Mỹ Lệ✔
Writer
Trong năm qua, Giáo sư James Maynard (Đại học Oxford) — nhà toán học từng đoạt Huy chương Fields danh giá — đã dành nhiều thời gian để "tự vấn". Ông trăn trở về tương lai của ngành toán học, một lĩnh vực vốn phát triển chậm rãi và cẩn trọng, nay đang phải vật lộn thích nghi với tốc độ bứt phá chóng mặt của trí tuệ nhân tạo (AI).
Sự lo âu của Maynard không phải là ngoại lệ. Giới học thuật toàn cầu đang trải qua những cảm xúc đan xen phức tạp: vừa hào hứng trước viễn cảnh đẩy nhanh tốc độ khám phá khoa học, vừa lo sợ trước nguy cơ AI làm đảo lộn hoàn toàn cấu trúc của ngành toán học truyền thống.
Đột phá từ mô hình Astra và cuộc tranh cãi ghi nhận công lao
Những xáo trộn mới nhất bắt nguồn từ thông báo của OpenAI về việc mô hình AI tiên tiến chưa ra mắt — mang tên Astra — đã giải quyết thành công 10 bài toán tồn tại nhiều thập kỷ. Các bài toán này trải dài từ lý thuyết trừu tượng như xếp khít hình cầu nhiều chiều, mã sửa lỗi, lý thuyết trò chơi lượng tử đến bảo mật mạng hậu lượng tử. Đáng chú ý nhất là câu hỏi về sự tồn tại của các nhóm "non-sofic" — cấu trúc toán học vô hạn từng khiến giới nghiên cứu bế tắc suốt hàng chục năm.
Tuy nhiên, thành tựu này nhanh chóng châm ngòi cho một cuộc tranh cãi về mặt đạo đức nghiên cứu. Nhà toán học Gábor Kun (Viện Alfréd Rényi, Hungary) và Francesco Fournier-Facio (Đại học Cambridge) chỉ ra rằng tuyên bố ban đầu của OpenAI đã "xem nhẹ" và cướp công các công trình nền tảng của con người, đặc biệt là các nghiên cứu của Gábor Kun và nhà toán học Andreas Thom công bố năm 2016 và 2019.
Trước phản ứng từ giới chuyên môn, OpenAI đã phải âm thầm đính chính lại thông báo. Đại diện OpenAI, Laurance Fauconnet, xác nhận công ty đã điều chỉnh văn bản để ghi nhận đúng mức các công trình tiền đề, đồng thời thừa nhận chứng minh của họ dựa trên các kết quả toán học quan trọng gần đây của con người.
Căng thẳng tài chính và nỗi lo "thương mại hóa"
Dù OpenAI khẳng định chi phí token để tạo ra 10 lời giải trên chỉ khoảng 2.000 USD, giới nghiên cứu nhận định chi phí thực tế cho quá trình thử nghiệm rộng hơn là lớn hơn rất nhiều. Việc các mô hình hàng đầu hiện nay đều thuộc quyền sở hữu độc quyền của những gã khổng lồ công nghệ như OpenAI hay Anthropic đang dấy lên hai nỗi lo lớn:
1. Nguy cơ gạt bỏ các viện nghiên cứu nhỏ: Chi phí truy cập công nghệ đắt đỏ có thể khiến các nhà nghiên cứu ở những trường đại học nghèo tài nguyên bị đẩy ra khỏi cuộc chơi.
2. Sự bóp méo giá trị học thuật: Giáo sư Colva Roney-Dougal (Đại học St Andrews) thẳng thắn chỉ trích các công ty AI đang biến toán học thành "sân chơi để quảng bá thương hiệu", thổi phồng năng lực của máy móc để phục vụ mục tiêu thương mại và định giá IPO, từ đó làm lu mờ công sức của các nhà khoa học con người.
Để ứng phó, tháng 6 vừa qua, hơn 3.400 nhà toán học và Liên minh Toán học Quốc tế (IMU) đã ký tên vào Tuyên bố Leiden, kêu gọi các chính phủ và truyền thông tỉnh táo trước những "lời thổi phồng" từ các tập đoàn AI.
Tương lai nào cho thế hệ nhà toán học kế cận?
Tác động trực tiếp nhất của AI đang giội vào thế hệ nghiên cứu viên trẻ. Các bài toán mà AI bắt đầu giải quyết tốt lại chính là dạng bài tập rèn luyện tư duy cốt lõi dành cho sinh viên cao học và nghiên cứu sinh tiến sĩ.
• Sự nản lòng của giới trẻ: Nhiều sinh viên bày tỏ nỗi hoang mang trên các diễn đàn, đặt câu hỏi liệu có nên tiếp tục theo đuổi con đường nghiên cứu khi công trình tiến sĩ kéo dài 4 năm của họ có thể bị AI "nẫng tay trên" bất cứ lúc nào.
• Nguy cơ mất cân bằng tri thức: Nhà nghiên cứu Johannes Schmitt (ETH Zurich) cảnh báo về một kịch bản tiêu cực: AI giải quyết nhanh gọn các bài toán lẻ nhưng không tạo ra sự phản hồi để hình thành các lý thuyết hay hướng đi mới sâu sắc.
Hy vọng ở cuối con đường
Mặc dù vậy, không phải tất cả đều bi quan. Một số chuyên gia nhận định AI có thể bình dân hóa nghiên cứu toán học, giúp sinh viên ở các vùng thiếu điều kiện tiếp cận với trình độ chuyên môn cao. Đồng thời, việc giao các công việc tính toán lặp lại cho máy tính sẽ giải phóng các nhà toán học giàu kinh nghiệm, giúp họ tập trung vào khía cạnh sáng tạo và khái niệm mang tính bản chất.
Đánh giá về các kết quả của Astra, Giáo sư James Maynard cho rằng dù rất ấn tượng khi biết kết hợp các phương pháp hiện có theo cách thông minh, các lời giải này vẫn chưa đạt đến tầm vóc của một phát kiến mang tính nền tảng để nhận Huy chương Fields. Mặc dù vậy, ông cũng thừa nhận: "Cần có thời gian và một góc nhìn mới để đánh giá đúng giá trị. Nhưng với tốc độ hiện nay, AI có thể sẽ không để lại nhiều thời gian cho các nhà toán học kịp nắm bắt nó."
Sự lo âu của Maynard không phải là ngoại lệ. Giới học thuật toàn cầu đang trải qua những cảm xúc đan xen phức tạp: vừa hào hứng trước viễn cảnh đẩy nhanh tốc độ khám phá khoa học, vừa lo sợ trước nguy cơ AI làm đảo lộn hoàn toàn cấu trúc của ngành toán học truyền thống.
Đột phá từ mô hình Astra và cuộc tranh cãi ghi nhận công lao
Những xáo trộn mới nhất bắt nguồn từ thông báo của OpenAI về việc mô hình AI tiên tiến chưa ra mắt — mang tên Astra — đã giải quyết thành công 10 bài toán tồn tại nhiều thập kỷ. Các bài toán này trải dài từ lý thuyết trừu tượng như xếp khít hình cầu nhiều chiều, mã sửa lỗi, lý thuyết trò chơi lượng tử đến bảo mật mạng hậu lượng tử. Đáng chú ý nhất là câu hỏi về sự tồn tại của các nhóm "non-sofic" — cấu trúc toán học vô hạn từng khiến giới nghiên cứu bế tắc suốt hàng chục năm.
Tuy nhiên, thành tựu này nhanh chóng châm ngòi cho một cuộc tranh cãi về mặt đạo đức nghiên cứu. Nhà toán học Gábor Kun (Viện Alfréd Rényi, Hungary) và Francesco Fournier-Facio (Đại học Cambridge) chỉ ra rằng tuyên bố ban đầu của OpenAI đã "xem nhẹ" và cướp công các công trình nền tảng của con người, đặc biệt là các nghiên cứu của Gábor Kun và nhà toán học Andreas Thom công bố năm 2016 và 2019.
Trước phản ứng từ giới chuyên môn, OpenAI đã phải âm thầm đính chính lại thông báo. Đại diện OpenAI, Laurance Fauconnet, xác nhận công ty đã điều chỉnh văn bản để ghi nhận đúng mức các công trình tiền đề, đồng thời thừa nhận chứng minh của họ dựa trên các kết quả toán học quan trọng gần đây của con người.
Căng thẳng tài chính và nỗi lo "thương mại hóa"
Dù OpenAI khẳng định chi phí token để tạo ra 10 lời giải trên chỉ khoảng 2.000 USD, giới nghiên cứu nhận định chi phí thực tế cho quá trình thử nghiệm rộng hơn là lớn hơn rất nhiều. Việc các mô hình hàng đầu hiện nay đều thuộc quyền sở hữu độc quyền của những gã khổng lồ công nghệ như OpenAI hay Anthropic đang dấy lên hai nỗi lo lớn:
1. Nguy cơ gạt bỏ các viện nghiên cứu nhỏ: Chi phí truy cập công nghệ đắt đỏ có thể khiến các nhà nghiên cứu ở những trường đại học nghèo tài nguyên bị đẩy ra khỏi cuộc chơi.
2. Sự bóp méo giá trị học thuật: Giáo sư Colva Roney-Dougal (Đại học St Andrews) thẳng thắn chỉ trích các công ty AI đang biến toán học thành "sân chơi để quảng bá thương hiệu", thổi phồng năng lực của máy móc để phục vụ mục tiêu thương mại và định giá IPO, từ đó làm lu mờ công sức của các nhà khoa học con người.
Để ứng phó, tháng 6 vừa qua, hơn 3.400 nhà toán học và Liên minh Toán học Quốc tế (IMU) đã ký tên vào Tuyên bố Leiden, kêu gọi các chính phủ và truyền thông tỉnh táo trước những "lời thổi phồng" từ các tập đoàn AI.
Tương lai nào cho thế hệ nhà toán học kế cận?
Tác động trực tiếp nhất của AI đang giội vào thế hệ nghiên cứu viên trẻ. Các bài toán mà AI bắt đầu giải quyết tốt lại chính là dạng bài tập rèn luyện tư duy cốt lõi dành cho sinh viên cao học và nghiên cứu sinh tiến sĩ.
• Sự nản lòng của giới trẻ: Nhiều sinh viên bày tỏ nỗi hoang mang trên các diễn đàn, đặt câu hỏi liệu có nên tiếp tục theo đuổi con đường nghiên cứu khi công trình tiến sĩ kéo dài 4 năm của họ có thể bị AI "nẫng tay trên" bất cứ lúc nào.
• Nguy cơ mất cân bằng tri thức: Nhà nghiên cứu Johannes Schmitt (ETH Zurich) cảnh báo về một kịch bản tiêu cực: AI giải quyết nhanh gọn các bài toán lẻ nhưng không tạo ra sự phản hồi để hình thành các lý thuyết hay hướng đi mới sâu sắc.
Hy vọng ở cuối con đường
Mặc dù vậy, không phải tất cả đều bi quan. Một số chuyên gia nhận định AI có thể bình dân hóa nghiên cứu toán học, giúp sinh viên ở các vùng thiếu điều kiện tiếp cận với trình độ chuyên môn cao. Đồng thời, việc giao các công việc tính toán lặp lại cho máy tính sẽ giải phóng các nhà toán học giàu kinh nghiệm, giúp họ tập trung vào khía cạnh sáng tạo và khái niệm mang tính bản chất.
Đánh giá về các kết quả của Astra, Giáo sư James Maynard cho rằng dù rất ấn tượng khi biết kết hợp các phương pháp hiện có theo cách thông minh, các lời giải này vẫn chưa đạt đến tầm vóc của một phát kiến mang tính nền tảng để nhận Huy chương Fields. Mặc dù vậy, ông cũng thừa nhận: "Cần có thời gian và một góc nhìn mới để đánh giá đúng giá trị. Nhưng với tốc độ hiện nay, AI có thể sẽ không để lại nhiều thời gian cho các nhà toán học kịp nắm bắt nó."
>> Thế giới xuất hiện căn bệnh tâm thần kỳ lạ do AI tạo ra
Nguồn: The Verge
