở nhiệt rất nhỏ
• Bề mặt trong trơ hóa học trong thời gian dài
• Khả năng lọc tia UV chính xác
• Độ kín ở cấp micromet để tránh bay hơi và nhiễm bẩn

Những tiêu chuẩn này đưa hộp đựng chất cản quang vào nhóm thủy tinh điện tử chuyên dụng, hoàn toàn khác với thủy tinh công nghiệp hay thủy tinh dược phẩm thông thường.

Lợi thế “vô hình” của Nhật Bản trong chuỗi cung ứng​

Trong nhiều thập kỷ, phân khúc này gần như do các nhà cung cấp Nhật Bản thống trị. Lợi thế của Nhật không chỉ nằm ở hóa học chất cản quang mà còn ở hệ sinh thái tích hợp, trong đó chất cản quang và vật chứa được coi như một gói không thể tách rời.

Trên thực tế, điều này tạo ra một rào cản thương mại tinh vi: ngay cả khi doanh nghiệp Trung Quốc đạt được công thức chất cản quang ở cấp phòng thí nghiệm, việc thiếu hộp đựng được công nhận vẫn khiến họ khó vượt qua khâu kiểm định ở cấp nhà máy. Nguy cơ nhiễm bẩn khiến các xưởng sản xuất không sẵn sàng chấp nhận rủi ro.

Vì vậy, tuyên bố của Bộ trưởng Li Lecheng rằng Trung Quốc đã chấm dứt sự phụ thuộc gần như hoàn toàn vào nguồn cung nước ngoài được xem là việc tháo gỡ một “điểm nghẽn vô hình” nhưng mang tính cấu trúc.

Tác động địa chiến lược Trung – Nhật​

Bước đột phá này diễn ra trong bối cảnh Nhật Bản ngày càng thận trọng với chính sách kiểm soát xuất khẩu vật liệu lưỡng dụng đối với Trung Quốc. Trong lịch sử, quan hệ bán dẫn giữa hai nước mang tính phụ thuộc không cân xứng: Trung Quốc phụ thuộc Nhật về vật liệu tiên tiến, còn Nhật phụ thuộc Trung Quốc về nguyên liệu thô, khoáng sản hiếm và thị trường tiêu thụ.

Khi hộp đựng chất cản quang được nội địa hóa, lợi thế kiểm soát của Nhật Bản trong chuỗi cung ứng bị suy yếu về mặt cấu trúc, dù tác động không diễn ra ngay lập tức. Một khi container không còn là “cổ chai”, khả năng gây ảnh hưởng gián tiếp tới ngành chất cản quang Trung Quốc sẽ giảm đáng kể.

Trung Quốc có thể sản xuất chai thủy tinh đựng chất cản quang​

Từ lọ vắc-xin đến bán dẫn​

Thành tựu này không xuất hiện ngẫu nhiên. Trong đại dịch COVID-19, Trung Quốc buộc phải nhanh chóng làm chủ công nghệ thủy tinh borosilicate trung tính để sản xuất lọ vắc-xin, qua đó tích lũy nền tảng về kiểm soát nhiệt độ nóng chảy, độ nhớt, độ ổn định hóa học và quy trình ủ không gây ứng suất.

Những năng lực này có mức tương đồng cao với yêu cầu của thủy tinh điện tử. Vì vậy, việc chuyển từ lọ vắc-xin sang hộp đựng chất cản quang thực chất là một quá trình nâng cấp công nghiệp liên tục, không phải cú nhảy công nghệ đột ngột.

Dưới mô hình “hệ thống toàn quốc mới”, các doanh nghiệp thủy tinh chuyên dụng đã phối hợp với nhà sản xuất chất cản quang trong nước, điều chỉnh thành phần vật liệu, nâng cấp tiêu chuẩn phòng sạch và hoàn tất khâu khó nhất: kiểm chứng thành công trên dây chuyền sản xuất thực tế.

Một mắt xích nhỏ, đòn bẩy lớn​

Xét về quy mô thị trường, hộp đựng chất cản quang chỉ là một phân khúc nhỏ. Nhưng về mặt chiến lược, nó mở đường cho thương mại hóa chất cản quang nội địa, từ đó hỗ trợ toàn bộ hệ sinh thái sản xuất bán dẫn tiên tiến.

Trường hợp này phản ánh một xu hướng rõ nét trong chiến lược công nghiệp của Trung Quốc: những tiến bộ quan trọng nhất không luôn đến từ các đột phá hào nhoáng, mà từ việc âm thầm hoàn thiện các mắt xích từng bị bỏ qua.

Hôm nay là một chai thủy tinh. Ngày mai có thể là mặt nạ quang học, khí điện tử hay chính chất cản quang EUV. Lịch sử cho thấy, sức mạnh công nghiệp thường không thay đổi bằng những cú nổ lớn, mà bằng việc từng khoảng trống trong hệ thống được lấp đầy – đôi khi bắt đầu từ một vật dụng tưởng chừng rất bình thường.