Thoại Viết Hoàng
Writer
Thời Tam Quốc là thời đại của anh hùng và trí tuệ. Loạn thế sinh nhân tài, từ Tào Tháo, Lưu Bị, Tôn Quyền cho đến hàng loạt mưu sĩ, tướng lĩnh kiệt xuất. Trong số đó, Gia Cát Lượng của Thục Hán được xem là biểu tượng của trí tuệ. Ông từng “chưa ra khỏi lều tranh đã biết ba phần thiên hạ”, nhiều lần xoay chuyển cục diện bằng mưu lược thận trọng và tầm nhìn dài hạn. Nhưng con người dù thông minh đến đâu cũng không tránh khỏi sai lầm. Với Gia Cát Lượng, sai lầm lớn nhất đời ông chính là quá tin dùng Mã Tốc, để rồi phải tự tay xử tử người mà mình từng coi là học trò và người kế tục.
Mã Tốc vốn theo Lưu Bị từ Kinh Châu vào Thục, từng giữ nhiều chức vụ văn võ khác nhau. Ông nổi tiếng thông minh, nói năng sắc sảo, đặc biệt say mê bàn luận binh pháp. Gia Cát Lượng rất quý Mã Tốc, thường xuyên trao đổi, chỉ dạy, coi ông là nhân tài hiếm có. Theo thời gian, sự tin tưởng ấy ngày càng lớn, đến mức Gia Cát Lượng từng kỳ vọng Mã Tốc có thể gánh vác đại sự, thậm chí thay mình đảm đương trọng trách trong tương lai. Chính niềm tin đó, trớ trêu thay, lại trở thành mầm họa.
Năm 228, tức năm Kiến Hưng thứ sáu, Gia Cát Lượng phát động Bắc phạt lần đầu. Ông chia quân làm nhiều mũi, tự mình tiến công Kỳ Sơn, đồng thời giao cho Mã Tốc trấn giữ Nhai Đình, vị trí then chốt quyết định đường tiếp tế và vận động của đại quân Thục. Đây là nhiệm vụ cực kỳ quan trọng. Nhiều tướng lão luyện như Ngụy Diên, Ngô Ý từng xin đảm nhiệm, nhưng Gia Cát Lượng vẫn phá lệ trao quyền cho Mã Tốc.
Khi quân Ngụy do Trương Cáp chỉ huy kéo đến, sai lầm chí mạng của Mã Tốc bắt đầu lộ rõ. Ông không tuân thủ bố trí của Gia Cát Lượng, bỏ nguồn nước, đưa quân lên đóng trên núi, lại không củng cố phòng thủ ở chân núi. Tiên phong Vương Bình nhiều lần can gián, phân tích lợi hại, nhưng Mã Tốc vẫn khăng khăng làm theo ý mình. Trương Cáp nắm đúng điểm yếu, cắt nguồn nước rồi vây đánh. Quân Thục nhanh chóng rối loạn, tan vỡ, Nhai Đình thất thủ, kéo theo toàn bộ cục diện Bắc phạt buộc phải rút lui về Hán Trung.
Thất bại này không chỉ là tổn thất quân sự mà còn giáng đòn nặng nề vào uy tín của Gia Cát Lượng. Trở về doanh trại, ông lập tức bắt giam Mã Tốc vì tội vi phạm quân lệnh. Mã Tốc hiểu rõ mình không thể thoát chết. Trước giờ hành hình, ông nhìn Gia Cát Lượng và nói lớn tám chữ: “Thừa tướng, ta đáng chết, chết không oán hận.”
Nghe xong, Gia Cát Lượng như bị xé nát cõi lòng. Đó không chỉ là lời nhận tội, mà còn là sự thừa nhận cay đắng giữa thầy và trò. Nước mắt ông rơi không kìm được. Ông hiểu rõ tài năng của Mã Tốc, hiểu cả chí hướng của người này, nhưng kỷ luật quân đội và đại cục không cho phép ông nương tay. Cuối cùng, Gia Cát Lượng vẫn hạ lệnh xử trảm, tự tay cắt đứt mối ân tình sâu nặng nhất đời mình.
Cái chết của Mã Tốc khiến toàn bộ tướng sĩ Thục Hán rúng động. Nhiều người tiếc cho một nhân tài yểu mệnh, cũng không khỏi lạnh người trước sự nghiêm khắc của Gia Cát Lượng. Nhưng chính sự nghiêm khắc đó lại giữ vững kỷ cương quân đội và củng cố niềm tin rằng trước quân pháp, không có ngoại lệ, dù đó là người được thừa tướng yêu quý nhất.
Về sau, mỗi lần nhắc đến Mã Tốc, Gia Cát Lượng đều đau như cắt. Nhưng lựa chọn ấy cũng khắc họa rõ nhất con người ông: đặt đại cục lên trên tình riêng, lấy trách nhiệm gánh vác thiên hạ làm chuẩn mực cuối cùng. Đây vừa là bi kịch của Mã Tốc, vừa là nỗi day dứt không bao giờ nguôi trong cuộc đời Gia Cát Lượng.
Câu chuyện Mã Tốc không chỉ là một bi kịch thời Tam Quốc mà còn để lại nhiều bài học rất “đời”, vượt xa khuôn khổ lịch sử.
5 bài học lớn cho hậu thế
Bài học đầu tiên là tài năng không thể thay thế năng lực thực chiến. Mã Tốc nói hay, hiểu sách vở, giỏi bàn binh pháp, nhưng khi đứng trước chiến trường thật, ông lại thiếu kinh nghiệm chỉ huy và không chịu lắng nghe ý kiến của người có thực tế như Vương Bình. Trong những vị trí then chốt, đặc biệt là lúc sinh tử, kiến thức trên giấy không đủ nếu không đi kèm khả năng hành động và phán đoán đúng lúc.
Bài học thứ hai là dùng người sai chỗ có thể phá hỏng cả đại cục. Gia Cát Lượng không thiếu tướng giỏi, nhưng vì quá tin và quá kỳ vọng vào Mã Tốc, ông đã đặt nhầm người vào vị trí quyết định. Sai lầm đó không chỉ khiến Nhai Đình thất thủ mà còn làm hỏng toàn bộ chiến dịch Bắc phạt đầu tiên. Trong quản trị hay lãnh đạo, đặt đúng người đúng việc đôi khi quan trọng hơn cả bản thân chiến lược.
Bài học thứ ba là kỷ luật phải đứng trên tình cảm cá nhân. Gia Cát Lượng đau đớn nhất không phải vì mất một tướng, mà vì phải tự tay xử tử người mình yêu quý. Nhưng nếu vì tình riêng mà phá quân pháp, niềm tin của quân đội sẽ sụp đổ. Sự nghiêm khắc ấy khiến ông mang tiếng tàn nhẫn, nhưng lại giữ được trật tự và tinh thần chung của Thục Hán.
Bài học cuối cùng là trung thực với sai lầm của chính mình. Gia Cát Lượng không đổ lỗi cho hoàn cảnh, cũng không tìm cách che đậy thất bại. Ông thừa nhận đã dùng người không đúng, tự giáng chức bản thân, và xử lý hậu quả một cách công khai. Đây là phẩm chất hiếm thấy của người cầm quyền, cả trong lịch sử lẫn đời sống hiện đại.
Bi kịch của Mã Tốc nằm ở chỗ ông có tài nhưng không đủ bản lĩnh, có chí nhưng thiếu thực tế. Bi kịch của Gia Cát Lượng là hiểu người quá muộn. Nhưng chính từ sai lầm đó, người đời sau mới thấy rõ một chân lý đơn giản: lãnh đạo giỏi không phải là không bao giờ sai, mà là dám chịu trách nhiệm khi sai và không để tình cảm lấn át đại cục.
Mã Tốc vốn theo Lưu Bị từ Kinh Châu vào Thục, từng giữ nhiều chức vụ văn võ khác nhau. Ông nổi tiếng thông minh, nói năng sắc sảo, đặc biệt say mê bàn luận binh pháp. Gia Cát Lượng rất quý Mã Tốc, thường xuyên trao đổi, chỉ dạy, coi ông là nhân tài hiếm có. Theo thời gian, sự tin tưởng ấy ngày càng lớn, đến mức Gia Cát Lượng từng kỳ vọng Mã Tốc có thể gánh vác đại sự, thậm chí thay mình đảm đương trọng trách trong tương lai. Chính niềm tin đó, trớ trêu thay, lại trở thành mầm họa.
Năm 228, tức năm Kiến Hưng thứ sáu, Gia Cát Lượng phát động Bắc phạt lần đầu. Ông chia quân làm nhiều mũi, tự mình tiến công Kỳ Sơn, đồng thời giao cho Mã Tốc trấn giữ Nhai Đình, vị trí then chốt quyết định đường tiếp tế và vận động của đại quân Thục. Đây là nhiệm vụ cực kỳ quan trọng. Nhiều tướng lão luyện như Ngụy Diên, Ngô Ý từng xin đảm nhiệm, nhưng Gia Cát Lượng vẫn phá lệ trao quyền cho Mã Tốc.
Khi quân Ngụy do Trương Cáp chỉ huy kéo đến, sai lầm chí mạng của Mã Tốc bắt đầu lộ rõ. Ông không tuân thủ bố trí của Gia Cát Lượng, bỏ nguồn nước, đưa quân lên đóng trên núi, lại không củng cố phòng thủ ở chân núi. Tiên phong Vương Bình nhiều lần can gián, phân tích lợi hại, nhưng Mã Tốc vẫn khăng khăng làm theo ý mình. Trương Cáp nắm đúng điểm yếu, cắt nguồn nước rồi vây đánh. Quân Thục nhanh chóng rối loạn, tan vỡ, Nhai Đình thất thủ, kéo theo toàn bộ cục diện Bắc phạt buộc phải rút lui về Hán Trung.
Thất bại này không chỉ là tổn thất quân sự mà còn giáng đòn nặng nề vào uy tín của Gia Cát Lượng. Trở về doanh trại, ông lập tức bắt giam Mã Tốc vì tội vi phạm quân lệnh. Mã Tốc hiểu rõ mình không thể thoát chết. Trước giờ hành hình, ông nhìn Gia Cát Lượng và nói lớn tám chữ: “Thừa tướng, ta đáng chết, chết không oán hận.”
Nghe xong, Gia Cát Lượng như bị xé nát cõi lòng. Đó không chỉ là lời nhận tội, mà còn là sự thừa nhận cay đắng giữa thầy và trò. Nước mắt ông rơi không kìm được. Ông hiểu rõ tài năng của Mã Tốc, hiểu cả chí hướng của người này, nhưng kỷ luật quân đội và đại cục không cho phép ông nương tay. Cuối cùng, Gia Cát Lượng vẫn hạ lệnh xử trảm, tự tay cắt đứt mối ân tình sâu nặng nhất đời mình.
Cái chết của Mã Tốc khiến toàn bộ tướng sĩ Thục Hán rúng động. Nhiều người tiếc cho một nhân tài yểu mệnh, cũng không khỏi lạnh người trước sự nghiêm khắc của Gia Cát Lượng. Nhưng chính sự nghiêm khắc đó lại giữ vững kỷ cương quân đội và củng cố niềm tin rằng trước quân pháp, không có ngoại lệ, dù đó là người được thừa tướng yêu quý nhất.
Về sau, mỗi lần nhắc đến Mã Tốc, Gia Cát Lượng đều đau như cắt. Nhưng lựa chọn ấy cũng khắc họa rõ nhất con người ông: đặt đại cục lên trên tình riêng, lấy trách nhiệm gánh vác thiên hạ làm chuẩn mực cuối cùng. Đây vừa là bi kịch của Mã Tốc, vừa là nỗi day dứt không bao giờ nguôi trong cuộc đời Gia Cát Lượng.
Câu chuyện Mã Tốc không chỉ là một bi kịch thời Tam Quốc mà còn để lại nhiều bài học rất “đời”, vượt xa khuôn khổ lịch sử.
5 bài học lớn cho hậu thế
Bài học đầu tiên là tài năng không thể thay thế năng lực thực chiến. Mã Tốc nói hay, hiểu sách vở, giỏi bàn binh pháp, nhưng khi đứng trước chiến trường thật, ông lại thiếu kinh nghiệm chỉ huy và không chịu lắng nghe ý kiến của người có thực tế như Vương Bình. Trong những vị trí then chốt, đặc biệt là lúc sinh tử, kiến thức trên giấy không đủ nếu không đi kèm khả năng hành động và phán đoán đúng lúc.
Bài học thứ hai là dùng người sai chỗ có thể phá hỏng cả đại cục. Gia Cát Lượng không thiếu tướng giỏi, nhưng vì quá tin và quá kỳ vọng vào Mã Tốc, ông đã đặt nhầm người vào vị trí quyết định. Sai lầm đó không chỉ khiến Nhai Đình thất thủ mà còn làm hỏng toàn bộ chiến dịch Bắc phạt đầu tiên. Trong quản trị hay lãnh đạo, đặt đúng người đúng việc đôi khi quan trọng hơn cả bản thân chiến lược.
Bài học thứ ba là kỷ luật phải đứng trên tình cảm cá nhân. Gia Cát Lượng đau đớn nhất không phải vì mất một tướng, mà vì phải tự tay xử tử người mình yêu quý. Nhưng nếu vì tình riêng mà phá quân pháp, niềm tin của quân đội sẽ sụp đổ. Sự nghiêm khắc ấy khiến ông mang tiếng tàn nhẫn, nhưng lại giữ được trật tự và tinh thần chung của Thục Hán.
Bài học cuối cùng là trung thực với sai lầm của chính mình. Gia Cát Lượng không đổ lỗi cho hoàn cảnh, cũng không tìm cách che đậy thất bại. Ông thừa nhận đã dùng người không đúng, tự giáng chức bản thân, và xử lý hậu quả một cách công khai. Đây là phẩm chất hiếm thấy của người cầm quyền, cả trong lịch sử lẫn đời sống hiện đại.
Bi kịch của Mã Tốc nằm ở chỗ ông có tài nhưng không đủ bản lĩnh, có chí nhưng thiếu thực tế. Bi kịch của Gia Cát Lượng là hiểu người quá muộn. Nhưng chính từ sai lầm đó, người đời sau mới thấy rõ một chân lý đơn giản: lãnh đạo giỏi không phải là không bao giờ sai, mà là dám chịu trách nhiệm khi sai và không để tình cảm lấn át đại cục.
