5 “sự thật” lớn về thiên văn học đã thay đổi trong thế kỷ 21

Đoàn Thúy Hà
Đoàn Thúy Hà✔
Phản hồi: 0

Đoàn Thúy Hà✔

Editor
Thành viên BQT
Bạn nghĩ mình hiểu rõ vũ trụ? Có thể bạn sẽ phải nghĩ lại.

Thiên văn học tích lũy kiến thức qua nhiều thế hệ, từ quan sát bằng đủ loại kính thiên văn đến lý thuyết dựa trên các nguyên lý cơ bản. Nhưng thỉnh thoảng, một ý tưởng đã được chấp nhận từ lâu vẫn bị lật đổ bởi một quan sát bất ngờ hoặc một cách nhìn mới. Dưới đây là năm “sự thật” từng ít bị tranh cãi vào đầu thế kỷ, nhưng đến năm 2026 đã được thay bằng một bức tranh đầy đủ hơn.
1795222009621.png
Bộ hình minh họa này giải thích cách một lỗ đen lớn có thể hình thành từ sự sụp đổ trực tiếp của một đám mây khí khổng lồ trong vòng vài trăm triệu năm sau Vụ Nổ Lớn. Các dòng khí, nếu đủ lạnh, có thể dẫn đến sự sụp đổ trực tiếp của một lỗ đen "mầm mống" có khối lượng vài chục nghìn lần (ít nhất) khối lượng Mặt Trời, có thể hình thành ngay cả trước khi bất kỳ ngôi sao nào hình thành trong thiên hà trẻ xung quanh. Khi thiên hà và lỗ đen phát triển, cuối cùng khối lượng sao sẽ vượt trội hơn lỗ đen phát triển chậm hơn. Vật chất tối, không thể trở nên "lạnh" bằng cách tỏa nhiệt theo cách tương tự, không thể hình thành lỗ đen theo cách tương tự.
1. Siêu tân tinh loại Ia không đến từ việc sao lùn trắng “ăn” thêm vật chất

Sao có khối lượng nhỏ như Mặt Trời sẽ chết nhẹ nhàng. Chúng thổi bay lớp ngoài thành tinh vân hành tinh, còn lõi co lại thành sao lùn trắng. Nhờ áp suất suy biến electron, sao lùn trắng không sụp đổ thêm.

Từ lâu người ta cho rằng sao lùn trắng trong hệ đôi sẽ hút vật chất từ “ngôi sao cho”, vượt giới hạn khối lượng Chandrasekhar (khoảng 1,4 lần khối lượng Mặt Trời) rồi phát nổ thành siêu tân tinh loại Ia.

Quan sát lại nói điều khác. Các sao lùn trắng phát nổ chỉ nặng khoảng 1,0 đến 1,2 lần Mặt Trời, thấp hơn giới hạn kể trên. Và không tìm thấy “ngôi sao cho” nào ở gần chúng.
1795222036651.png
Bằng cách hút vật chất từ một ngôi sao đồng hành, một "tàn tích sao" như sao lùn trắng cuối cùng có thể tích lũy đủ vật chất để xảy ra phản ứng nhiệt hạch mất kiểm soát, dẫn đến sự hình thành sao tân tinh. Chỉ khi bản thân sao lùn trắng vượt quá ngưỡng khối lượng tới hạn (giới hạn Chandrasekhar) hoặc trải qua một vụ nổ, thì sao tân tinh loại Ia mới hình thành. Hình ảnh cổ điển này là hình ảnh chiếm ưu thế trong thế kỷ 20 đối với sao tân tinh loại Ia, nhưng ở thế kỷ 21 này, điều đó đang thay đổi.
1795222107088.png
Hình minh họa này cho thấy hai sao lùn trắng đang hợp nhất, cơ chế lý thuyết được ưa chuộng nhất để kích hoạt một số, và có lẽ hầu hết hoặc thậm chí gần như tất cả, các siêu tân tinh loại Ia. Kịch bản nổ kép, trong đó một sự kiện "nổ" trên bề mặt lan truyền đến lõi và gây ra một vụ nổ dẫn đến sự phá hủy hoàn toàn tàn dư sao, là một khả năng lý thuyết rất hấp dẫn đối với hầu hết các sự kiện loại Ia, mặc dù cũng có thể tồn tại những ví dụ ngoại lệ không phù hợp với kịch bản này.

Cơ chế được ưa chuộng hơn là hai sao lùn trắng va chạm hoặc hợp nhất, kích hoạt vụ nổ kép. Phản ứng hạt nhân bắt đầu trên bề mặt, rồi gây nổ bên trong và phá hủy hoàn toàn tàn dư của sao. Đến năm 2026, ít nhất 80%, có thể lên đến 100% siêu tân tinh loại Ia được cho là do kịch bản này. Kịch bản hút vật chất có thể chưa từng xảy ra.

2. Hai thiên hà xoắn ốc sáp nhập thường không tạo ra thiên hà elip

Thiên hà xoắn ốc có đĩa khí giàu, nơi các ngôi sao đang hình thành mạnh. Thiên hà elip thì lớn hơn, thiếu khí và nhiều tỷ năm qua không hình thành sao mới.
1795222125339.png
Các thiên hà bị bẻ cong ánh sáng hiển thị ở trung tâm hình ảnh này trông như thể chúng đang bị kéo giãn và tách rời, tương tự như các cặp nhiễm sắc thể sắp xếp và tách ra trong quá trình phân bào. Tuy nhiên, đây chỉ là ảo ảnh quang học do hiệu ứng thấu kính hấp dẫn của cụm thiên hà khổng lồ ở phía trước: El Gordo. Đây chỉ đơn giản là các thiên hà nền có ánh sáng bị biến dạng bởi thấu kính hấp dẫn. Cả thiên hà xoắn ốc và thiên hà hình elip đều phân bố phong phú bên trong (và phía sau) hầu hết các cụm thiên hà, với các thiên hà hình elip tập trung nhiều nhất ở trung tâm của các cụm này.
Mô phỏng và một số quan sát từng khiến người ta tin vào một “công thức” đơn giản: xoắn ốc cộng xoắn ốc thành elip. Đến đầu thế kỷ, đây là quan điểm tiêu chuẩn.

Rồi các cuộc khảo sát diện rộng như Sloan Digital Sky Survey (SDSS) cho thấy rất nhiều thiên hà đang sáp nhập, ở cả ba giai đoạn: trước, trong và sau sáp nhập. Kết quả là trong khoảng 90 đến 95% trường hợp, hai thiên hà giàu khí hợp nhất lại tạo ra một thiên hà đĩa giàu khí khác, với các nhánh xoắn ốc nổi lên. Muốn thành thiên hà elip, thường phải trải qua rất nhiều lần sáp nhập, cho đến khi toàn bộ vật chất hình thành sao được dùng hết hoặc bị đẩy ra ngoài.

3. Hệ Mặt Trời không phải khuôn mẫu cho mọi hệ sao
1795222157807.png\
Trong Hệ Mặt Trời của chúng ta, một ngôi sao duy nhất đóng vai trò trung tâm, từ đó các hành tinh đá bên trong, một vành đai tiểu hành tinh ở khoảng cách trung bình, và sau đó là các hành tinh khí khổng lồ ở xa hơn, cuối cùng nhường chỗ cho vành đai Kuiper và đám mây Oort. Trong gần như toàn bộ lịch sử loài người, chúng ta tin rằng Hệ Mặt Trời sẽ là mô hình mẫu cho tất cả các hệ hành tinh khác xung quanh các ngôi sao giống như hệ của chúng ta. Nhưng dữ liệu đã chứng minh điều ngược lại.

Hệ Mặt Trời có bốn hành tinh đá bên trong, một vành đai tiểu hành tinh, bốn hành tinh khí khổng lồ bên ngoài và vành đai Kuiper xa xôi. Từng có thời người ta nghĩ đây là cấu trúc tiêu chuẩn, dù biết ở nơi khác sẽ có đa dạng.

Các sứ mệnh như Kepler và TESS cho thấy thực tế khác hẳn. Các sao lùn đỏ khối lượng thấp là loại sao phổ biến nhất, nhưng hiếm khi có hành tinh khổng lồ. Khối lượng hành tinh phổ biến nhất nặng hơn Trái Đất nhưng nhẹ hơn Sao Hải Vương, gọi là tiểu Sao Hải Vương hoặc siêu Trái Đất. Hành tinh thuộc bất kỳ loại nào cũng có thể hình thành ở bất kỳ khoảng cách nào so với ngôi sao mẹ. Một ngôi sao có thể có từ 0 đến 3 vành đai, chứ không nhất thiết là hai như ở hệ Mặt Trời.

Với hơn 6000 hành tinh đã được quan sát, các nhà khoa học tự tin hơn rằng cấu hình của hệ Mặt Trời chỉ là kết quả của sự ngẫu nhiên, không phải quy luật của vũ trụ.

4. Neutrino vũ trụ không còn là thứ “không bao giờ phát hiện được”


Lý thuyết Vụ Nổ Lớn nóng có bốn nền tảng quen thuộc: vũ trụ giãn nở, cấu trúc vũ trụ phát triển, bức xạ nền vi sóng vũ trụ (CMB) còn sót lại, và sự phong phú của các nguyên tố nhẹ. Nền tảng thứ năm là lượng dư thừa neutrino và phản neutrino, còn sót lại từ giây đầu tiên sau Vụ Nổ Lớn. Từ lâu người ta cho rằng nó mãi mãi nằm ngoài tầm quan sát.

Nhưng các nhà vật lý thiên văn nhận ra rằng neutrino để lại dấu ấn rất nhỏ ở hai nơi. Một là mô hình đỉnh và thung lũng trong CMB. Hai là các đặc điểm dao động trong sự phân bố cụm thiên hà ở cấu trúc quy mô lớn. Lý do là neutrino từng hoạt động như bức xạ, nhưng có nhiệt độ khác CMB.

Dấu hiệu trong CMB xuất hiện năm 2015, tín hiệu từ cụm thiên hà xuất hiện năm 2019. Việc phát hiện trực tiếp neutrino vẫn còn khó. Dù vậy, hai phương pháp gián tiếp này cho thấy bức xạ neutrino vũ trụ có tồn tại, và nhiệt độ phù hợp với dự đoán của lý thuyết Vụ Nổ Lớn nóng, với sai số quan sát chỉ 2%.

5. Lỗ đen không chỉ hình thành từ siêu tân tinh sụp đổ lõi
1795222195130.png
Các bức ảnh quang phổ nhìn thấy/cận hồng ngoại từ kính viễn vọng Hubble cho thấy một ngôi sao khổng lồ, có khối lượng ít nhất gấp 25 lần Mặt Trời, đã biến mất một cách bí ẩn, không có vụ nổ siêu tân tinh hay bất kỳ lời giải thích nào khác. Sự sụp đổ trực tiếp là lời giải thích hợp lý duy nhất, và là một trong những cách được biết đến, bên cạnh các vụ nổ siêu tân tinh hoặc sự hợp nhất sao neutron, để hình thành một lỗ đen lần đầu tiên. Sự sụp đổ trực tiếp của vật thể đặc biệt này, trong khi vẫn đang được nghiên cứu, có thể đã được kích hoạt bởi một ngôi sao đồng hành.

Suốt phần lớn thế kỷ 20, người ta cho rằng lỗ đen gần như chỉ ra đời khi một ngôi sao chết trong vụ nổ siêu tân tinh sụp đổ lõi.

Năm 2017, có bằng chứng trực tiếp rằng hai sao neutron hợp nhất có thể tạo ra lỗ đen. Nhưng còn bất ngờ hơn: năm 2007, kính viễn vọng không gian Hubble quan sát một ngôi sao nặng khoảng 25 lần Mặt Trời. Năm 2015, khi quay lại, ngôi sao đã biến mất hoàn toàn. Không có siêu tân tinh, không có tàn dư. Đúng như một số nhà lý thuyết đề xuất, ngôi sao dường như sụp đổ thẳng thành lỗ đen.

Gần đây, kính viễn vọng không gian JWST kết hợp với các đài quan sát khác còn tìm thấy lỗ đen siêu khối lượng trong vũ trụ sơ khai. Khối lượng của chúng tương đương tất cả các ngôi sao trong thiên hà chứa chúng cộng lại. Nếu vậy, các ngôi sao khó có thể là nguồn gốc ban đầu của chúng, và sự sụp đổ trực tiếp hẳn đã đóng vai trò quan trọng. Vũ trụ vẫn tạo lỗ đen thường xuyên nhất từ tàn dư của sao khổng lồ, nhưng đó không phải cách duy nhất.

Ngay cả những điều từng được xem là sự thật không thể chối cãi về vũ trụ, sau này vẫn có thể hóa ra chưa đầy đủ, chưa chính xác, hoặc chỉ là cách ước lượng thô của một bức tranh sâu hơn. Mỗi lần như vậy, câu trả lời đến từ việc dùng những công cụ mới, mạnh hơn để nhìn vũ trụ. Những cuộc cách mạng lớn nhất trong hiểu biết của con người xảy ra khi ta cho vũ trụ cơ hội làm mình ngạc nhiên.

Nguồn: Big think
 
Back
Top