Hoàng Anh
Writer
Trong suốt nhiều thập kỷ, sự biến mất đột ngột của văn hóa Thạch Gia Hà (Shijiahe) – một trong những đỉnh cao huy hoàng nhất của thời kỳ đồ đá mới tại Trung Quốc – luôn là một dấu hỏi lớn làm đau đầu giới khảo cổ học. Từng sở hữu những cung điện bề thế, hệ thống quản lý nước tiên tiến và kỹ thuật chế tác ngọc bích đạt đến trình độ thượng thừa, xã hội thịnh vượng này bỗng chốc tan biến vào hư không cách đây khoảng 4.000 năm. Trong khi các giả thuyết truyền thống thường đổ lỗi cho những cuộc chiến tranh đẫm máu hay sự xâm lăng của các bộ tộc láng giềng, một nghiên cứu đột phá vừa được công bố trên tạp chí National Science Review đã chỉ ra thủ phạm thực sự. Kẻ thù hủy diệt Thạch Gia Hà không mang gươm giáo, mà đến từ bầu trời: những cơn mưa không ngớt kéo dài hàng thập kỷ.
Niên giám lượng mưa nghìn năm ẩn giấu trong lòng đất
Để truy tìm nguyên nhân sụp đổ của một xã hội từng phát triển rực rỡ bên dòng trung lưu sông Dương Tử, các nhà khoa học đã không tìm kiếm câu trả lời từ các di chỉ chiến trường hay xương cốt, mà hướng sự chú ý vào hang Heshang. Tại đây, những măng đá – các cột đá vôi được hình thành chậm chạp qua hàng thiên niên kỷ từ nước nhỏ giọt – đã trở thành những "cuốn sách sử" lưu giữ ký ức khí hậu trung thực nhất.
Cơ chế lưu trữ này hoạt động vô cùng tinh vi: mỗi giọt nước giàu khoáng chất khi nhỏ xuống và khô đi sẽ để lại một lớp canxi cacbonat mỏng, vô tình đóng băng các dấu vết hóa học của khí quyển tại thời điểm đó. Bằng kỹ thuật khoan chính xác để lấy hàng trăm mẫu vi mô từ măng đá, nhóm nghiên cứu đã phân tích tỷ lệ các đồng vị oxy và nguyên tố vi lượng. Kết quả là sự ra đời của một "niên giám lượng mưa" chi tiết đến kinh ngạc cho thung lũng trung lưu sông Dương Tử trong giai đoạn từ 4.600 đến 3.500 năm trước. Thông qua 925 phép đo được thực hiện tỉ mỉ, các nhà khoa học đã dựng lại biểu đồ khí hậu và nhìn thấy sự thay đổi kịch tính đã định đoạt số phận của cả một nền văn minh.
Bước ngoặt định mệnh: Khi nước trở thành thảm họa
Dữ liệu phân tích cho thấy khí hậu thời kỳ đó dao động cực kỳ dữ dội. Trong thiên niên kỷ được khảo sát, khu vực này đã trải qua ba giai đoạn khô hạn với lượng mưa dưới 700mm mỗi năm. Tuy nhiên, điều đáng sợ hơn lại nằm ở hai giai đoạn ẩm ướt kéo dài với lượng mưa vượt quá 1.000mm. Bước ngoặt chí mạng xảy ra vào khoảng 3.950 năm trước, khi một đợt mưa lớn bất thường bắt đầu trút xuống và kéo dài dai dẳng trong nhiều thập kỷ liên tiếp, không hề có dấu hiệu thuyên giảm.
Những trận mưa không ngớt đó đã gây ra hậu quả tàn khốc không thể đảo ngược. Các vùng đất ngập nước mở rộng không kiểm soát, lũ lụt xảy ra liên miên biến những vùng đất thấp màu mỡ – vốn là vựa lúa nuôi sống cả cộng đồng – thành những đầm lầy ngập úng chết chóc. Đối với một xã hội dựa hoàn toàn vào nông nghiệp lúa nước như Thạch Gia Hà, đây là đòn tấn công chí mạng vào tử huyệt. Nền tảng sản xuất lương thực bị phá hủy hoàn toàn, đất đai không thể canh tác dẫn đến nạn đói lan rộng và sự sụt giảm dân số nghiêm trọng.
Các bằng chứng khảo cổ học khớp nối một cách hoàn hảo với dữ liệu khí hậu này. Dân số của khu vực đạt đỉnh thịnh vượng vào khoảng 4.400 đến 4.100 năm trước, nhưng sau đó lao dốc không phanh ngay khi giai đoạn ẩm ướt bắt đầu. Người dân buộc phải bỏ hoang các trung tâm đô thị phồn hoa, những cung điện nguy nga để di tản lên những vùng đất cao hơn, bắt đầu một thời kỳ phân tán và suy tàn kéo dài hàng thế kỷ.
Giới hạn của sự thích nghi và bài học cho hiện tại
Một điểm thú vị mà nghiên cứu chỉ ra là khả năng phục hồi đáng nể của người Thạch Gia Hà trước hạn hán. Trong các đợt khô hạn trước đó, họ đã chứng minh sự linh hoạt tuyệt vời khi chuyển đổi cơ cấu cây trồng từ lúa nước sang kê – loại ngũ cốc chịu hạn tốt, nhờ đó duy trì được sự ổn định xã hội. Tuy nhiên, trước sức mạnh hủy diệt của lũ lụt kéo dài, mọi nỗ lực thích nghi đều trở nên vô vọng. Giáo sư Gideon M. Henderson từ Đại học Oxford nhận định rằng dữ liệu này đã chứng minh một thực tế tàn khốc: mưa lớn và lũ lụt cũng có thể gây ra sự sụp đổ xã hội nghiêm trọng không kém gì hạn hán, điều mà lịch sử thường ít nhắc tới hơn.
Sự sụp đổ của Thạch Gia Hà diễn ra trong bối cảnh của một sự kiện biến đổi khí hậu toàn cầu cách đây 4.200 năm. Điều trớ trêu là trong khi nhiều nền văn minh khác trên thế giới cùng thời kỳ sụp đổ vì đại hạn hán, thì Thạch Gia Hà lại bị nhấn chìm bởi nước. Mặc dù lượng mưa đỉnh điểm thời đó (khoảng 1.200mm/năm) vẫn thấp hơn một số mức cực đoan được ghi nhận trong thế kỷ qua, nhưng sự khác biệt nằm ở khả năng ứng phó.
Tác giả chính của nghiên cứu, Jin Liao từ Đại học Địa chất Trung Quốc, nhấn mạnh rằng câu chuyện của Thạch Gia Hà là lời cảnh tỉnh sâu sắc cho thế giới hiện đại. Ngày nay, dù hệ thống thủy lợi và đê điều hiện đại giúp trung lưu sông Dương Tử vẫn là vựa lúa của Trung Quốc bất chấp thiên tai, nhưng khi trái đất nóng lên và các hiện tượng thời tiết cực đoan ngày càng khó lường, an ninh lương thực vẫn là một thách thức lớn. Số phận của nền văn hóa ngọc bích nhắc nhở chúng ta rằng: sự tích tụ chậm chạp của nước qua nhiều thế hệ cũng nguy hiểm và tàn khốc không kém gì những đợt hạn hán cháy da hay ngọn lửa chiến tranh.
Niên giám lượng mưa nghìn năm ẩn giấu trong lòng đất
Để truy tìm nguyên nhân sụp đổ của một xã hội từng phát triển rực rỡ bên dòng trung lưu sông Dương Tử, các nhà khoa học đã không tìm kiếm câu trả lời từ các di chỉ chiến trường hay xương cốt, mà hướng sự chú ý vào hang Heshang. Tại đây, những măng đá – các cột đá vôi được hình thành chậm chạp qua hàng thiên niên kỷ từ nước nhỏ giọt – đã trở thành những "cuốn sách sử" lưu giữ ký ức khí hậu trung thực nhất.
Cơ chế lưu trữ này hoạt động vô cùng tinh vi: mỗi giọt nước giàu khoáng chất khi nhỏ xuống và khô đi sẽ để lại một lớp canxi cacbonat mỏng, vô tình đóng băng các dấu vết hóa học của khí quyển tại thời điểm đó. Bằng kỹ thuật khoan chính xác để lấy hàng trăm mẫu vi mô từ măng đá, nhóm nghiên cứu đã phân tích tỷ lệ các đồng vị oxy và nguyên tố vi lượng. Kết quả là sự ra đời của một "niên giám lượng mưa" chi tiết đến kinh ngạc cho thung lũng trung lưu sông Dương Tử trong giai đoạn từ 4.600 đến 3.500 năm trước. Thông qua 925 phép đo được thực hiện tỉ mỉ, các nhà khoa học đã dựng lại biểu đồ khí hậu và nhìn thấy sự thay đổi kịch tính đã định đoạt số phận của cả một nền văn minh.
Bước ngoặt định mệnh: Khi nước trở thành thảm họa
Dữ liệu phân tích cho thấy khí hậu thời kỳ đó dao động cực kỳ dữ dội. Trong thiên niên kỷ được khảo sát, khu vực này đã trải qua ba giai đoạn khô hạn với lượng mưa dưới 700mm mỗi năm. Tuy nhiên, điều đáng sợ hơn lại nằm ở hai giai đoạn ẩm ướt kéo dài với lượng mưa vượt quá 1.000mm. Bước ngoặt chí mạng xảy ra vào khoảng 3.950 năm trước, khi một đợt mưa lớn bất thường bắt đầu trút xuống và kéo dài dai dẳng trong nhiều thập kỷ liên tiếp, không hề có dấu hiệu thuyên giảm.
Những trận mưa không ngớt đó đã gây ra hậu quả tàn khốc không thể đảo ngược. Các vùng đất ngập nước mở rộng không kiểm soát, lũ lụt xảy ra liên miên biến những vùng đất thấp màu mỡ – vốn là vựa lúa nuôi sống cả cộng đồng – thành những đầm lầy ngập úng chết chóc. Đối với một xã hội dựa hoàn toàn vào nông nghiệp lúa nước như Thạch Gia Hà, đây là đòn tấn công chí mạng vào tử huyệt. Nền tảng sản xuất lương thực bị phá hủy hoàn toàn, đất đai không thể canh tác dẫn đến nạn đói lan rộng và sự sụt giảm dân số nghiêm trọng.
Các bằng chứng khảo cổ học khớp nối một cách hoàn hảo với dữ liệu khí hậu này. Dân số của khu vực đạt đỉnh thịnh vượng vào khoảng 4.400 đến 4.100 năm trước, nhưng sau đó lao dốc không phanh ngay khi giai đoạn ẩm ướt bắt đầu. Người dân buộc phải bỏ hoang các trung tâm đô thị phồn hoa, những cung điện nguy nga để di tản lên những vùng đất cao hơn, bắt đầu một thời kỳ phân tán và suy tàn kéo dài hàng thế kỷ.
Giới hạn của sự thích nghi và bài học cho hiện tại
Một điểm thú vị mà nghiên cứu chỉ ra là khả năng phục hồi đáng nể của người Thạch Gia Hà trước hạn hán. Trong các đợt khô hạn trước đó, họ đã chứng minh sự linh hoạt tuyệt vời khi chuyển đổi cơ cấu cây trồng từ lúa nước sang kê – loại ngũ cốc chịu hạn tốt, nhờ đó duy trì được sự ổn định xã hội. Tuy nhiên, trước sức mạnh hủy diệt của lũ lụt kéo dài, mọi nỗ lực thích nghi đều trở nên vô vọng. Giáo sư Gideon M. Henderson từ Đại học Oxford nhận định rằng dữ liệu này đã chứng minh một thực tế tàn khốc: mưa lớn và lũ lụt cũng có thể gây ra sự sụp đổ xã hội nghiêm trọng không kém gì hạn hán, điều mà lịch sử thường ít nhắc tới hơn.
Sự sụp đổ của Thạch Gia Hà diễn ra trong bối cảnh của một sự kiện biến đổi khí hậu toàn cầu cách đây 4.200 năm. Điều trớ trêu là trong khi nhiều nền văn minh khác trên thế giới cùng thời kỳ sụp đổ vì đại hạn hán, thì Thạch Gia Hà lại bị nhấn chìm bởi nước. Mặc dù lượng mưa đỉnh điểm thời đó (khoảng 1.200mm/năm) vẫn thấp hơn một số mức cực đoan được ghi nhận trong thế kỷ qua, nhưng sự khác biệt nằm ở khả năng ứng phó.
Tác giả chính của nghiên cứu, Jin Liao từ Đại học Địa chất Trung Quốc, nhấn mạnh rằng câu chuyện của Thạch Gia Hà là lời cảnh tỉnh sâu sắc cho thế giới hiện đại. Ngày nay, dù hệ thống thủy lợi và đê điều hiện đại giúp trung lưu sông Dương Tử vẫn là vựa lúa của Trung Quốc bất chấp thiên tai, nhưng khi trái đất nóng lên và các hiện tượng thời tiết cực đoan ngày càng khó lường, an ninh lương thực vẫn là một thách thức lớn. Số phận của nền văn hóa ngọc bích nhắc nhở chúng ta rằng: sự tích tụ chậm chạp của nước qua nhiều thế hệ cũng nguy hiểm và tàn khốc không kém gì những đợt hạn hán cháy da hay ngọn lửa chiến tranh.
