NhatDuy
Intern Writer
Chiến lược gia quân sự La Mã cổ đại Vegetius từng nói: "Nếu muốn hòa bình, hãy chuẩn bị cho chiến tranh". Tuy nhiên, thực tế trên chiến trường cho thấy chiến thắng không chỉ phụ thuộc vào việc bên nào sở hữu nguồn tài chính lớn hơn. Những gì đang diễn ra trong xung đột Nga - Ukraine là minh chứng rõ ràng cho điều đó.
Nhiều binh sĩ Ukraine tại tiền tuyến cho biết các máy bay không người lái FPV cảm tử vốn hoạt động rất chính xác nay bất ngờ mất phương hướng khi bay vào một số khu vực. Chúng lao xuống đất, mất tín hiệu hoặc thậm chí quay ngược trở lại và phát nổ gần lực lượng của chính mình. Trong khi đó, các thiết bị liên lạc cũng đồng loạt gặp sự cố. Các đầu cuối Starlink vẫn hiển thị trực tuyến nhưng không thể truyền đi dù chỉ một tọa độ.
Điều đáng chú ý là nguyên nhân không phải một loại vũ khí tối tân, mà chỉ là một đoàn xe gồm sáu xe tải kéo rơ moóc mang theo 12 ăng-ten parabol, âm thầm tạo ra vùng gây nhiễu rộng khoảng 20 km².
Starlink vận hành dựa trên mạng lưới vệ tinh quỹ đạo Trái Đất tầm thấp. Các trạm mặt đất gửi tín hiệu lên vệ tinh thông qua đường truyền lên (uplink), sau đó vệ tinh chuyển tiếp tín hiệu trở lại mặt đất qua đường truyền xuống (downlink).
Thay vì tìm cách phá hủy các vệ tinh với chi phí rất lớn, Nga lựa chọn gây nhiễu trực tiếp đường truyền lên. Khi một vệ tinh Starlink bay qua khu vực mục tiêu, hệ thống sẽ phát tín hiệu gây nhiễu công suất mạnh trên băng tần 14-14,5 GHz.
Có thể hình dung như một người đang cố lắng nghe tiếng nói từ rất xa nhưng bất ngờ bị át bởi tiếng khoan cực lớn. Trong vài giây đó, vệ tinh Starlink gần như không thể tiếp nhận tín hiệu từ mặt đất.
Khi vệ tinh rời khỏi khu vực, kết nối được khôi phục. Tuy nhiên, khi vệ tinh tiếp theo bay vào vùng gây nhiễu, quá trình này lại lặp lại. Đây được xem là phương pháp triệt tiêu vệ tinh chính xác theo kiểu "đập chuột", khiến vệ tinh mất khả năng liên lạc trong thời gian bay qua mà không cần phá hủy chúng.
Binh pháp Tôn Tử từng viết: "Trong mọi cuộc chiến, người ta đối đầu với cái chính thống và chiến thắng nhờ cái phi chính thống."
Starlink là một dự án có quy mô đầu tư rất lớn. Tổng vốn đầu tư đã vượt 20 tỷ USD (khoảng 524.000 tỷ VNĐ). Những vệ tinh đầu tiên có giá khoảng 1 triệu USD (khoảng 26,2 tỷ VNĐ) mỗi chiếc. Sau khi sản xuất hàng loạt, chi phí giảm xuống khoảng 250.000 USD (khoảng 6,55 tỷ VNĐ) mỗi vệ tinh. Với hơn 6.000 vệ tinh đang hoạt động trên quỹ đạo, tổng giá trị đầu tư là vô cùng lớn.
Trong những năm đầu, Elon Musk chấp nhận lỗ khoảng 900 USD (khoảng 23,58 triệu VNĐ) trên mỗi thiết bị đầu cuối Starlink và chỉ gần đạt điểm hòa vốn về phần cứng vào cuối năm 2023.
Trong khi đó, hệ thống gây nhiễu của Nga được cho là chỉ có giá khoảng 1,5 triệu USD (khoảng 39,3 tỷ VNĐ) mỗi bộ. Một hệ thống như vậy có thể khiến hàng trăm, thậm chí hàng nghìn thiết bị Starlink mất tác dụng tại những khu vực trọng yếu.
Điều này phản ánh đúng quan điểm của Thống chế Zhukov rằng chiến tranh có thể được tiến hành bằng nguồn lực rất lớn, nhưng kết quả cuối cùng lại phụ thuộc vào cách sử dụng hiệu quả từng đồng tiền.
Ngay từ thời Liên Xô, Nga đã coi phổ điện từ là chiều không gian chiến tranh thứ năm, bên cạnh đất liền, biển, không trung và không gian.
Ngày nay, từ hệ thống gây nhiễu Krasukha-4 trên mặt đất đến các vệ tinh Permafrost trên quỹ đạo, cùng Wave Dome Support, Nga đã xây dựng chuỗi tác chiến nhằm đối phó với hệ thống liên lạc vệ tinh của phương Tây.
Các vệ tinh Permafrost ban đầu được thiết kế để phát hiện các vụ phóng tên lửa hạt nhân nhưng sau đó được sử dụng cho nhiệm vụ gây nhiễu trong không gian. Chỉ với sáu vệ tinh, hệ thống này được cho là có thể gây nhiễu tín hiệu GPS trên phạm vi rộng tại châu Âu.
Wave Dome Support tiếp tục đưa năng lực này xuống cấp độ chiến thuật.
Tuyến đường cao tốc "Nước Nga Mới" dài 410 km dẫn tới Crimea từng là mục tiêu thường xuyên của các cuộc tấn công bằng UAV Ukraine nhằm vào hậu cần quân sự Nga. Sau khi hệ thống được triển khai, mối đe dọa từ UAV trên tuyến tiếp tế này được cho là giảm đáng kể, khiến Ukraine không còn dễ dàng tiến hành các cuộc tấn công như trước.
Tuy nhiên, hệ thống này cũng có những hạn chế.
Nó chỉ có thể gây nhiễu một vệ tinh đang bay qua tại một thời điểm. Trong khi Starlink có hơn 6.000 vệ tinh trên quỹ đạo, một vệ tinh bị gây nhiễu sẽ nhanh chóng được vệ tinh khác thay thế. Muốn duy trì vùng phủ liên tục, nhiều hệ thống gây nhiễu phải phối hợp hoạt động cùng lúc.
Ngoài ra, đoàn xe gồm sáu xe kéo cỡ lớn cũng là mục tiêu khá dễ phát hiện trên chiến trường. Ukraine đã triển khai UAV tầm xa để truy tìm các đoàn xe này và tuyên bố đã phá hủy nhiều hệ thống.
Dù vậy, đây cũng là một phần mục tiêu chiến thuật của Nga. Khi Ukraine phải điều động lực lượng trinh sát và UAV tấn công để săn lùng các phương tiện gây nhiễu thay vì tập trung đánh vào hậu cần Nga, Moskva đã phần nào đạt được mục đích.
Trong khi đó, Starlink đang chuyển từ giai đoạn thua lỗ sang trở thành một hệ sinh thái có khả năng sinh lợi. Các vệ tinh thế hệ thứ ba còn được kỳ vọng sẽ hỗ trợ kết nối điện thoại trực tiếp từ năm 2026.
Tuy nhiên, việc được sử dụng rộng rãi trên chiến trường cũng khiến Starlink trở thành mục tiêu của các biện pháp tác chiến điện tử.
Chiến thuật gây nhiễu công suất lớn của Nga tập trung vào đường truyền lên đã vượt qua các cơ chế chống nhiễu ban đầu của Starlink.
Để đối phó, Starlink hoặc phải nâng cấp thuật toán xử lý tín hiệu trên vệ tinh, hoặc tiếp tục tăng mật độ chòm vệ tinh nhằm rút ngắn khoảng thời gian giữa các vệ tinh bay qua để hệ thống gây nhiễu không kịp phản ứng.
Cả hai giải pháp đều đòi hỏi nguồn đầu tư rất lớn. Sau khi đã đầu tư khoảng 20 tỷ USD (khoảng 524.000 tỷ VNĐ), việc tiếp tục nâng cấp sẽ kéo theo chi phí khổng lồ.
Cuộc đối đầu này cho thấy trong chiến tranh công nghệ cao, hệ thống hiện đại nhất chưa chắc là hiệu quả nhất và vũ khí đắt tiền nhất cũng chưa chắc đáng tin cậy nhất.
Điều quyết định nhiều khi nằm ở khả năng phát hiện đúng điểm yếu của đối phương và lựa chọn phương án khai thác hiệu quả nhất.
Kinh điển quân sự Trung Quốc "Taibai Yin Jing" viết: "Đội hình chiến đấu khó đoán; những người thích nghi với sự thay đổi của kẻ thù và giành chiến thắng được gọi là thần thánh."
Khoản đầu tư 1,5 triệu USD (khoảng 39,3 tỷ VNĐ) của Nga không nhằm cạnh tranh trực tiếp với tốc độ phát triển công nghệ của Starlink mà tập trung vào việc tìm ra điểm yếu để tạo hiệu quả lớn nhất.
Khoảng cách giữa 1,5 triệu USD và 20 tỷ USD phản ánh một quy luật lâu đời của chiến tranh: điều đáng sợ nhất không phải là những hệ thống đắt tiền hay công nghệ hào nhoáng, mà là khả năng khai thác chính xác điểm yếu của đối phương bằng phương pháp hiệu quả nhất.
Trong khi sự chú ý của thế giới vẫn tập trung vào tên lửa, máy bay tàng hình và trí tuệ nhân tạo, Nga được cho là đã tạo ra ảnh hưởng đáng kể trên bầu trời chỉ với vài xe moóc và 12 ăng-ten. Cuộc cạnh tranh giữa các công nghệ gây nhiễu và bảo vệ kết nối vệ tinh được dự báo sẽ còn quyết liệt hơn trong tương lai, đồng thời trở thành tài liệu tham khảo quan trọng cho các lực lượng quân sự trên toàn thế giới.
Nhiều binh sĩ Ukraine tại tiền tuyến cho biết các máy bay không người lái FPV cảm tử vốn hoạt động rất chính xác nay bất ngờ mất phương hướng khi bay vào một số khu vực. Chúng lao xuống đất, mất tín hiệu hoặc thậm chí quay ngược trở lại và phát nổ gần lực lượng của chính mình. Trong khi đó, các thiết bị liên lạc cũng đồng loạt gặp sự cố. Các đầu cuối Starlink vẫn hiển thị trực tuyến nhưng không thể truyền đi dù chỉ một tọa độ.
Điều đáng chú ý là nguyên nhân không phải một loại vũ khí tối tân, mà chỉ là một đoàn xe gồm sáu xe tải kéo rơ moóc mang theo 12 ăng-ten parabol, âm thầm tạo ra vùng gây nhiễu rộng khoảng 20 km².
Chiến thuật gây nhiễu giúp Nga đối phó Starlink
Quân đội Nga gọi hệ thống này là "Hệ thống hỗ trợ vòm sóng" (Wave Dome Support). Cách thức hoạt động của nó không quá phức tạp nhưng được đánh giá có độ chính xác rất cao.Starlink vận hành dựa trên mạng lưới vệ tinh quỹ đạo Trái Đất tầm thấp. Các trạm mặt đất gửi tín hiệu lên vệ tinh thông qua đường truyền lên (uplink), sau đó vệ tinh chuyển tiếp tín hiệu trở lại mặt đất qua đường truyền xuống (downlink).
Thay vì tìm cách phá hủy các vệ tinh với chi phí rất lớn, Nga lựa chọn gây nhiễu trực tiếp đường truyền lên. Khi một vệ tinh Starlink bay qua khu vực mục tiêu, hệ thống sẽ phát tín hiệu gây nhiễu công suất mạnh trên băng tần 14-14,5 GHz.
Có thể hình dung như một người đang cố lắng nghe tiếng nói từ rất xa nhưng bất ngờ bị át bởi tiếng khoan cực lớn. Trong vài giây đó, vệ tinh Starlink gần như không thể tiếp nhận tín hiệu từ mặt đất.
Khi vệ tinh rời khỏi khu vực, kết nối được khôi phục. Tuy nhiên, khi vệ tinh tiếp theo bay vào vùng gây nhiễu, quá trình này lại lặp lại. Đây được xem là phương pháp triệt tiêu vệ tinh chính xác theo kiểu "đập chuột", khiến vệ tinh mất khả năng liên lạc trong thời gian bay qua mà không cần phá hủy chúng.
Binh pháp Tôn Tử từng viết: "Trong mọi cuộc chiến, người ta đối đầu với cái chính thống và chiến thắng nhờ cái phi chính thống."
Starlink là một dự án có quy mô đầu tư rất lớn. Tổng vốn đầu tư đã vượt 20 tỷ USD (khoảng 524.000 tỷ VNĐ). Những vệ tinh đầu tiên có giá khoảng 1 triệu USD (khoảng 26,2 tỷ VNĐ) mỗi chiếc. Sau khi sản xuất hàng loạt, chi phí giảm xuống khoảng 250.000 USD (khoảng 6,55 tỷ VNĐ) mỗi vệ tinh. Với hơn 6.000 vệ tinh đang hoạt động trên quỹ đạo, tổng giá trị đầu tư là vô cùng lớn.
Trong những năm đầu, Elon Musk chấp nhận lỗ khoảng 900 USD (khoảng 23,58 triệu VNĐ) trên mỗi thiết bị đầu cuối Starlink và chỉ gần đạt điểm hòa vốn về phần cứng vào cuối năm 2023.
Trong khi đó, hệ thống gây nhiễu của Nga được cho là chỉ có giá khoảng 1,5 triệu USD (khoảng 39,3 tỷ VNĐ) mỗi bộ. Một hệ thống như vậy có thể khiến hàng trăm, thậm chí hàng nghìn thiết bị Starlink mất tác dụng tại những khu vực trọng yếu.
Điều này phản ánh đúng quan điểm của Thống chế Zhukov rằng chiến tranh có thể được tiến hành bằng nguồn lực rất lớn, nhưng kết quả cuối cùng lại phụ thuộc vào cách sử dụng hiệu quả từng đồng tiền.
Chiến tranh điện tử trở thành cuộc cạnh tranh mới
Hiệu quả của chiến thuật này không chỉ đến từ chi phí thấp mà còn nhờ nền tảng phát triển chiến tranh điện tử trong nhiều thập kỷ của Nga.
Ngay từ thời Liên Xô, Nga đã coi phổ điện từ là chiều không gian chiến tranh thứ năm, bên cạnh đất liền, biển, không trung và không gian.
Ngày nay, từ hệ thống gây nhiễu Krasukha-4 trên mặt đất đến các vệ tinh Permafrost trên quỹ đạo, cùng Wave Dome Support, Nga đã xây dựng chuỗi tác chiến nhằm đối phó với hệ thống liên lạc vệ tinh của phương Tây.
Các vệ tinh Permafrost ban đầu được thiết kế để phát hiện các vụ phóng tên lửa hạt nhân nhưng sau đó được sử dụng cho nhiệm vụ gây nhiễu trong không gian. Chỉ với sáu vệ tinh, hệ thống này được cho là có thể gây nhiễu tín hiệu GPS trên phạm vi rộng tại châu Âu.
Wave Dome Support tiếp tục đưa năng lực này xuống cấp độ chiến thuật.
Tuyến đường cao tốc "Nước Nga Mới" dài 410 km dẫn tới Crimea từng là mục tiêu thường xuyên của các cuộc tấn công bằng UAV Ukraine nhằm vào hậu cần quân sự Nga. Sau khi hệ thống được triển khai, mối đe dọa từ UAV trên tuyến tiếp tế này được cho là giảm đáng kể, khiến Ukraine không còn dễ dàng tiến hành các cuộc tấn công như trước.
Tuy nhiên, hệ thống này cũng có những hạn chế.
Nó chỉ có thể gây nhiễu một vệ tinh đang bay qua tại một thời điểm. Trong khi Starlink có hơn 6.000 vệ tinh trên quỹ đạo, một vệ tinh bị gây nhiễu sẽ nhanh chóng được vệ tinh khác thay thế. Muốn duy trì vùng phủ liên tục, nhiều hệ thống gây nhiễu phải phối hợp hoạt động cùng lúc.
Ngoài ra, đoàn xe gồm sáu xe kéo cỡ lớn cũng là mục tiêu khá dễ phát hiện trên chiến trường. Ukraine đã triển khai UAV tầm xa để truy tìm các đoàn xe này và tuyên bố đã phá hủy nhiều hệ thống.
Dù vậy, đây cũng là một phần mục tiêu chiến thuật của Nga. Khi Ukraine phải điều động lực lượng trinh sát và UAV tấn công để săn lùng các phương tiện gây nhiễu thay vì tập trung đánh vào hậu cần Nga, Moskva đã phần nào đạt được mục đích.
Trong khi đó, Starlink đang chuyển từ giai đoạn thua lỗ sang trở thành một hệ sinh thái có khả năng sinh lợi. Các vệ tinh thế hệ thứ ba còn được kỳ vọng sẽ hỗ trợ kết nối điện thoại trực tiếp từ năm 2026.
Tuy nhiên, việc được sử dụng rộng rãi trên chiến trường cũng khiến Starlink trở thành mục tiêu của các biện pháp tác chiến điện tử.
Chiến thuật gây nhiễu công suất lớn của Nga tập trung vào đường truyền lên đã vượt qua các cơ chế chống nhiễu ban đầu của Starlink.
Để đối phó, Starlink hoặc phải nâng cấp thuật toán xử lý tín hiệu trên vệ tinh, hoặc tiếp tục tăng mật độ chòm vệ tinh nhằm rút ngắn khoảng thời gian giữa các vệ tinh bay qua để hệ thống gây nhiễu không kịp phản ứng.
Cả hai giải pháp đều đòi hỏi nguồn đầu tư rất lớn. Sau khi đã đầu tư khoảng 20 tỷ USD (khoảng 524.000 tỷ VNĐ), việc tiếp tục nâng cấp sẽ kéo theo chi phí khổng lồ.
Cuộc đối đầu này cho thấy trong chiến tranh công nghệ cao, hệ thống hiện đại nhất chưa chắc là hiệu quả nhất và vũ khí đắt tiền nhất cũng chưa chắc đáng tin cậy nhất.
Điều quyết định nhiều khi nằm ở khả năng phát hiện đúng điểm yếu của đối phương và lựa chọn phương án khai thác hiệu quả nhất.
Kinh điển quân sự Trung Quốc "Taibai Yin Jing" viết: "Đội hình chiến đấu khó đoán; những người thích nghi với sự thay đổi của kẻ thù và giành chiến thắng được gọi là thần thánh."
Khoản đầu tư 1,5 triệu USD (khoảng 39,3 tỷ VNĐ) của Nga không nhằm cạnh tranh trực tiếp với tốc độ phát triển công nghệ của Starlink mà tập trung vào việc tìm ra điểm yếu để tạo hiệu quả lớn nhất.
Khoảng cách giữa 1,5 triệu USD và 20 tỷ USD phản ánh một quy luật lâu đời của chiến tranh: điều đáng sợ nhất không phải là những hệ thống đắt tiền hay công nghệ hào nhoáng, mà là khả năng khai thác chính xác điểm yếu của đối phương bằng phương pháp hiệu quả nhất.
Trong khi sự chú ý của thế giới vẫn tập trung vào tên lửa, máy bay tàng hình và trí tuệ nhân tạo, Nga được cho là đã tạo ra ảnh hưởng đáng kể trên bầu trời chỉ với vài xe moóc và 12 ăng-ten. Cuộc cạnh tranh giữa các công nghệ gây nhiễu và bảo vệ kết nối vệ tinh được dự báo sẽ còn quyết liệt hơn trong tương lai, đồng thời trở thành tài liệu tham khảo quan trọng cho các lực lượng quân sự trên toàn thế giới.
