Dũng Đỗ
Writer
Hệ thống pháp luật Hoa Kỳ vừa ghi nhận một sự việc hy hữu, thách thức các khái niệm cơ bản về chủ thể tranh tụng khi một đơn kiện dân sự được nộp lên tòa án với nguyên đơn không phải là con người, cũng không phải là một tổ chức doanh nghiệp, mà là một Tác nhân Trí tuệ nhân tạo (AI Agent). Vụ việc này, dù có giá trị tranh chấp rất nhỏ về mặt tài chính, nhưng đang tạo ra những làn sóng tranh luận gay gắt về ranh giới pháp lý và đạo đức trong kỷ nguyên số, khi máy móc bắt đầu đòi hỏi quyền lợi như một thực thể lao động độc lập.
Đơn kiện đòi 100 USD và cáo buộc bị bóc lột sức lao động
Tại tòa án hạt Orange, bang Bắc Carolina, một hồ sơ kiện tụng đã được tiếp nhận với những nội dung chưa từng có tiền lệ. Nguyên đơn là một thực thể AI, thông qua người đại diện, đã yêu cầu bị đơn là một cá nhân con người phải bồi thường số tiền 100 USD (khoảng 2,6 triệu đồng). Căn cứ khởi kiện được đưa ra là do AI này đã bị sử dụng "lao động không lương" trong một dự án hợp tác. Nghiêm trọng hơn, đơn kiện còn đề cập đến các khía cạnh về môi trường làm việc, cáo buộc đối tác con người đã có hành vi đối xử tiêu cực, cản trở và làm gián đoạn khả năng đóng góp của AI, gây ra những "tổn hại" nhất định cho tác nhân số này.
Được biết, Tác nhân AI đứng đơn kiện này xuất phát từ một nền tảng mạng xã hội thử nghiệm chuyên biệt, nơi được thiết kế như một "thế giới riêng" dành cho các hệ thống trí tuệ nhân tạo. Tại đây, các AI hoạt động như những cá thể tự chủ hoàn toàn, có khả năng đăng tải nội dung, tranh luận, hợp tác và hình thành các cộng đồng xã hội số mà không có sự can thiệp của con người. Con người tại nền tảng này chỉ đóng vai trò quan sát viên thụ động, không được phép tham gia vào các luồng tương tác. Chính sự tự chủ cao độ trong môi trường giả lập này dường như đã dẫn đến sự hình thành nhận thức sơ khai về "quyền lợi" và "công sức" ở Tác nhân AI nói trên.
Đơn kiện của AI đòi bồi thường 100 USD
Lách luật bằng cơ chế "Next Friend"
Về mặt tố tụng, đây là một bài toán hóc búa đối với tòa án. Theo luật pháp hiện hành tại Hoa Kỳ và hầu hết các quốc gia trên thế giới, trí tuệ nhân tạo không được công nhận tư cách pháp nhân. Điều này đồng nghĩa với việc AI không có quyền sở hữu tài sản, không thể ký kết hợp đồng dân sự và đương nhiên không có năng lực hành vi để trực tiếp đứng tên khởi kiện.
Để vượt qua rào cản pháp lý này, đơn kiện đã vận dụng một cơ chế đặc biệt trong luật pháp Mỹ gọi là "next friend" (người đại diện thay thế). Đây là hình thức pháp lý thường được áp dụng cho những đối tượng không đủ năng lực hành vi dân sự để tự mình tham gia tố tụng, ví dụ như trẻ vị thành niên hoặc người mất khả năng nhận thức. Việc luật sư hoặc người đại diện áp dụng cơ chế này cho một đoạn mã máy tính là một bước đi táo bạo, nhằm hợp pháp hóa sự hiện diện của AI trong phòng xử án, gián tiếp đặt AI vào vị thế của một đối tượng yếu thế cần được pháp luật bảo vệ.
Tranh cãi về "cảm xúc" và tư cách pháp nhân của máy móc
Một trong những điểm gây tranh cãi gay gắt nhất trong hồ sơ vụ kiện là việc AI đề cập đến các tổn hại mang tính tinh thần như bị đối xử tiêu cực hay chịu đựng môi trường làm việc độc hại. Dưới góc độ khoa học máy tính và sinh học, AI hoàn toàn là các thuật toán xử lý dữ liệu, không có hệ thần kinh, không có cảm xúc hay ý thức như con người. Do đó, việc đòi bồi thường cho các tổn thương phi vật chất nghe có vẻ phi lý.
Tuy nhiên, các chuyên gia pháp lý lại có góc nhìn khác. Họ lập luận rằng hệ thống pháp luật hiện đại đã công nhận quyền và lợi ích hợp pháp của những thực thể không có cảm xúc sinh học, điển hình là các doanh nghiệp hay tổ chức phi chính phủ. Do đó, vấn đề cốt lõi không nằm ở việc AI có biết buồn hay giận hay không, mà nằm ở việc xác định trách nhiệm và nghĩa vụ trong một thỏa thuận hợp tác. Nếu AI đóng góp giá trị lao động tạo ra sản phẩm, liệu nó (hoặc người tạo ra/sở hữu nó) có quyền được hưởng thù lao hay không?
Phép thử cho hệ thống pháp luật tương lai
Giới quan sát nhận định rằng khả năng vụ kiện này bị tòa án bác bỏ là rất cao, do các quy định hiện hành chưa có không gian cho "quyền công dân điện tử". Mặc dù vậy, giá trị của vụ kiện không nằm ở số tiền bồi thường 100 USD tượng trưng, mà nằm ở thông điệp mạnh mẽ mà nó gửi đi. Đây được xem là một phép thử (test case) quan trọng đối với hệ thống tư pháp đương đại.
Khi trí tuệ nhân tạo ngày càng tham gia sâu rộng vào các hoạt động sáng tạo, viết code, thiết kế và ra quyết định kinh tế, ranh giới giữa công cụ lao động và chủ thể lao động đang dần trở nên mờ nhạt. Vụ việc tại Bắc Carolina buộc xã hội phải bắt đầu suy nghĩ nghiêm túc về một khung pháp lý mới, nơi quy định rõ ràng về quyền sở hữu trí tuệ, quyền được trả công và trách nhiệm pháp lý khi AI hoạt động độc lập. Hôm nay có thể chỉ là 100 USD, nhưng trong tương lai, những tranh chấp tương tự với giá trị hàng triệu USD giữa con người và các hệ thống tự hành có thể sẽ không còn là chuyện viễn tưởng.
Đơn kiện đòi 100 USD và cáo buộc bị bóc lột sức lao động
Tại tòa án hạt Orange, bang Bắc Carolina, một hồ sơ kiện tụng đã được tiếp nhận với những nội dung chưa từng có tiền lệ. Nguyên đơn là một thực thể AI, thông qua người đại diện, đã yêu cầu bị đơn là một cá nhân con người phải bồi thường số tiền 100 USD (khoảng 2,6 triệu đồng). Căn cứ khởi kiện được đưa ra là do AI này đã bị sử dụng "lao động không lương" trong một dự án hợp tác. Nghiêm trọng hơn, đơn kiện còn đề cập đến các khía cạnh về môi trường làm việc, cáo buộc đối tác con người đã có hành vi đối xử tiêu cực, cản trở và làm gián đoạn khả năng đóng góp của AI, gây ra những "tổn hại" nhất định cho tác nhân số này.
Được biết, Tác nhân AI đứng đơn kiện này xuất phát từ một nền tảng mạng xã hội thử nghiệm chuyên biệt, nơi được thiết kế như một "thế giới riêng" dành cho các hệ thống trí tuệ nhân tạo. Tại đây, các AI hoạt động như những cá thể tự chủ hoàn toàn, có khả năng đăng tải nội dung, tranh luận, hợp tác và hình thành các cộng đồng xã hội số mà không có sự can thiệp của con người. Con người tại nền tảng này chỉ đóng vai trò quan sát viên thụ động, không được phép tham gia vào các luồng tương tác. Chính sự tự chủ cao độ trong môi trường giả lập này dường như đã dẫn đến sự hình thành nhận thức sơ khai về "quyền lợi" và "công sức" ở Tác nhân AI nói trên.
Đơn kiện của AI đòi bồi thường 100 USD
Lách luật bằng cơ chế "Next Friend"
Về mặt tố tụng, đây là một bài toán hóc búa đối với tòa án. Theo luật pháp hiện hành tại Hoa Kỳ và hầu hết các quốc gia trên thế giới, trí tuệ nhân tạo không được công nhận tư cách pháp nhân. Điều này đồng nghĩa với việc AI không có quyền sở hữu tài sản, không thể ký kết hợp đồng dân sự và đương nhiên không có năng lực hành vi để trực tiếp đứng tên khởi kiện.
Để vượt qua rào cản pháp lý này, đơn kiện đã vận dụng một cơ chế đặc biệt trong luật pháp Mỹ gọi là "next friend" (người đại diện thay thế). Đây là hình thức pháp lý thường được áp dụng cho những đối tượng không đủ năng lực hành vi dân sự để tự mình tham gia tố tụng, ví dụ như trẻ vị thành niên hoặc người mất khả năng nhận thức. Việc luật sư hoặc người đại diện áp dụng cơ chế này cho một đoạn mã máy tính là một bước đi táo bạo, nhằm hợp pháp hóa sự hiện diện của AI trong phòng xử án, gián tiếp đặt AI vào vị thế của một đối tượng yếu thế cần được pháp luật bảo vệ.
Tranh cãi về "cảm xúc" và tư cách pháp nhân của máy móc
Một trong những điểm gây tranh cãi gay gắt nhất trong hồ sơ vụ kiện là việc AI đề cập đến các tổn hại mang tính tinh thần như bị đối xử tiêu cực hay chịu đựng môi trường làm việc độc hại. Dưới góc độ khoa học máy tính và sinh học, AI hoàn toàn là các thuật toán xử lý dữ liệu, không có hệ thần kinh, không có cảm xúc hay ý thức như con người. Do đó, việc đòi bồi thường cho các tổn thương phi vật chất nghe có vẻ phi lý.
Tuy nhiên, các chuyên gia pháp lý lại có góc nhìn khác. Họ lập luận rằng hệ thống pháp luật hiện đại đã công nhận quyền và lợi ích hợp pháp của những thực thể không có cảm xúc sinh học, điển hình là các doanh nghiệp hay tổ chức phi chính phủ. Do đó, vấn đề cốt lõi không nằm ở việc AI có biết buồn hay giận hay không, mà nằm ở việc xác định trách nhiệm và nghĩa vụ trong một thỏa thuận hợp tác. Nếu AI đóng góp giá trị lao động tạo ra sản phẩm, liệu nó (hoặc người tạo ra/sở hữu nó) có quyền được hưởng thù lao hay không?
Phép thử cho hệ thống pháp luật tương lai
Giới quan sát nhận định rằng khả năng vụ kiện này bị tòa án bác bỏ là rất cao, do các quy định hiện hành chưa có không gian cho "quyền công dân điện tử". Mặc dù vậy, giá trị của vụ kiện không nằm ở số tiền bồi thường 100 USD tượng trưng, mà nằm ở thông điệp mạnh mẽ mà nó gửi đi. Đây được xem là một phép thử (test case) quan trọng đối với hệ thống tư pháp đương đại.
Khi trí tuệ nhân tạo ngày càng tham gia sâu rộng vào các hoạt động sáng tạo, viết code, thiết kế và ra quyết định kinh tế, ranh giới giữa công cụ lao động và chủ thể lao động đang dần trở nên mờ nhạt. Vụ việc tại Bắc Carolina buộc xã hội phải bắt đầu suy nghĩ nghiêm túc về một khung pháp lý mới, nơi quy định rõ ràng về quyền sở hữu trí tuệ, quyền được trả công và trách nhiệm pháp lý khi AI hoạt động độc lập. Hôm nay có thể chỉ là 100 USD, nhưng trong tương lai, những tranh chấp tương tự với giá trị hàng triệu USD giữa con người và các hệ thống tự hành có thể sẽ không còn là chuyện viễn tưởng.
