Ba mắt xích của văn hóa mạng: Ai sẽ cứu vãn sự tử tế?

[Ngọc Yến]

Chúng ta đang sống trong một kỷ nguyên mà mỗi chiếc điện thoại, mỗi chiếc camera gia đình, camera hành trình đều là một "mắt thần" không bao giờ ngủ. Mâu thuẫn nội bộ, xung đột thế hệ, hay một va chạm nhỏ trên chuyến xe, vài phút thiếu kiềm chế của người trong cuộc (nhân vật chính) hay một quyết định nhấn nút "Đăng" của nắm giữ video đều có thể ngay lập tức biến mái ấm gia đình hay cabin xe thành một ngôi "chợ pháp luật" bát nháo trên mạng xã hội.

Trong ngôi chợ ấy, công lý bị đánh tráo bởi sự hả hê, và phẩm giá con người bị đem ra mặc cả bằng những lượt "Like" ảo. Bài viết này không chỉ dừng lại ở một vụ việc cụ thể, mà là cái nhìn đa chiều về 3 mắt xích của văn hóa mạng:

Ảnh minh họa

- Người tung video: Giữa ranh giới mong manh của việc bảo vệ bản thân và xâm phạm đời tư, liệu tung clip lên mạng có phải là cách hành xử của một người thượng tôn pháp luật?

- "Nhân vật chính": Trong thời đại "vạn mắt nhìn", làm thế nào để kiểm soát cái tôi và hành vi trước khi vài phút nóng nảy biến mình thành món hàng cho dư luận xâu xé?

- Và cộng đồng mạng: Những "người xem" đang nắm giữ quyền lực phán xét, làm sao để giữ được trái tim nhân văn và cái đầu tỉnh táo, tránh sa đà vào những bản án cảm tính để rồi vô tình triệt tiêu lẫn nhau?

Hãy cùng bình tâm nhìn lại, bởi sau cùng, thứ bảo vệ chúng ta bền vững nhất không phải là một đoạn video clip, mà chính là sự tử tế và bản lĩnh làm chủ bản thân giữa "cơn bão" trên không gian mạng.

Bản lĩnh của người nắm giữ video và quyền lực của "bằng chứng sạch"

Trong tình huống đối mặt với mâu thuẫn nội bộ, xung đột thế hệ, hành khách say xỉn, có lời lẽ thô tục hoặc đe dọa... phản ứng đầu tiên của người nắm giữ video là trích xuất camera và tung lên mạng để "tố cáo". Tuy nhiên, đây là một nước đi đầy rủi ro pháp lý. Một người văn minh và hiểu luật sẽ chọn cách ứng xử dùng camera làm bằng chứng thay vì làm vũ khí hạ nhục.

- Nếu cô con dâu có đầy đủ bằng chứng từ camera (nhưng không phát tán công khai), cô ấy có thể tố cáo mẹ chồng về các hành vi vi phạm pháp luật sau đây, tùy vào tính chất và mức độ của sự việc: Hành vi xúc phạm danh dự, nhân phẩm; hoặc Hành vi bạo lực gia đình (Thể xác và Tinh thần); hoặc Hành vi hành hạ, ngược đãi con dâu.

Khi video chỉ được cung cấp cho cơ quan điều tra, đó là bằng chứng khách quan (còn khi tung lên mạng, video trở thành công cụ của "tòa án dư luận", dễ bị cắt ghép và làm nhiễu loạn sự thật). Cô con dâu cũng sẽ không bị kiện ngược về tội "Xâm phạm quyền tự do cá nhân, hình ảnh" của mẹ chồng. Và giữ gìn nhân phẩm cho chính mình bởi việc nộp bằng chứng cho cơ quan chức năng khẳng định con dâu là người có học, thượng tôn pháp luật. Việc tung lên mạng khiến con dâu cũng bị đánh giá là người "cạn tàu ráo máng".

- Thay vì đôi co hay trả đũa bằng mạng xã hội, tài xế cần giữ thái độ bình tĩnh, ghi âm, ghi hình một cách kín đáo và trình báo ngay cho hãng xe hoặc cơ quan Công an gần nhất.

Khi tài xế có trong tay đoạn clip gốc, không cắt ghép và chưa bị phát tán lung tung, đó chính là "bằng chứng sạch". Với bằng chứng này, hành khách có hành vi xúc phạm, đe dọa hoàn toàn có thể bị xử phạt hành chính về tội "Gây rối trật tự công cộng" hoặc "Xúc phạm danh dự, nhân phẩm người khác" theo Nghị định 144/2021/NĐ-CP.

Việc tài xế để cơ quan chức năng thực thi công lý không chỉ giúp họ tránh được rắc rối kiện tụng ngược về quyền riêng tư, mà còn khẳng định vị thế của một người lao động chuyên nghiệp, thượng tôn pháp luật.

Một điều quan trọng mọi người cần hiểu là pháp luật luôn ưu tiên đối thoại, hòa giải trước, sau đó nếu hòa giải bất thành sẽ xử lý người vi phạm theo từng mức độ tùy vào thực tế điều tra, giám định.

Sự phản kháng đúng không phải là làm cho đối phương nhục nhã trước đám đông, mà là để đối phương phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về những hành vi sai trái của họ.

Tự do cá nhân trong thời đại "mắt thần" vây quanh
Chúng ta đang sống trong thời đại mà mỗi cá nhân phải tự ý thức rằng không còn không gian riêng tư tuyệt đối. Điều này đòi hỏi một chuẩn mực tự kiểm soát cao hơn trước rất nhiều. Một lời "chửi bới vô căn cứ" trong không gian hẹp giờ đây không còn là chuyện "đóng cửa bảo nhau". Chỉ sau một cú nhấn "Share", hình ảnh đó có thể sẽ xuất hiện trên màn hình của hàng triệu người. Dù bạn có là ai, khi những hình ảnh thiếu chuẩn mực bị phơi bày, thiệt hại về danh dự, sự nghiệp và uy tín cá nhân là khủng khiếp. Đừng để một cơn say hay một phút kiêu ngạo biến mình thành món hàng bị đem ra xẻ thịt ở "chợ pháp luật" trực tuyến.

Đỉnh cao của tự do không phải là muốn làm gì thì làm, mà là bản lĩnh làm chủ hành vi của mình ở bất cứ đâu. Sự nghiêm chỉnh và tử tế chính là "chiếc áo giáp" tốt nhất bảo vệ bạn trước mọi ống kính camera.

Người đọc: Sự tỉnh táo, nhân văn trước những "bản án" online

Mắt xích cuối cùng và cũng là quan trọng nhất trong hệ sinh thái mạng chính là cộng đồng người đọc. Nếu người đọc không tỉnh táo, họ sẽ vô tình trở thành "đao phủ" trong những cuộc hành hình trực tuyến đầy cảm tính.

Bộ lọc sự thật​

Một đoạn clip ngắn có thể mới là phần ngọn của một mâu thuẫn dài, một cuộc cãi vã có bối cảnh... Người đọc văn minh cần hiểu rằng mình đang đứng trong một ngôi "chợ pháp luật" nơi thông tin có thể đã bị nhào nặn để dẫn dắt cảm xúc. Đừng vội vàng phán xét, mạt sát hay "tẩy chay" bất kỳ ai khi chưa có kết luận của cơ quan chức năng.

Nhân văn thay vì triệt tiêu​

Mục đích của sự lên tiếng trên mạng nên là để xây dựng một xã hội tốt đẹp hơn, chứ không phải để triệt tiêu con đường sống của một con người. Hãy đặt mình vào vị trí của người trong cuộc để thấy rằng bị tấn công tập thể đôi khi còn tàn nhẫn hơn cả hành vi sai trái ban đầu.

Trách nhiệm của nút "Like" và "Share"​

Mỗi tương tác của bạn là một lá phiếu. Hãy dành nó cho những thông điệp xây dựng, sự hòa giải và thượng tôn pháp luật, thay vì tiếp tay cho những cuộc đấu tố gia đình hay cá nhân đầy cay nghiệt.

Mạng xã hội và camera chỉ là công cụ, còn cách chúng ta sử dụng chúng mới phản ánh tầm vóc của mỗi người. Khi cả 3 mắt xích: người nắm giữ video, "nhân vật chính" và người đọc đều biết tiết chế cái TÔI để nhường chỗ cho cái LUẬT và lòng TRẮC ẨN, mạng xã hội mới thực sự trở thành công cụ của văn minh, thay vì là một ngôi chợ pháp luật bát nháo nơi con người ta tìm cách triệt hạ lẫn nhau.

1. Hành vi xúc phạm danh dự, nhân phẩm

Xử phạt hành chính: Theo Nghị định 144/2021/NĐ-CP, hành vi xúc phạm danh dự, nhân phẩm của thành viên gia đình có thể bị phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng.

Nếu hành vi này diễn ra nghiêm trọng, lặp đi lặp lại gây hậu quả tâm lý nặng nề cho nạn nhân, có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội "Làm nhục người khác" (Điều 155 Bộ luật Hình sự).

2. Hành vi bạo lực gia đình (Thể xác và Tinh thần)

Luật Phòng, chống bạo lực gia đình năm 2022 quy định rất rõ các hành vi bị nghiêm cấm:

- Bạo lực thể xác: Nếu camera ghi cảnh xô xát, đánh đập gây thương tích (dù tỷ lệ thương tật dưới 11%), mẹ chồng vẫn có thể bị xử phạt hành chính hoặc bị truy cứu tội "Cố ý gây thương tích".

- Bạo lực tinh thần: Hành vi lăng mạ, chì chiết, cô lập, gây áp lực tâm lý thường xuyên khiến con dâu rơi vào trạng thái hoảng loạn, trầm cảm cũng là một dạng bạo lực gia đình bị pháp luật trừng trị.

3. Hành vi hành hạ, ngược đãi con dâu

Nếu cô con dâu đang trong giai đoạn nhạy cảm (như mới sinh con, đang ốm đau) mà mẹ chồng có hành vi đối xử tồi tệ (bắt làm việc quá sức, không cho ăn uống đầy đủ, sỉ nhục thường xuyên): Có thể cấu thành tội "Ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu hoặc người có công nuôi dưỡng mình" (Điều 185 Bộ luật Hình sự).

4. Tung video lên mạng có phải là "Cứu giúp" không?

Cần biệt rạch ròi giữa "Kêu cứu" và "Bêu rếu":

- Kêu cứu (Lúc sự việc đang xảy ra): Nếu tài xế đang bị đánh và livestream để nhờ người dân gần đó đến ứng cứu ngay lập tức, đây có thể được xem là hành động tự vệ và tìm kiếm sự trợ giúp trong tình thế cấp thiết.

- Bêu rếu (Sau khi sự việc đã qua): Nếu tài xế về nhà, trích xuất camera rồi mới đăng lên mạng để "cho thiên hạ biết mặt", thì đây không còn là cứu giúp. Lúc này, mối nguy hiểm đã kết thúc. Việc đăng clip chỉ phục vụ mục đích trả đũa hoặc thỏa mãn sự giận dữ.

Pháp luật không công nhận việc "trả thù ảo" là một hình thức cứu giúp hay thực thi công lý.

Nguyễn Minh