Ngay sau ngày đầu năm mới, một bài đăng ẩn danh tuyên bố vạch trần "mặt tối của thuật toán một nền tảng giao đồ ăn của Mỹ" nhanh chóng leo lên vị trí dẫn đầu danh sách xu hướng trên nền tảng mạng xã hội Reddit ở nước ngoài. Mặc dù CEO của nền tảng giao đồ ăn nước ngoài đã phủ nhận các cáo buộc ngay trong đêm, và nhiều bằng chứng chỉ ra rằng nội dung này được tạo ra bởi AI, nhưng cuộc thảo luận vẫn lan rộng trên các mạng xã hội trong nước. Những mô tả giật gân như "đánh giá tuyệt vọng" và "bẫy ưu tiên đơn hàng" đã thành công trong việc khơi dậy sự phẫn nộ của nhiều cư dân mạng, thậm chí còn bị thao túng và chỉnh sửa để trở thành bằng chứng cáo buộc các nền tảng giao đồ ăn trong và ngoài nước về các hành vi bóc lột như "cắt ngang hàng giao hàng của người giao hàng".
Ngày 8/1, theo nhiều hãng truyền thông nước ngoài, trong đó có NBC, thông tin "rò rỉ nội bộ" này đã được xác nhận là tin đồn do trí tuệ nhân tạo tạo ra, và bài đăng đã bị xóa. Tuy nhiên, sự việc này không phải là trường hợp cá biệt. Trong năm qua, các bài đăng "người trong ngành" do trí tuệ nhân tạo tạo ra tương tự đã xuất hiện trên các nền tảng như Reddit. Chúng mô phỏng các sự kiện có thật, pha trộn thuật ngữ chuyên ngành và khéo léo điều chỉnh dư luận, khiến chúng rất dễ gây hiểu lầm.
Nhờ các công cụ AI, việc lan truyền tin đồn đã trở nên rẻ hơn bao giờ hết, và thông tin sai lệch đang bắt đầu thể hiện những đặc điểm mới như "sản xuất hàng loạt, sao chép nhanh chóng và khó nhận diện". Các ngành nghề liên quan mật thiết đến sinh kế của người dân, như giao đồ ăn và chuyển phát nhanh, đang bị ảnh hưởng nặng nề nhất bởi những tin đồn này.
AI cũng làm cho việc tạo và lan truyền tin đồn trở nên rẻ và nhanh chưa từng có. Chỉ cần vài phút, một câu chuyện dài hàng nghìn chữ có thể được tạo ra. Khi được đưa lên mạng xã hội, những nội dung này dễ dàng kích hoạt cảm xúc giận dữ, bất công hay thương cảm, vốn là chất xúc tác mạnh nhất cho hành vi chia sẻ. Mỗi lượt tương tác lại tiếp tục “nuôi” thuật toán phân phối nội dung, khiến tin đồn lan nhanh hơn cả các thông tin kiểm chứng.
Một yếu tố quan trọng khác là sự thiếu niềm tin sẵn có của công chúng. Trong nhiều lĩnh vực như giao đồ ăn, gọi xe hay lao động nền tảng, các tranh cãi về thuật toán và quyền lợi người lao động vốn đã tồn tại từ lâu. Khi một tin đồn do AI tạo ra chạm đúng vào nỗi bức xúc ấy, nhiều người sẵn sàng tin rằng “chắc họ cũng làm thế thật”, ngay cả khi không có bằng chứng. Tin đồn vì vậy không chỉ sống nhờ công nghệ, mà còn sống nhờ tâm lý xã hội.
Đáng lo hơn, phía sau các tin đồn này thường là cả một chuỗi kiếm tiền. Các nhóm sản xuất nội dung sử dụng AI để tạo kịch bản, video ghép, bài viết gây sốc nhằm thu hút lưu lượng truy cập, bán quảng cáo, chia sẻ doanh thu hoặc dẫn dắt người xem sang các hình thức kiếm tiền khác. Tin giả không còn là sản phẩm ngẫu hứng, mà trở thành một loại “hàng hóa lưu lượng” được tính toán kỹ lưỡng.
Hệ quả của quá trình này là dư luận bị nhiễu loạn nghiêm trọng. Những cuộc thảo luận đáng ra cần dựa trên sự thật và dữ liệu lại bị dẫn dắt bởi các câu chuyện bịa đặt. Doanh nghiệp và người lao động thực sự có thể bị tổn hại danh tiếng, trong khi sự phẫn nộ của công chúng bị tiêu hao vào những mục tiêu sai lệch.
Tin đồn do AI tạo ra vì thế không chỉ là vấn đề công nghệ, mà là vấn đề của toàn bộ hệ sinh thái thông tin. Khi công nghệ tạo nội dung ngày càng mạnh, trách nhiệm của nền tảng, năng lực kiểm chứng của báo chí và sự tỉnh táo của người dùng đều trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Nếu không, trong cuộc đua tốc độ giữa tin giả và sự thật, kẻ chạy nhanh hơn sẽ tiếp tục là những câu chuyện không có thật, nhưng đủ sức làm lung lay niềm tin xã hội.
Ngày 8/1, theo nhiều hãng truyền thông nước ngoài, trong đó có NBC, thông tin "rò rỉ nội bộ" này đã được xác nhận là tin đồn do trí tuệ nhân tạo tạo ra, và bài đăng đã bị xóa. Tuy nhiên, sự việc này không phải là trường hợp cá biệt. Trong năm qua, các bài đăng "người trong ngành" do trí tuệ nhân tạo tạo ra tương tự đã xuất hiện trên các nền tảng như Reddit. Chúng mô phỏng các sự kiện có thật, pha trộn thuật ngữ chuyên ngành và khéo léo điều chỉnh dư luận, khiến chúng rất dễ gây hiểu lầm.
Nhờ các công cụ AI, việc lan truyền tin đồn đã trở nên rẻ hơn bao giờ hết, và thông tin sai lệch đang bắt đầu thể hiện những đặc điểm mới như "sản xuất hàng loạt, sao chép nhanh chóng và khó nhận diện". Các ngành nghề liên quan mật thiết đến sinh kế của người dân, như giao đồ ăn và chuyển phát nhanh, đang bị ảnh hưởng nặng nề nhất bởi những tin đồn này.
Điều đáng nói là sự việc này không hề cá biệt. Nó cho thấy một dạng tin đồn mới đang hình thành trong kỷ nguyên AI. Không còn là những lời đồn thô sơ, thiếu logic, tin giả ngày nay được “sản xuất” với độ tinh vi cao. AI có thể mô phỏng giọng điệu của người trong ngành, trộn lẫn sự kiện có thật với chi tiết bịa đặt, sử dụng thuật ngữ chuyên môn vừa đủ để tạo cảm giác đáng tin. Khi đọc, người ta không dễ nhận ra sai ở đâu, chỉ cảm thấy “nghe rất hợp lý”.
AI cũng làm cho việc tạo và lan truyền tin đồn trở nên rẻ và nhanh chưa từng có. Chỉ cần vài phút, một câu chuyện dài hàng nghìn chữ có thể được tạo ra. Khi được đưa lên mạng xã hội, những nội dung này dễ dàng kích hoạt cảm xúc giận dữ, bất công hay thương cảm, vốn là chất xúc tác mạnh nhất cho hành vi chia sẻ. Mỗi lượt tương tác lại tiếp tục “nuôi” thuật toán phân phối nội dung, khiến tin đồn lan nhanh hơn cả các thông tin kiểm chứng.
Một yếu tố quan trọng khác là sự thiếu niềm tin sẵn có của công chúng. Trong nhiều lĩnh vực như giao đồ ăn, gọi xe hay lao động nền tảng, các tranh cãi về thuật toán và quyền lợi người lao động vốn đã tồn tại từ lâu. Khi một tin đồn do AI tạo ra chạm đúng vào nỗi bức xúc ấy, nhiều người sẵn sàng tin rằng “chắc họ cũng làm thế thật”, ngay cả khi không có bằng chứng. Tin đồn vì vậy không chỉ sống nhờ công nghệ, mà còn sống nhờ tâm lý xã hội.
Đáng lo hơn, phía sau các tin đồn này thường là cả một chuỗi kiếm tiền. Các nhóm sản xuất nội dung sử dụng AI để tạo kịch bản, video ghép, bài viết gây sốc nhằm thu hút lưu lượng truy cập, bán quảng cáo, chia sẻ doanh thu hoặc dẫn dắt người xem sang các hình thức kiếm tiền khác. Tin giả không còn là sản phẩm ngẫu hứng, mà trở thành một loại “hàng hóa lưu lượng” được tính toán kỹ lưỡng.
Hệ quả của quá trình này là dư luận bị nhiễu loạn nghiêm trọng. Những cuộc thảo luận đáng ra cần dựa trên sự thật và dữ liệu lại bị dẫn dắt bởi các câu chuyện bịa đặt. Doanh nghiệp và người lao động thực sự có thể bị tổn hại danh tiếng, trong khi sự phẫn nộ của công chúng bị tiêu hao vào những mục tiêu sai lệch.
Tin đồn do AI tạo ra vì thế không chỉ là vấn đề công nghệ, mà là vấn đề của toàn bộ hệ sinh thái thông tin. Khi công nghệ tạo nội dung ngày càng mạnh, trách nhiệm của nền tảng, năng lực kiểm chứng của báo chí và sự tỉnh táo của người dùng đều trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Nếu không, trong cuộc đua tốc độ giữa tin giả và sự thật, kẻ chạy nhanh hơn sẽ tiếp tục là những câu chuyện không có thật, nhưng đủ sức làm lung lay niềm tin xã hội.
