Muốn bảo vệ con trên mạng, cha mẹ không thể mãi là 'người ngoài cuộc'

Kaya · 11:22

Trẻ em hiện nay được tiếp xúc với công nghệ từ rất sớm nhưng không ít người lớn lại đang bước vào thế giới số với vốn hiểu biết ít hơn chính con mình. Theo quan điểm của tôi, đây cũng là một trong những yếu tố khiến trẻ em gặp phải rủi ro trên mạng xã hội.

Khi cha mẹ không hiểu thì con sẽ không biết tìm ai

Khi một đứa trẻ gặp người lạ trên mạng, bị dụ gửi ảnh, bị bắt nạt, bị lừa chuyển tiền hay vô tình tiếp xúc với nội dung độc hại, cha mẹ lẽ ra phải là người đầu tiên con tìm đến. Nhưng nếu cha mẹ thậm chí không biết một tài khoản giả hoạt động ra sao, deepfake là gì, hay vì sao một đường link lại có thể đánh cắp tài khoản, thì rất khó để trở thành "lá chắn" thực sự cho con.

Điểm đáng lo không nằm ở việc phụ huynh không biết hết về công nghệ vì không ai có thể biết hết, bởi công nghệ thay đổi quá nhanh. Vấn đề nằm ở chỗ nhiều người vẫn đang áp dụng cách bảo vệ con của thế giới thực vào thế giới số: "Không được nói chuyện với người lạ", "Không được xem nội dung xấu", "Không được dùng điện thoại quá nhiều". Những lời dặn này không sai, nhưng đã lỗi thời với thời đại và nhất là không phù hợp với mạng xã hội.

Ranh giới giữa thật và giả đã thay đổi

Trên Internet, "người lạ" có thể mang khuôn mặt của một người bạn. Giọng nói của kẻ xấu có thể giống hệt người thân. Một bức ảnh có thể đã bị tạo hoặc chỉnh sửa bằng AI. Một tài khoản có hàng nghìn người theo dõi vẫn có thể là cái bẫy. Đây chính là lý do khiến tôi tin rằng những quy tắc dạy con kiểu cũ vốn dựa trên giả định "cái gì lạ thì nguy hiểm, cái gì quen thì an toàn" đang mất dần hiệu lực. Khi ranh giới giữa thật và giả trở nên mờ nhạt thì một đứa trẻ (thậm chí là cả người lớn) không được trang bị đủ kiến thức sẽ không có cách nào tự phân biệt.

Trẻ em không chỉ đối mặt với nguy cơ bị lừa tiền. Chúng có thể bị bắt nạt trực tuyến, bị dụ chia sẻ hình ảnh riêng tư, bị người xấu thao túng tâm lý hoặc vô tình để lộ thông tin cá nhân. Những việc này hiếm khi xảy ra chỉ bằng một cú nhấp chuột. Chúng diễn ra từng bước: một lời kết bạn, một cuộc trò chuyện, một khoảng thời gian gây dựng lòng tin, rồi mới đến yêu cầu một bức ảnh và cuối cùng, chính bức ảnh đó bị dùng để đe dọa hoặc tống tiền. Với một đứa trẻ, đây là cái bẫy tâm lý rất khó tự thoát ra nếu không có người lớn phát hiện và hỗ trợ kịp thời.

Phần mềm kiểm soát không thể thay thế cha mẹ

Chính vì vậy, việc bảo vệ trẻ trên mạng không nên được hiểu đơn giản là phụ huynh cài phần mềm kiểm soát rồi giao thiết bị điện tử cho con. Công cụ có thể chặn một số nội dung, giới hạn thời gian sử dụng hoặc cảnh báo hoạt động bất thường nhưng nó không thể thay thế vai trò của cha mẹ. Một đứa trẻ cần được dạy để tự nhận ra nguy hiểm, cần phải có kiến thức để nhận biết điều nên và không nên làm. Và cha mẹ cũng cần đủ hiểu biết để nhận ra những dấu hiệu bất thường trong hành vi của con, hai lớp bảo vệ này phải song hành, chứ không thể chỉ dựa vào một phía.

Có một sai lầm mà tôi nhận thấy nhiều phụ huynh dễ mắc phải là chỉ tìm hiểu về an toàn mạng sau khi sự cố đã xảy ra. Đến khi tài khoản của con bị chiếm, ảnh riêng tư bị phát tán hoặc con bị một người lạ đe dọa, lúc đó mới bắt đầu hỏi "Tại sao con lại làm thế?". Nhưng an toàn số cũng giống an toàn giao thông, không thể đợi xảy ra tai nạn rồi mới dạy trẻ cách sang đường. Kỹ năng phải được hình thành trước khi tình huống nguy hiểm xuất hiện và trước khi hành động diễn ra. Và muốn trẻ có những kỹ năng đó thì chính cha mẹ chúng cũng phải trang bị kiến thức từ trước.

Cha mẹ không cần biết tất cả, nhưng cần học cùng con

Tôi nghĩ điều trẻ thực sự cần ở cha mẹ không phải là một người có thể giải thích mọi công nghệ mới nhất mà là một người chịu khó học cùng con, đồng hành cũng con. Khi con dùng mạng xã hội, cha mẹ nên biết con đang sử dụng nền tảng nào, thường trò chuyện với ai, những kiểu lừa đảo phổ biến hiện nay là gì và quan trọng nhất con cần làm gì nếu gặp tình huống bất thường.

Nhưng có lẽ điều quan trọng hơn cả kiến thức kỹ thuật, là việc xây dựng được một mối quan hệ tin cậy để con hiểu rằng nếu chẳng may gặp vấn đề trên mạng, việc đầu tiên cần làm là nói với người lớn, chứ không phải xóa dấu vết vì sợ bị mắng. Một đứa trẻ chỉ dám lên tiếng khi biết chắc cha mẹ sẽ đứng về phía mình để giải quyết vấn đề, chứ không phải trách phạt vì đã "dại dột" tin ai đó.

Đừng cấm con dùng Internet mà hãy cùng con hiểu về nó

Công nghệ càng thông minh thì người sử dụng càng phải tỉnh táo. AI có thể tạo ra một khuôn mặt giả, một giọng nói giả và cả một câu chuyện giả thuyết phục đến mức người lớn còn khó nhận ra, chứ chưa nói đến trẻ em. Theo tôi, đây chính là lý do khiến vai trò của cha mẹ trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.

Hãy làm cách nào đó để cả cha mẹ và con đủ hiểu biết để cùng nhau sống an toàn trong thế giới số. Nếu cha mẹ không chịu bước vào thế giới số của con, tìm hiểu nền tảng con dùng, nhận diện các chiêu trò lừa đảo mới, hiểu cách AI có thể bị lợi dụng để tạo giả mạo thì đến lúc nguy hiểm thực sự xuất hiện, người hiểu rõ nhất chuyện gì đang xảy ra với con mình lại chính là kẻ xấu, chứ không phải cha mẹ. Kiến thức về công nghệ và an toàn mạng đã không còn là một lựa chọn "nên có" đối với các bậc phụ huynh mà đã trở thành một phần bắt buộc trong việc làm cha mẹ ở thời đại số ngày nay.