New Zealand đang đề xuất một quy định khá mạnh tay: cấm trẻ dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội. Theo đề xuất của Thủ tướng Christopher Luxon, các nền tảng sẽ phải thực hiện những biện pháp hợp lý để xác minh tuổi người dùng và ngăn trẻ dưới 16 tuổi truy cập. Nếu không tuân thủ, nền tảng có thể đối mặt với mức phạt lên tới 10% doanh thu toàn cầu. Đáng chú ý, trách nhiệm và mức phạt được đặt lên các công ty công nghệ, thay vì trẻ em hoặc cha mẹ.
Động thái này xuất phát từ những lo ngại ngày càng lớn về tác động của mạng xã hội đối với trẻ em, từ nội dung độc hại, bắt nạt trực tuyến đến việc sử dụng quá nhiều thời gian, ảnh hưởng tới giấc ngủ, việc học và đời sống gia đình. New Zealand cũng không phải quốc gia đầu tiên đi theo hướng này. Australia đã áp dụng quy định giới hạn mạng xã hội với người dưới 16 tuổi từ cuối năm 2025, trong khi nhiều quốc gia khác đang nghiên cứu hoặc đề xuất các biện pháp tương tự.
Việc cấm hay hạn chế trẻ em dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội hay giới hạn thời gian, độ tuổi sử dụng không phải là hành dộng mới. Nhưng theo tôi, câu chuyện thực tế phức tạp hơn rất nhiều. Mạng xã hội không giống một cánh cửa mà chỉ cần khóa lại là nguy hiểm biến mất. Nếu một đứa trẻ bị cấm TikTok, Instagram hay Facebook, chúng vẫn có thể bước sang nền tảng khác, sử dụng tài khoản của người lớn, khai sai tuổi hoặc tìm đến những không gian trực tuyến ít được kiểm soát hơn. Ngay cả phía các nền tảng cũng từng cảnh báo rằng việc cấm có thể đẩy trẻ sang những môi trường trực tuyến khó kiểm soát hơn.
Điều tôi quan tâm hơn cả là bài toán xác minh tuổi. Muốn cấm trẻ dưới 16 tuổi, nền tảng phải biết người đang ngồi trước màn hình là 15 hay 16 tuổi. New Zealand đang tính đến nhiều cách như sử dụng thông tin tài khoản hiện có, công nghệ nhận diện khuôn mặt hoặc giấy tờ định danh số. Như vậy, để bảo vệ trẻ khỏi việc chia sẻ quá nhiều dữ liệu trên Internet, chúng ta có thể phải yêu cầu người dùng chia sẻ thêm dữ liệu để chứng minh mình đủ tuổi.
Đây không phải vấn đề nhỏ. Nếu một hệ thống xác minh tuổi yêu cầu ảnh khuôn mặt, giấy tờ tùy thân hoặc dữ liệu định danh, câu hỏi tiếp theo phải là: ai giữ dữ liệu đó, giữ trong bao lâu và nếu hệ thống bị tấn công thì sao? Bảo vệ trẻ không thể chỉ tính đến việc ngăn trẻ xem nội dung xấu mà còn phải tính đến nguy cơ dữ liệu của chính trẻ trở thành một “món hàng” mới cho các cuộc tấn công mạng. rồi có chắc người ngòi trước màn hình đã khai thật, dùng giấy tờ chính chủ hay đang lách luật?
Tôi cũng không cho rằng nên nhìn vấn đề theo kiểu “cấm là sai” hay “cho trẻ dùng tự do là đúng”. Thực tế, trẻ em đang bước vào Internet khi khả năng nhận diện lừa đảo, thao túng tâm lý và nội dung giả tạo chưa phát triển đầy đủ. Một đứa trẻ có thể rất giỏi sử dụng điện thoại nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc chúng hiểu được một tài khoản giả, một video deepfake hay một người lạ đang cố xây dựng lòng tin với mình nguy hiểm đến mức nào.
Nhưng nếu chỉ cấm mà không dạy, chúng ta có thể tạo ra một vấn đề khác. Đến khi đủ 16 tuổi, đứa trẻ vẫn phải bước vào thế giới mạng. Nếu trong nhiều năm trước đó chỉ được bảo vệ bằng cách “không được dùng”, chúng ta chưa chắc đã giúp chúng có kỹ năng tự bảo vệ. An toàn số giống bơi lội: không cho trẻ xuống nước giúp tránh đuối nước trong hôm nay, nhưng không có nghĩa đứa trẻ đã biết bơi.
Theo tôi, hướng đáng suy nghĩ nhất không phải là đặt toàn bộ trách nhiệm lên một phía. Nền tảng phải chịu trách nhiệm thiết kế môi trường an toàn hơn; cha mẹ phải hiểu trẻ đang làm gì trên mạng; nhà trường phải dạy kỹ năng số; còn trẻ phải được học cách nhận biết và xử lý nguy hiểm. Nếu chỉ bắt trẻ tránh xa Internet, chúng ta đang giải quyết phần “ngọn” bằng cách kéo trẻ ra khỏi môi trường nguy hiểm, thay vì đồng thời làm cho chính môi trường đó an toàn hơn.
Điều đáng chú ý là New Zealand đang chọn cách buộc nền tảng phải chịu trách nhiệm nhiều hơn. Nếu một công ty kiếm hàng tỷ USD từ thời gian người dùng dành trên nền tảng của mình, thì việc yêu cầu công ty đó phải có trách nhiệm với những người dùng nhỏ tuổi là hoàn toàn có cơ sở. Nhưng trách nhiệm ấy không nên dừng ở việc kiểm tra “người này bao nhiêu tuổi”, mà phải tiến tới câu hỏi lớn hơn: thuật toán đang làm gì với trẻ em, loại nội dung nào đang được đẩy tới chúng và nền tảng đã thực sự làm gì để giảm rủi ro?
Vì vậy, nhìn từ góc độ an ninh mạng, tôi cho rằng cuộc tranh luận này không nên chỉ xoay quanh câu hỏi “Có nên cấm trẻ dưới 16 tuổi dùng mạng xã hội không?”. Quan trọng hơn phải là chúng ta có thực sự muốn bảo vệ trẻ bằng cách đóng cửa Internet trước mặt chúng, hay cần xây dựng một kỹ năng dùng Internet đủ an toàn để trẻ có thể học cách bước vào đó? Nếu chọn vế thứ hai, trách nhiệm chắc chắn không thể chỉ đặt lên vai một đứa trẻ 15 tuổi.
Được phối hợp thực hiện bởi các chuyên gia của Bkav,
cộng đồng An ninh mạng Việt Nam WhiteHat
và cộng đồng Khoa học công nghệ VnReview
