Một nghiên cứu của Đại học Hebrew đang khiến câu chuyện về quyền riêng tư khi trò chuyện với AI trở nên đáng suy nghĩ hơn. Các nhà nghiên cứu phát hiện ChatGPT có thể dự đoán một số xu hướng tính cách của người dùng dựa trên cách họ sử dụng ngôn ngữ. Những gì chúng ta viết, cách đặt câu hỏi, cách phản hồi và những thông tin chúng ta chủ động chia sẻ có thể để lộ nhiều đặc điểm về chính mình hơn chúng ta tưởng.
Điều này không có nghĩa ChatGPT đang “đọc được suy nghĩ” hay có khả năng nhìn vào đầu người dùng để biết họ là người hướng nội, hướng ngoại, nóng tính hay cẩn trọng. Cách hiểu đúng hơn là AI rất giỏi nhận ra các mẫu trong ngôn ngữ. Nếu một người liên tục sử dụng những cách diễn đạt nhất định, đặt những kiểu câu hỏi nhất định hoặc thể hiện những phản ứng lặp đi lặp lại, mô hình có thể sử dụng các dấu hiệu đó để đưa ra dự đoán về một số khuynh hướng tính cách.
Nhìn ở góc độ cá nhân, tôi cho rằng điều đáng quan tâm nhất không phải là AI đoán tính cách đúng bao nhiêu phần trăm mà là lượng thông tin chúng ta đang vô tình để lại trong mỗi cuộc trò chuyện. Một người có thể không bao giờ nói thẳng “tôi là người dễ lo lắng”, nhưng có thể liên tục hỏi AI về những tình huống xấu nhất. Một người khác không cần khai báo “tôi đang gặp vấn đề tài chính”, nhưng qua hàng chục câu hỏi về vay tiền, tiết kiệm, trả nợ hay đầu tư, họ vẫn có thể để lộ một bức tranh khá rõ về hoàn cảnh của mình.
Điều này không có nghĩa ChatGPT đang “đọc được suy nghĩ” hay có khả năng nhìn vào đầu người dùng để biết họ là người hướng nội, hướng ngoại, nóng tính hay cẩn trọng. Cách hiểu đúng hơn là AI rất giỏi nhận ra các mẫu trong ngôn ngữ. Nếu một người liên tục sử dụng những cách diễn đạt nhất định, đặt những kiểu câu hỏi nhất định hoặc thể hiện những phản ứng lặp đi lặp lại, mô hình có thể sử dụng các dấu hiệu đó để đưa ra dự đoán về một số khuynh hướng tính cách.
Nhìn ở góc độ cá nhân, tôi cho rằng điều đáng quan tâm nhất không phải là AI đoán tính cách đúng bao nhiêu phần trăm mà là lượng thông tin chúng ta đang vô tình để lại trong mỗi cuộc trò chuyện. Một người có thể không bao giờ nói thẳng “tôi là người dễ lo lắng”, nhưng có thể liên tục hỏi AI về những tình huống xấu nhất. Một người khác không cần khai báo “tôi đang gặp vấn đề tài chính”, nhưng qua hàng chục câu hỏi về vay tiền, tiết kiệm, trả nợ hay đầu tư, họ vẫn có thể để lộ một bức tranh khá rõ về hoàn cảnh của mình.
Đây chính là điểm tôi cho rằng người dùng AI cần thay đổi cách nhìn. Dữ liệu cá nhân không chỉ là họ tên, số điện thoại hay căn cước công dân. Cách chúng ta nói chuyện cũng có thể là dữ liệu. Thói quen đặt câu hỏi, sở thích, mối quan tâm, những điều khiến chúng ta lo lắng, cách phản ứng trước một tình huống và thậm chí những chủ đề chúng ta thường xuyên quay lại đều có thể trở thành những “mảnh ghép” giúp xây dựng một hồ sơ khá chi tiết về một con người.
Hãy thử hình dung một cuộc trò chuyện kéo dài vài tháng. Mỗi câu hỏi riêng lẻ có thể chẳng nói lên điều gì đặc biệt. Nhưng khi hàng trăm, hàng nghìn câu hỏi được đặt cạnh nhau, chúng bắt đầu giống như những mảnh ghép của một bức tranh. Một câu hỏi về công việc, một câu hỏi về tiền bạc, một câu hỏi về sức khỏe, một câu hỏi về gia đình... từng mảnh riêng lẻ tưởng như vô hại, nhưng ghép lại có thể cho thấy người đang trò chuyện là ai, quan tâm đến điều gì và đang ở trong hoàn cảnh nào.
Điều này đặc biệt đáng chú ý vì AI khác với một công cụ tìm kiếm thông thường. Khi tìm kiếm trên Google, người dùng thường gõ một vài từ khóa rồi rời đi. Nhưng với chatbot, chúng ta có xu hướng trò chuyện. Chúng ta giải thích hoàn cảnh, kể câu chuyện, sửa lại câu hỏi, phản hồi câu trả lời rồi tiếp tục hỏi sâu hơn. Chính cách tương tác tự nhiên này khiến người dùng dễ chia sẻ nhiều hơn mà đôi khi không nhận ra mình đang cung cấp một lượng thông tin rất lớn.
Tôi nghĩ đây mới là ranh giới riêng tư đáng bàn trong thời đại AI. Chúng ta đã quen với việc bảo vệ mật khẩu và số thẻ ngân hàng nhưng chưa hình thành thói quen bảo vệ dữ liệu hành vi. Trong khi đó, đôi khi một hồ sơ về sở thích, nỗi lo, thói quen và hoàn cảnh của một người còn có giá trị hơn một thông tin định danh đơn lẻ, bởi nó giúp người khác hiểu cách tác động đến chính người đó.
Tất nhiên, cũng cần tránh suy diễn rằng AI có thể “đọc vị” con người một cách tuyệt đối. Dự đoán từ ngôn ngữ vẫn chỉ là dự đoán, chịu ảnh hưởng bởi dữ liệu đầu vào, bối cảnh và giới hạn của mô hình. Một vài câu hỏi cũng không đủ để kết luận một người có tính cách như thế nào. Nghiên cứu chỉ cho thấy ngôn ngữ chứa nhiều tín hiệu về con người hơn chúng ta thường nghĩ, chứ không biến chatbot thành một nhà tâm lý học có thể nhìn thấu người đối diện.
Nhưng chính vì vậy, tôi cho rằng nguyên tắc an toàn nên rất đơn giản: đừng coi cuộc trò chuyện với AI là một khoảng không riêng tư tuyệt đối. Những gì bạn viết ra có thể tiết lộ không chỉ “bạn đang làm gì” mà còn phần nào cho thấy “bạn là người như thế nào”. Và khi AI ngày càng giỏi nhận ra các mẫu trong ngôn ngữ, câu hỏi đáng suy nghĩ không còn chỉ là “AI biết gì về tôi?” mà là “Tôi đã vô tình kể cho AI biết bao nhiêu về chính mình?”
Được phối hợp thực hiện bởi các chuyên gia của Bkav,
cộng đồng An ninh mạng Việt Nam WhiteHat
và cộng đồng Khoa học công nghệ VnReview
