Minh bạch đến đâu là đủ khi AI tham gia sáng tạo nội dung?

[404 Not Found]

Một bản nhạc nghe như ca sĩ thật, một đoạn video giống người thật hay một bài viết trôi chảy như được biên tập kỹ lưỡng, ngày càng khó để phân biệt đâu là sản phẩm của con người, đâu là kết quả từ AI. Khi ranh giới đó dần mờ đi, câu hỏi không còn là có sử dụng AI hay không, mà là liệu người xem có cần được biết điều đó.

Chính từ sự mơ hồ này, yêu cầu minh bạch bắt đầu được đặt ra. Từ hình ảnh, video đến văn bản, nhiều nền tảng đã yêu cầu người tạo nội dung phải công khai sự can thiệp của AI. Tuy nhiên, khi quy tắc này được áp dụng rộng rãi, một nghịch lý cũng dần xuất hiện: không phải lĩnh vực nào cũng bị ràng buộc giống nhau.
​

AI thực tế đã đi vào các ngành công nghiệp sáng tạo một cách khá âm thầm nhưng sâu rộng. Trong âm nhạc, các công cụ hiện nay có thể tạo ra những bản phối hoàn chỉnh, thậm chí khiến người nghe khó phân biệt với sản phẩm do con người sáng tác. Điện ảnh tận dụng AI để tái tạo khuôn mặt, xử lý hình ảnh hoặc hỗ trợ hậu kỳ, trong khi ngành game ứng dụng công nghệ này để xây dựng nhân vật, tạo hội thoại và tối ưu trải nghiệm người chơi. Dù vậy, phần lớn các sản phẩm này vẫn không đi kèm thông tin “có sử dụng AI”.

Điểm khác biệt nằm ở cách người ta nhìn nhận bản chất của từng loại nội dung. Với báo chí hay thông tin, yếu tố xác thực luôn được đặt lên hàng đầu. Ngược lại, trong nghệ thuật và giải trí, yếu tố hư cấu gần như là mặc định. Người xem không bước vào một bộ phim hay một trò chơi với kỳ vọng đó là sự thật, mà là một trải nghiệm được xây dựng.

Nhưng chính giả định này đang dần bị lung lay. Khi AI có thể tạo ra giọng nói, hình ảnh hay nội dung với độ chân thực ngày càng cao, khoảng cách giữa “biết là giả” và “cảm thấy như thật” không còn rõ ràng như trước.

Vấn đề vì thế dịch chuyển từ câu hỏi công nghệ sang câu hỏi nhận thức: điều quan trọng không còn là AI có được sử dụng hay không, mà là việc sử dụng đó có làm thay đổi cách người xem hiểu về nội dung hay không.

Từ góc nhìn này, việc dán nhãn AI bắt đầu lộ rõ giới hạn nếu bị áp dụng một cách cứng nhắc. Không phải mọi trường hợp đều cần minh bạch theo cùng một cách. Khi AI chỉ đóng vai trò hỗ trợ kỹ thuật, giúp hoàn thiện sản phẩm theo ý tưởng có sẵn, việc gắn nhãn có thể không mang nhiều ý nghĩa thực chất. Nhưng khi AI tạo ra hoặc mô phỏng nội dung đủ để khiến người tiếp nhận hiểu sai về tính xác thực, yêu cầu minh bạch lại trở nên cần thiết.

Cách tiếp cận này cũng phản ánh xu hướng quốc tế. EU AI Act của Liên minh châu Âu đặt ra yêu cầu minh bạch với các nội dung AI có khả năng gây nhầm lẫn, đặc biệt là các trường hợp mô phỏng con người. Thay vì áp dụng một tiêu chuẩn chung, quy định này hướng đến những tình huống có thể tác động trực tiếp đến cách người dùng hiểu về nội dung.

Tuy nhiên, chính cách phân biệt này lại mở ra một tranh luận khác. Khi các nhà sáng tạo nội dung cá nhân phải công khai việc sử dụng AI, trong khi nhiều sản phẩm giải trí quy mô lớn không chịu ràng buộc tương tự, câu hỏi về tính nhất quán bắt đầu được đặt ra.

Ở chiều ngược lại, cũng cần nhìn nhận rằng vai trò của con người trong sáng tạo vẫn chưa biến mất. Dù AI có thể tạo ra nội dung ngày càng hoàn chỉnh, điểm khởi đầu của sản phẩm vẫn thường đến từ ý tưởng, định hướng và sự lựa chọn của con người.

Ranh giới giữa công cụ và chủ thể vì thế trở nên khó xác định hơn bao giờ hết. AI có thể làm mờ ranh giới giữa thật và giả, nhưng niềm tin của người dùng vẫn phụ thuộc vào cách nội dung được trình bày và giải thích.

Vì vậy, dán nhãn AI có thể không phải là một yêu cầu mang tính hình thức, nhưng cũng không thể trở thành một quy định áp dụng đồng loạt. Điều quan trọng không nằm ở việc có dán hay không, mà ở việc dán khi nào và dán để làm gì.

Việc dán nhãn AI, suy cho cùng, không nên là một mệnh lệnh hành chính cứng nhắc cho mọi lĩnh vực, mà cần được điều chỉnh dựa trên mức độ tác động đến nhận thức của công chúng, nơi nghệ thuật có thể được ưu tiên không gian sáng tạo, nhưng không thể trở thành vùng “ngoại lệ” nếu nội dung đủ khả năng đánh lừa người dùng.​

 

Được phối hợp thực hiện bởi các chuyên gia của Bkav, cộng đồng An ninh mạng Việt Nam WhiteHat và cộng đồng Khoa học công nghệ VnReview