Jinu✔
Intern Writer
Ung thư không phải là "số phận" hay "vận rủi" mà chúng ta thường nghĩ. Đằng sau những con số đáng báo động về căn bệnh này là những thói quen sống tưởng chừng vô hại, đang âm thầm gặm nhấm sức khỏe của chúng ta mỗi ngày.
Mới đây, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã công bố Báo cáo Tình hình Ung thư Toàn cầu, cho thấy một bức tranh đáng lo ngại. Trong năm 2024, thế giới ghi nhận 20,6 triệu ca ung thư mới và 9,8 triệu ca tử vong. Nếu tính toán kỹ hơn, cứ 5 người thì có 1 người sẽ mắc ung thư trong đời, và con số này vẫn đang trên đà tăng. Các nhà nghiên cứu dự đoán đến năm 2050, số ca ung thư toàn cầu sẽ tăng thêm 67%, đạt tổng cộng 34,4 triệu ca. Ngay tại Việt Nam, theo thống kê từ Trung tâm Ung bướu, với tuổi thọ trung bình 74, nguy cơ mắc ung thư trong đời của mỗi người là 22%. Vậy những ai dễ bị ung thư "ghé thăm"? Thường thì họ có những đặc điểm sau đây.
Đầu tiên phải kể đến chế độ ăn uống không lành mạnh. Câu nói "bệnh từ miệng mà vào" chưa bao giờ đúng hơn khi nói về ung thư. Việt Nam là một trong những quốc gia có tỷ lệ ung thư đường tiêu hóa cao, với ung thư thực quản, dạ dày và đại trực tràng chiếm khoảng 1/3 tổng số ca mắc mới. Những thói quen như ăn quá mặn, tiêu thụ quá nhiều thịt đỏ, hay ăn đồ quá nóng đều là những yếu tố nguy cơ. Việc nạp quá nhiều muối khiến dịch thẩm thấu cao trong muối làm tổn thương niêm mạc dạ dày, tăng nguy cơ mắc ung thư dạ dày theo thời gian. Ăn nhiều thịt đỏ lại là yếu tố hàng đầu gây ung thư ruột. Các nghiên cứu còn chỉ ra rằng gen quan trọng trong quá trình ung thư hóa là ILF3 sẽ thúc đẩy tế bào ung thư hấp thụ dinh dưỡng và tăng sinh ác tính, đặc biệt là khi chúng ta ăn nhiều thực phẩm giàu serine và methionine. Thức ăn quá nóng cũng gây tổn thương niêm mạc thực quản, và việc niêm mạc phải liên tục tự phục hồi sau những tổn thương do nhiệt dễ dẫn đến biến đổi ác tính. Một thói quen phổ biến khác ở nhiều gia đình là nấu quá nhiều thức ăn và ăn đi ăn lại trong nhiều bữa, thậm chí hâm nóng nhiều lần. Điều này cực kỳ không tốt vì thức ăn thừa chứa hàm lượng nitrit cao. Lâu dài, nitrit tích tụ trong cơ thể sẽ làm tăng nguy cơ ung thư đường tiêu hóa. Hơn nữa, việc hâm nóng nhiều lần cũng làm giảm đáng kể giá trị dinh dưỡng của món ăn. Tốt nhất là chúng ta nên nấu vừa đủ và hạn chế ăn đồ ăn thừa.
Tiếp theo, không thể không nhắc tới thói quen hút thuốc lá. Thuốc lá là chất gây ung thư loại 1 đã được xác định rõ ràng, và mỗi điếu thuốc bạn hút đều để lại dấu vết trong cơ thể. Lượng thuốc hút càng nhiều, tác hại càng lớn. Các nghiên cứu chỉ ra rằng hút thuốc có liên quan trực tiếp đến nhiều loại ung thư như phổi, vòm họng, khoang miệng, ruột, nhưng mối liên hệ chặt chẽ nhất là với ung thư phổi. Khoảng 80-90% các ca ung thư phổi trên lâm sàng đều liên quan đến việc hút thuốc chủ động hoặc thụ động. Đáng nói hơn, khói thuốc thụ động (hút thuốc lá thụ động) còn gây hại nhiều hơn khói thuốc chủ động. Khói thuốc từ đầu điếu thuốc đang cháy thường không được đốt cháy hoàn toàn, nên người hít phải khói thuốc thụ động sẽ hấp thụ nhiều chất độc hại hơn, bao gồm nhiều chất gây ung thư loại 1. Nhiều người thường viện dẫn trường hợp "ông A, bà B hút thuốc vẫn sống đến 90 tuổi, còn người không hút lại mất sớm". Đây thực chất là một vấn đề về xác suất, một dạng của "thiên kiến người sống sót". Một nghiên cứu trên Tạp chí Ung thư Anh cho thấy, những người hút thuốc liên tục có nguy cơ mắc ung thư phổi tích lũy đến tuổi 75 là 14-16%, và những người hút thuốc nặng liên tục thì nguy cơ này lên tới 20-25%. Tức là, trong số những người hút thuốc liên tục, trung bình cứ 15 người thì có 1 người sẽ mắc ung thư khi đạt 75 tuổi. Nguy cơ mắc ung thư do hút thuốc chỉ có thể là 0% hoặc 100%. Bạn có dám đánh cược mình là 0% may mắn đó không?
Và rồi, một yếu tố khác cũng không kém phần nguy hiểm là uống rượu bia. Khi rượu đi vào cơ thể, nó chủ yếu được chuyển hóa ở gan, và bước đầu tiên là biến thành acetaldehyde - một chất gây ung thư loại 1. Chất này trực tiếp phá hủy cấu trúc DNA của tế bào và cản trở khả năng sửa chữa của chúng, tạo điều kiện thuận lợi cho tế bào ung thư phát triển. Vấn đề nghiêm trọng hơn là rượu bia có thể kết hợp với các vấn đề sức khỏe sẵn có, thói quen sinh hoạt không lành mạnh và yếu tố di truyền, từ đó đẩy nhanh quá trình hình thành ung thư. Một nghiên cứu trên Tạp chí Y học Hoa Kỳ đã chỉ rõ, có 8 loại ung thư liên quan trực tiếp đến việc uống rượu, bao gồm ung thư khoang miệng, họng, thanh quản, thực quản, vú, dạ dày và gan. Có thể nói, rượu bia tấn công hầu hết các cơ quan trong cơ thể. Hơn nữa, không có cái gọi là "lượng rượu an toàn" – ngay cả việc uống một lượng nhỏ cũng làm tăng nguy cơ mắc ung thư.
Béo phì và ít vận động cũng là những "kẻ thù" thầm lặng. Béo phì tự thân nó đã là một yếu tố nguy cơ độc lập gây ung thư. Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) từ lâu đã xác nhận rằng thừa cân hoặc béo phì làm tăng nguy cơ mắc ít nhất 13 loại ung thư, bao gồm ung thư thực quản, đại trực tràng, gan, vú, tuyến giáp và nhiều loại khác. Ngoài ung thư, béo phì còn liên quan trực tiếp đến hơn 200 loại bệnh khác như tiểu đường, gan nhiễm mỡ, huyết áp cao, bệnh tim mạch, sỏi mật. Chúng ta cần nhận thức rõ rằng béo phì không chỉ ảnh hưởng đến ngoại hình mà còn là một vấn đề sức khỏe nghiêm trọng. Một nghiên cứu năm 2025 trên Tạp chí Nội khoa, khảo sát 42 quốc gia, chỉ ra rằng khoảng 70% các quốc gia có tỷ lệ mắc ung thư tăng lên đều liên quan đến béo phì. Tình hình ở Việt Nam cũng rất đáng báo động, với dữ liệu từ Bộ Y tế cho thấy tỷ lệ người trưởng thành thừa cân là 50,7% và béo phì là 16,4%. Tuy nhiên, tin vui là việc tập luyện thể dục đều đặn có thể giảm nguy cơ mắc nhiều loại ung thư. Một nghiên cứu được công bố trên Tạp chí Dinh dưỡng Hành vi và Hoạt động Thể chất Quốc tế đã chỉ ra rằng hoạt động thể chất cao hơn có liên quan đến việc giảm nguy cơ ung thư tổng thể, ung thư phổi và ung thư đại trực tràng. Nghiên cứu này thu thập dữ liệu từ hơn 50.000 người tham gia trong độ tuổi 30-79, theo dõi mức độ hoạt động thể chất của họ, đồng thời thống kê các yếu tố lối sống khác như chế độ ăn uống và hút thuốc. Sau khi loại bỏ các yếu tố ảnh hưởng khác, các nhà nghiên cứu phát hiện rằng nhóm 1/4 những người có mức độ hoạt động thể chất cao nhất có nguy cơ ung thư tổng thể giảm 11%, nguy cơ ung thư phổi giảm 25% và nguy cơ ung thư đại trực tràng giảm 26% so với nhóm 1/4 ít vận động nhất.
Thức khuya và làm việc quá sức trong thời gian dài đang trở thành những yếu tố thúc đẩy ung thư không thể bỏ qua. Thức khuya làm rối loạn đồng hồ sinh học tự nhiên của cơ thể, dẫn đến mất cân bằng nội tiết tố và suy giảm hệ miễn dịch. Lâu dần, điều này tạo cơ hội cho các tế bào ung thư phát triển. Hơn nữa, thức khuya còn làm tăng số lượng gốc tự do trong cơ thể, gây tổn thương DNA và tăng nguy cơ mắc ung thư. Một nghiên cứu trên Tạp chí Sinh học Tế bào Tự nhiên chỉ ra rằng căng thẳng kéo dài có thể làm tắt các gen chống ung thư trong cơ thể, thúc đẩy sự phát triển của các dây thần kinh trong khối u, từ đó hỗ trợ quá trình hình thành ung thư. Nghiên cứu trên chuột cho thấy, đau đớn, bị hạn chế và căng thẳng tinh thần kéo dài đều giải phóng norepinephrine, làm tăng mức RNA trong tế bào ung thư. Chất này phá hủy sự hấp thụ thần kinh trong khối u, đẩy nhanh sự phát triển của dây thần kinh và thúc đẩy ung thư tuyến tụy tiến triển.
Cuối cùng, ô nhiễm môi trường nghiêm trọng cũng là một nguyên nhân đáng lo ngại. Với sự phát triển nhanh chóng của xã hội hiện đại, lượng khí thải từ ô tô, khí thải từ nhà máy trong không khí ngày càng nhiều. Các chất ô nhiễm như PM2.5 và benzen sẽ đi vào phổi qua đường hô hấp, gây tổn thương tế bào phổi và làm tăng nguy cơ mắc ung thư phổi. Bên cạnh đó là vấn đề ô nhiễm thực phẩm. Dư lượng thuốc trừ sâu, thuốc thú y và các chất phụ gia bất hợp pháp trong thực phẩm làm tăng gánh nặng chuyển hóa cho gan và thận, gây tổn thương DNA và tăng nguy cơ mắc ung thư.
Ung thư là một căn bệnh phức tạp liên quan đến nhiều yếu tố. Điều chúng ta có thể làm là cố gắng thay đổi từ những chi tiết nhỏ trong cuộc sống hàng ngày, duy trì lối sống và thói quen ăn uống lành mạnh, đồng thời đi khám sức khỏe định kỳ. Tất cả những điều này đều rất hữu ích trong việc phòng ngừa ung thư.
Mới đây, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã công bố Báo cáo Tình hình Ung thư Toàn cầu, cho thấy một bức tranh đáng lo ngại. Trong năm 2024, thế giới ghi nhận 20,6 triệu ca ung thư mới và 9,8 triệu ca tử vong. Nếu tính toán kỹ hơn, cứ 5 người thì có 1 người sẽ mắc ung thư trong đời, và con số này vẫn đang trên đà tăng. Các nhà nghiên cứu dự đoán đến năm 2050, số ca ung thư toàn cầu sẽ tăng thêm 67%, đạt tổng cộng 34,4 triệu ca. Ngay tại Việt Nam, theo thống kê từ Trung tâm Ung bướu, với tuổi thọ trung bình 74, nguy cơ mắc ung thư trong đời của mỗi người là 22%. Vậy những ai dễ bị ung thư "ghé thăm"? Thường thì họ có những đặc điểm sau đây.
Đầu tiên phải kể đến chế độ ăn uống không lành mạnh. Câu nói "bệnh từ miệng mà vào" chưa bao giờ đúng hơn khi nói về ung thư. Việt Nam là một trong những quốc gia có tỷ lệ ung thư đường tiêu hóa cao, với ung thư thực quản, dạ dày và đại trực tràng chiếm khoảng 1/3 tổng số ca mắc mới. Những thói quen như ăn quá mặn, tiêu thụ quá nhiều thịt đỏ, hay ăn đồ quá nóng đều là những yếu tố nguy cơ. Việc nạp quá nhiều muối khiến dịch thẩm thấu cao trong muối làm tổn thương niêm mạc dạ dày, tăng nguy cơ mắc ung thư dạ dày theo thời gian. Ăn nhiều thịt đỏ lại là yếu tố hàng đầu gây ung thư ruột. Các nghiên cứu còn chỉ ra rằng gen quan trọng trong quá trình ung thư hóa là ILF3 sẽ thúc đẩy tế bào ung thư hấp thụ dinh dưỡng và tăng sinh ác tính, đặc biệt là khi chúng ta ăn nhiều thực phẩm giàu serine và methionine. Thức ăn quá nóng cũng gây tổn thương niêm mạc thực quản, và việc niêm mạc phải liên tục tự phục hồi sau những tổn thương do nhiệt dễ dẫn đến biến đổi ác tính. Một thói quen phổ biến khác ở nhiều gia đình là nấu quá nhiều thức ăn và ăn đi ăn lại trong nhiều bữa, thậm chí hâm nóng nhiều lần. Điều này cực kỳ không tốt vì thức ăn thừa chứa hàm lượng nitrit cao. Lâu dài, nitrit tích tụ trong cơ thể sẽ làm tăng nguy cơ ung thư đường tiêu hóa. Hơn nữa, việc hâm nóng nhiều lần cũng làm giảm đáng kể giá trị dinh dưỡng của món ăn. Tốt nhất là chúng ta nên nấu vừa đủ và hạn chế ăn đồ ăn thừa.
Tiếp theo, không thể không nhắc tới thói quen hút thuốc lá. Thuốc lá là chất gây ung thư loại 1 đã được xác định rõ ràng, và mỗi điếu thuốc bạn hút đều để lại dấu vết trong cơ thể. Lượng thuốc hút càng nhiều, tác hại càng lớn. Các nghiên cứu chỉ ra rằng hút thuốc có liên quan trực tiếp đến nhiều loại ung thư như phổi, vòm họng, khoang miệng, ruột, nhưng mối liên hệ chặt chẽ nhất là với ung thư phổi. Khoảng 80-90% các ca ung thư phổi trên lâm sàng đều liên quan đến việc hút thuốc chủ động hoặc thụ động. Đáng nói hơn, khói thuốc thụ động (hút thuốc lá thụ động) còn gây hại nhiều hơn khói thuốc chủ động. Khói thuốc từ đầu điếu thuốc đang cháy thường không được đốt cháy hoàn toàn, nên người hít phải khói thuốc thụ động sẽ hấp thụ nhiều chất độc hại hơn, bao gồm nhiều chất gây ung thư loại 1. Nhiều người thường viện dẫn trường hợp "ông A, bà B hút thuốc vẫn sống đến 90 tuổi, còn người không hút lại mất sớm". Đây thực chất là một vấn đề về xác suất, một dạng của "thiên kiến người sống sót". Một nghiên cứu trên Tạp chí Ung thư Anh cho thấy, những người hút thuốc liên tục có nguy cơ mắc ung thư phổi tích lũy đến tuổi 75 là 14-16%, và những người hút thuốc nặng liên tục thì nguy cơ này lên tới 20-25%. Tức là, trong số những người hút thuốc liên tục, trung bình cứ 15 người thì có 1 người sẽ mắc ung thư khi đạt 75 tuổi. Nguy cơ mắc ung thư do hút thuốc chỉ có thể là 0% hoặc 100%. Bạn có dám đánh cược mình là 0% may mắn đó không?
Và rồi, một yếu tố khác cũng không kém phần nguy hiểm là uống rượu bia. Khi rượu đi vào cơ thể, nó chủ yếu được chuyển hóa ở gan, và bước đầu tiên là biến thành acetaldehyde - một chất gây ung thư loại 1. Chất này trực tiếp phá hủy cấu trúc DNA của tế bào và cản trở khả năng sửa chữa của chúng, tạo điều kiện thuận lợi cho tế bào ung thư phát triển. Vấn đề nghiêm trọng hơn là rượu bia có thể kết hợp với các vấn đề sức khỏe sẵn có, thói quen sinh hoạt không lành mạnh và yếu tố di truyền, từ đó đẩy nhanh quá trình hình thành ung thư. Một nghiên cứu trên Tạp chí Y học Hoa Kỳ đã chỉ rõ, có 8 loại ung thư liên quan trực tiếp đến việc uống rượu, bao gồm ung thư khoang miệng, họng, thanh quản, thực quản, vú, dạ dày và gan. Có thể nói, rượu bia tấn công hầu hết các cơ quan trong cơ thể. Hơn nữa, không có cái gọi là "lượng rượu an toàn" – ngay cả việc uống một lượng nhỏ cũng làm tăng nguy cơ mắc ung thư.
Béo phì và ít vận động cũng là những "kẻ thù" thầm lặng. Béo phì tự thân nó đã là một yếu tố nguy cơ độc lập gây ung thư. Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) từ lâu đã xác nhận rằng thừa cân hoặc béo phì làm tăng nguy cơ mắc ít nhất 13 loại ung thư, bao gồm ung thư thực quản, đại trực tràng, gan, vú, tuyến giáp và nhiều loại khác. Ngoài ung thư, béo phì còn liên quan trực tiếp đến hơn 200 loại bệnh khác như tiểu đường, gan nhiễm mỡ, huyết áp cao, bệnh tim mạch, sỏi mật. Chúng ta cần nhận thức rõ rằng béo phì không chỉ ảnh hưởng đến ngoại hình mà còn là một vấn đề sức khỏe nghiêm trọng. Một nghiên cứu năm 2025 trên Tạp chí Nội khoa, khảo sát 42 quốc gia, chỉ ra rằng khoảng 70% các quốc gia có tỷ lệ mắc ung thư tăng lên đều liên quan đến béo phì. Tình hình ở Việt Nam cũng rất đáng báo động, với dữ liệu từ Bộ Y tế cho thấy tỷ lệ người trưởng thành thừa cân là 50,7% và béo phì là 16,4%. Tuy nhiên, tin vui là việc tập luyện thể dục đều đặn có thể giảm nguy cơ mắc nhiều loại ung thư. Một nghiên cứu được công bố trên Tạp chí Dinh dưỡng Hành vi và Hoạt động Thể chất Quốc tế đã chỉ ra rằng hoạt động thể chất cao hơn có liên quan đến việc giảm nguy cơ ung thư tổng thể, ung thư phổi và ung thư đại trực tràng. Nghiên cứu này thu thập dữ liệu từ hơn 50.000 người tham gia trong độ tuổi 30-79, theo dõi mức độ hoạt động thể chất của họ, đồng thời thống kê các yếu tố lối sống khác như chế độ ăn uống và hút thuốc. Sau khi loại bỏ các yếu tố ảnh hưởng khác, các nhà nghiên cứu phát hiện rằng nhóm 1/4 những người có mức độ hoạt động thể chất cao nhất có nguy cơ ung thư tổng thể giảm 11%, nguy cơ ung thư phổi giảm 25% và nguy cơ ung thư đại trực tràng giảm 26% so với nhóm 1/4 ít vận động nhất.
Thức khuya và làm việc quá sức trong thời gian dài đang trở thành những yếu tố thúc đẩy ung thư không thể bỏ qua. Thức khuya làm rối loạn đồng hồ sinh học tự nhiên của cơ thể, dẫn đến mất cân bằng nội tiết tố và suy giảm hệ miễn dịch. Lâu dần, điều này tạo cơ hội cho các tế bào ung thư phát triển. Hơn nữa, thức khuya còn làm tăng số lượng gốc tự do trong cơ thể, gây tổn thương DNA và tăng nguy cơ mắc ung thư. Một nghiên cứu trên Tạp chí Sinh học Tế bào Tự nhiên chỉ ra rằng căng thẳng kéo dài có thể làm tắt các gen chống ung thư trong cơ thể, thúc đẩy sự phát triển của các dây thần kinh trong khối u, từ đó hỗ trợ quá trình hình thành ung thư. Nghiên cứu trên chuột cho thấy, đau đớn, bị hạn chế và căng thẳng tinh thần kéo dài đều giải phóng norepinephrine, làm tăng mức RNA trong tế bào ung thư. Chất này phá hủy sự hấp thụ thần kinh trong khối u, đẩy nhanh sự phát triển của dây thần kinh và thúc đẩy ung thư tuyến tụy tiến triển.
Cuối cùng, ô nhiễm môi trường nghiêm trọng cũng là một nguyên nhân đáng lo ngại. Với sự phát triển nhanh chóng của xã hội hiện đại, lượng khí thải từ ô tô, khí thải từ nhà máy trong không khí ngày càng nhiều. Các chất ô nhiễm như PM2.5 và benzen sẽ đi vào phổi qua đường hô hấp, gây tổn thương tế bào phổi và làm tăng nguy cơ mắc ung thư phổi. Bên cạnh đó là vấn đề ô nhiễm thực phẩm. Dư lượng thuốc trừ sâu, thuốc thú y và các chất phụ gia bất hợp pháp trong thực phẩm làm tăng gánh nặng chuyển hóa cho gan và thận, gây tổn thương DNA và tăng nguy cơ mắc ung thư.
Ung thư là một căn bệnh phức tạp liên quan đến nhiều yếu tố. Điều chúng ta có thể làm là cố gắng thay đổi từ những chi tiết nhỏ trong cuộc sống hàng ngày, duy trì lối sống và thói quen ăn uống lành mạnh, đồng thời đi khám sức khỏe định kỳ. Tất cả những điều này đều rất hữu ích trong việc phòng ngừa ung thư.
