(Sự kiện)Điều gì khiến các chính phủ bắt đầu coi mạng xã hội là mối nguy với trẻ em?

[Quang Trương]

Liệu cấm trẻ em dùng mạng xã hội có thực sự bảo vệ các em, hay chỉ khiến vấn đề chuyển sang một hình thức khác?

Nếu một ngày con bạn không còn được phép tạo tài khoản TikTok hay Instagram, bạn sẽ thấy yên tâm hơn hay lo lắng hơn? Câu hỏi này không còn mang tính giả định, bởi nó đã trở thành chính sách thực tế ở một số quốc gia và đang lan ra toàn cầu.

Khi thế giới bắt đầu nói “đủ rồi” với mạng xã hội và trẻ em​

Úc vừa trở thành quốc gia đi đầu khi cấm hoàn toàn trẻ em dưới 16 tuổi sử dụng chín nền tảng mạng xã hội lớn, từ Facebook, Instagram, TikTok cho tới YouTube, Reddit hay X. Động thái này ngay lập tức thổi bùng tranh luận quốc tế về việc có nên và có thể hạn chế quyền tiếp cận mạng xã hội của trẻ em hay không.

Không chỉ Úc, các chính phủ khác cũng bắt đầu phản ứng. Bang New York yêu cầu các nền tảng dùng thuật toán như TikTok hay Instagram phải gắn cảnh báo về nguy cơ sức khỏe tâm thần cho trẻ em và thanh thiếu niên, cách làm gợi nhớ tới cảnh báo trên bao thuốc lá. Ở Mỹ, các đề xuất luật hướng tới việc cấm tài khoản mạng xã hội cho trẻ dưới 13 tuổi và hạn chế nội dung do thuật toán chi phối với người dưới 17 tuổi cũng đang được thúc đẩy. Ấn Độ, với quy mô dân số trẻ khổng lồ, ngày càng tham gia sâu hơn vào cuộc thảo luận này.

Tại Ấn Độ, vấn đề không còn nằm trên giấy. Tòa án tối cao Madras, khi xem xét một vụ kiện liên quan tới việc trẻ vị thành niên tiếp cận nội dung khiêu ***, đã khuyến nghị chính phủ cân nhắc mô hình cấm trẻ dưới 16 tuổi như Úc, đặc biệt với các nền tảng phổ biến như Instagram, Facebook và Snapchat. Song song đó, chính quyền bang Uttar Pradesh ban hành chỉ thị buộc học sinh tiểu học và trung học công lập phải đọc báo giấy mỗi ngày ít nhất mười phút. Không phải lệnh cấm kỹ thuật số, nhưng là một nỗ lực rõ ràng nhằm kéo trẻ em ra khỏi màn hình và đưa các em trở lại với thói quen học tập truyền thống.

Điều gì khiến người lớn lo lắng đến vậy​

Những lo ngại này không xuất phát từ cảm tính. Ngày càng nhiều bằng chứng khoa học cho thấy mạng xã hội có thể tác động tiêu cực đến sự phát triển của trẻ em. Ủy ban châu Âu đã mở cuộc điều tra trên toàn EU về ảnh hưởng của mạng xã hội tới sức khỏe, đặc biệt tập trung vào các thiết kế gây nghiện. Một số nghiên cứu cho thấy chỉ khoảng 30 phút dùng mạng xã hội mỗi ngày cũng đủ làm giảm khả năng tập trung và chú ý ở trẻ từ 9 đến 14 tuổi.

Việc sử dụng quá mức còn liên quan đến rối loạn giấc ngủ, kết quả học tập sa sút và sự suy giảm tương tác xã hội ngoài đời thực. Đáng lo hơn, não bộ đang phát triển của trẻ em đặc biệt nhạy cảm với cơ chế thưởng phạt của mạng xã hội, nơi lượt thích, bình luận và thông báo liên tục kích hoạt cảm xúc. Nội dung không phù hợp với lứa tuổi, từ bạo lực cho tới hình ảnh tình dục do AI tạo ra, ngày càng dễ tiếp cận.

Các chuyên gia cảnh báo rằng sự lo lắng kéo dài có thể dẫn tới những thay đổi lâu dài trong não bộ, đặc biệt ở hạch hạnh nhân, vùng liên quan tới cảm xúc. Hệ quả không chỉ là nghiện hay khủng hoảng tâm lý, mà còn là những tổn hại sâu hơn về thể chất và tinh thần. Một vụ việc tại Mỹ, nơi một bé gái 13 tuổi bị bắt nạt nghiêm trọng sau khi bạn học phát tán hình ảnh khỏa thân giả do AI tạo ra, đã cho thấy mức độ nguy hiểm của môi trường mạng hiện nay và những lỗ hổng trong cơ chế bảo vệ trẻ em.

Cấm có đủ không, hay cần nhiều hơn thế​

Luật của Úc, dù được ca ngợi là tiên phong, vẫn gây tranh cãi dữ dội. Theo luật này, trẻ dưới 16 tuổi không được sở hữu tài khoản mạng xã hội, dù vẫn có thể xem nội dung không cần đăng nhập. Các nền tảng buộc phải áp dụng nhiều lớp kiểm soát như xác minh tuổi, ước tính tuổi hoặc suy luận tuổi người dùng.

Những người phản đối lo ngại lệnh cấm có thể vô tình cắt đứt các mối liên hệ quan trọng, đặc biệt với những trẻ em yếu thế vốn tìm thấy sự hỗ trợ tinh thần từ cộng đồng trực tuyến. UNICEF cảnh báo rằng cấm hoàn toàn có thể đẩy trẻ em tới những góc tối ít được kiểm soát hơn trên internet. Một số học giả cho rằng luật tập trung vào người dùng trẻ, nhưng lại chưa xử lý tận gốc vấn đề là sản xuất nội dung độc hại và các thuật toán khuếch đại nó. Ngoài ra, việc loại bỏ mạng xã hội khỏi đời sống thanh thiếu niên có thể tạo cho cha mẹ cảm giác an toàn giả tạo, khiến họ lơ là việc xây dựng kỹ năng số và đối thoại với con cái.

Nhiều chuyên gia đồng thuận rằng quản lý bằng luật là cần thiết, nhưng không thể đứng một mình. Giáo dục kỹ năng số, nuôi dạy con dựa trên sự tin tưởng và các chương trình giáo dục trực tuyến phù hợp với độ tuổi phải song hành, giống như việc học kiến thức luôn đi kèm giáo dục nhân cách.

Khi các bằng chứng ngày càng rõ ràng và các mô hình chính sách đang được thử nghiệm, cuộc tranh luận đã bước sang giai đoạn thực tế hơn. Năm 2026 rất có thể sẽ là thời điểm các chính phủ không chỉ nói về việc bảo vệ trẻ em trên môi trường số, mà bắt đầu hành động mạnh mẽ và phối hợp hơn. Câu hỏi còn lại là, chúng ta sẽ chọn cấm, dạy hay tìm ra cách cân bằng giữa hai điều đó, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam nơi trẻ em ngày càng tiếp xúc với màn hình từ rất sớm. (education21)

 

Được phối hợp thực hiện bởi các chuyên gia của Bkav, cộng đồng An ninh mạng Việt Nam WhiteHat và cộng đồng Khoa học công nghệ VnReview