Trong suốt một thập kỷ qua, kinh tế vũ trụ chủ yếu xoay quanh hai mảng quen thuộc: phóng vật thể lên quỹ đạo và bán tín hiệu từ không gian xuống Trái Đất. Nhưng theo báo cáo mới của Morgan Stanley, nếu chi phí phóng tiếp tục giảm nhờ tên lửa tái sử dụng, cuộc chơi có thể chuyển từ vận tải sang sản xuất. Và dược phẩm có thể là ngành đầu tiên bứt lên.
Nhà phân tích Adam Jonas của Morgan Stanley cho rằng việc tên lửa tái sử dụng như Falcon 9 giúp hạ chi phí phóng xuống khoảng 2.000 đến 4.000 USD mỗi kg, tức khoảng 50 đến 100 triệu đồng mỗi kg theo tỷ giá khoảng 25.000 đồng cho 1 USD. Mức này thấp hơn gần mười lần so với trước đây. Khi “vé thang máy lên quỹ đạo” rẻ hơn, câu hỏi không còn là có lên được không, mà là lên để làm gì.
Một trong những câu trả lời táo bạo nhất đến từ Varda Space Industries. Công ty này thiết kế tàu vũ trụ nhỏ để sản xuất hoạt chất dược phẩm trong môi trường vi trọng lực ở quỹ đạo Trái Đất tầm thấp, rồi đưa chúng trở lại mặt đất.
Lý do nghe có vẻ đơn giản nhưng lại mang tính vật lý thuần túy. Trong môi trường gần như không trọng lực, tinh thể thuốc phát triển đồng đều hơn, ít khuyết tật hơn và tinh khiết hơn. Năm 1998, trong sứ mệnh STS 95 của tàu con thoi, tinh thể insulin nuôi cấy ngoài không gian có thể tích trung bình lớn gấp 34 lần so với trên Trái Đất và tỷ lệ khuyết tật giảm bảy lần.
Năm 2024, Varda hoàn thành sứ mệnh thương mại đầu tiên, đưa tinh thể Ritonavir điều trị HIV trở lại Trái Đất. Công ty đã huy động được 328 triệu USD, tương đương khoảng 8.200 tỷ đồng. Mục tiêu của họ là đạt tần suất thu hồi gần như mỗi tháng vào cuối năm 2028. Đến nay đã có năm sứ mệnh hoàn tất, và chuyến thứ sáu dự kiến vào tháng 03/2026.
Điểm thú vị là Varda không phát minh thuốc mới. Họ sản xuất phiên bản tinh khiết hơn của các hoạt chất hiện có. Theo nghiên cứu của Merck & Co. trên International Space Station, tinh thể của thuốc ung thư Keytruda phát triển ngoài không gian có thể mở đường cho phương pháp tiêm đơn giản hơn thay vì truyền tĩnh mạch.
Tàu sản xuất của Varda, biệt danh Winnebago, nặng khoảng 300 kg, gồm khoang tái nhập khí quyển đường kính 1 mét và một khung vệ tinh cung cấp năng lượng và điều khiển. Thiết kế nhỏ giúp tận dụng chuyến bay của Falcon 9 để giảm chi phí và tăng tần suất.
Tuy nhiên, thách thức không nhỏ. Hiện chưa có thuốc sản xuất trong không gian nào được FDA phê duyệt cho sử dụng thương mại. Quy trình kiểm tra tiêu chuẩn sản xuất tốt CGMP khi “nhà máy” hoạt động ngoài quỹ đạo là một bài toán pháp lý chưa có tiền lệ. Ngoài ra, để sản xuất hàng loạt, cần tần suất phóng và thu hồi ở mức hàng tuần, thậm chí hàng ngày.
Báo cáo của Morgan Stanley nhấn mạnh rằng rào cản lớn nhất không còn là công nghệ, mà là kinh tế đơn vị và chuỗi cung ứng. Chi phí vẫn cao, rủi ro quy định lớn, và thị trường phải đủ giá trị để bù đắp.
Thông điệp cốt lõi khá rõ: khi chi phí phóng giảm mạnh, sản xuất trong không gian không còn là viễn tưởng khoa học. Dược phẩm, nhờ giá trị cao trên mỗi kg, có thể là ngành đầu tiên biến phòng thí nghiệm quỹ đạo thành nhà máy thực thụ. Và nếu điều đó xảy ra, kinh tế vũ trụ sẽ không chỉ là chuyện tên lửa và vệ tinh nữa, mà là một chuỗi sản xuất mở rộng ra ngoài hành tinh.
Nhà phân tích Adam Jonas của Morgan Stanley cho rằng việc tên lửa tái sử dụng như Falcon 9 giúp hạ chi phí phóng xuống khoảng 2.000 đến 4.000 USD mỗi kg, tức khoảng 50 đến 100 triệu đồng mỗi kg theo tỷ giá khoảng 25.000 đồng cho 1 USD. Mức này thấp hơn gần mười lần so với trước đây. Khi “vé thang máy lên quỹ đạo” rẻ hơn, câu hỏi không còn là có lên được không, mà là lên để làm gì.
Một trong những câu trả lời táo bạo nhất đến từ Varda Space Industries. Công ty này thiết kế tàu vũ trụ nhỏ để sản xuất hoạt chất dược phẩm trong môi trường vi trọng lực ở quỹ đạo Trái Đất tầm thấp, rồi đưa chúng trở lại mặt đất.
Lý do nghe có vẻ đơn giản nhưng lại mang tính vật lý thuần túy. Trong môi trường gần như không trọng lực, tinh thể thuốc phát triển đồng đều hơn, ít khuyết tật hơn và tinh khiết hơn. Năm 1998, trong sứ mệnh STS 95 của tàu con thoi, tinh thể insulin nuôi cấy ngoài không gian có thể tích trung bình lớn gấp 34 lần so với trên Trái Đất và tỷ lệ khuyết tật giảm bảy lần.
Năm 2024, Varda hoàn thành sứ mệnh thương mại đầu tiên, đưa tinh thể Ritonavir điều trị HIV trở lại Trái Đất. Công ty đã huy động được 328 triệu USD, tương đương khoảng 8.200 tỷ đồng. Mục tiêu của họ là đạt tần suất thu hồi gần như mỗi tháng vào cuối năm 2028. Đến nay đã có năm sứ mệnh hoàn tất, và chuyến thứ sáu dự kiến vào tháng 03/2026.
Điểm thú vị là Varda không phát minh thuốc mới. Họ sản xuất phiên bản tinh khiết hơn của các hoạt chất hiện có. Theo nghiên cứu của Merck & Co. trên International Space Station, tinh thể của thuốc ung thư Keytruda phát triển ngoài không gian có thể mở đường cho phương pháp tiêm đơn giản hơn thay vì truyền tĩnh mạch.
Tàu sản xuất của Varda, biệt danh Winnebago, nặng khoảng 300 kg, gồm khoang tái nhập khí quyển đường kính 1 mét và một khung vệ tinh cung cấp năng lượng và điều khiển. Thiết kế nhỏ giúp tận dụng chuyến bay của Falcon 9 để giảm chi phí và tăng tần suất.
Tuy nhiên, thách thức không nhỏ. Hiện chưa có thuốc sản xuất trong không gian nào được FDA phê duyệt cho sử dụng thương mại. Quy trình kiểm tra tiêu chuẩn sản xuất tốt CGMP khi “nhà máy” hoạt động ngoài quỹ đạo là một bài toán pháp lý chưa có tiền lệ. Ngoài ra, để sản xuất hàng loạt, cần tần suất phóng và thu hồi ở mức hàng tuần, thậm chí hàng ngày.
Báo cáo của Morgan Stanley nhấn mạnh rằng rào cản lớn nhất không còn là công nghệ, mà là kinh tế đơn vị và chuỗi cung ứng. Chi phí vẫn cao, rủi ro quy định lớn, và thị trường phải đủ giá trị để bù đắp.
Thông điệp cốt lõi khá rõ: khi chi phí phóng giảm mạnh, sản xuất trong không gian không còn là viễn tưởng khoa học. Dược phẩm, nhờ giá trị cao trên mỗi kg, có thể là ngành đầu tiên biến phòng thí nghiệm quỹ đạo thành nhà máy thực thụ. Và nếu điều đó xảy ra, kinh tế vũ trụ sẽ không chỉ là chuyện tên lửa và vệ tinh nữa, mà là một chuỗi sản xuất mở rộng ra ngoài hành tinh.
