Cảm giác quen thuộc giả: Bí ẩn mang tên déjà vu

[Bui Nhat Minh]

Trong một tập phim của Star Trek: The Next Generation, con tàu Enterprise bị mắc kẹt trong một vòng lặp thời gian, khiến các nhân vật liên tục sống lại cùng một khoảnh khắc và dần trải nghiệm cảm giác déjà vu ngày càng mạnh mẽ. Dù phim giải thích hiện tượng này bằng khoa học viễn tưởng, ngoài đời thực con người vẫn thường xuyên gặp déjà vu mà không cần đến những vòng lặp bí ẩn.

Từ thế kỷ thứ 5, thánh Augustine đã gọi cảm giác này là falsae memoriae. Trong suốt nhiều thế kỷ, nó chỉ được xem như một điều kỳ lạ. Đến thời Victoria, déjà vu lại bị gắn với những niềm tin siêu nhiên hoặc bệnh tâm thần, và xu hướng đó kéo dài tới tận thế kỷ 20 trong y học.

Ngày nay, các nhà thần kinh học vẫn chưa thống nhất hoàn toàn về nguyên nhân gây ra déjà vu. Tuy nhiên, bằng cách kích thích nhẹ não người, họ đã chứng minh rằng đây là một lỗi nhận thức mà não bộ đang tự điều chỉnh. Điều đó cho thấy déjà vu không phải là dấu hiệu của đa vũ trụ, kiếp trước hay khả năng tiên tri, mà là một phần trong cách não giúp chúng ta giữ liên lạc với thực tại.

Déjà vu thực chất gồm hai phần. Thứ nhất là cảm giác quen thuộc với một trải nghiệm. Thứ hai là nhận định rằng bạn không thể đã trải nghiệm điều đó trước đây. Phần đầu là lỗi sai, phần sau là cơ chế sửa lỗi của não.

Những thí nghiệm trên não bộ​

Hiện tượng déjà vu phổ biến hơn ở một số nhóm người, bao gồm người mắc động kinh, tâm thần phân liệt, Alzheimer và ADHD. Những nhóm này đều có rối loạn chức năng não ảnh hưởng đến trí nhớ và khả năng nhận biết điều quen thuộc.

Người trẻ cũng có xu hướng gặp déjà vu thường xuyên hơn, có thể vì họ ít nghĩ rằng mình đã quên một trải nghiệm trong quá khứ. Những người nhớ được giấc mơ của mình cũng dễ gặp cảm giác này hơn.

Năm 1888, bác sĩ J. Hughlings Jackson mô tả déjà vu ở bệnh nhân động kinh như một “trạng thái mơ màng”, trong đó họ cảm thấy hiện tại như đã từng xảy ra. Đến giữa thế kỷ 20, nhà khoa học thần kinh Wilder Penfield kích thích trực tiếp não bệnh nhân trong lúc phẫu thuật và tái tạo được cảm giác vừa quen vừa lạ, thậm chí gợi lại những ký ức có hình ảnh và âm thanh.

Các nghiên cứu sau này xác định hiện tượng déjà vu liên quan đến vỏ não entorhinal, hồi hải mã và hạch hạnh nhân, những vùng chịu trách nhiệm về trí nhớ, cảm xúc, định hướng và cảm nhận thời gian.

Vì sao não tạo ra cảm giác quen thuộc giả​

Một giả thuyết cho rằng déjà vu xảy ra khi hồi hải mã và vỏ não khứu giác hoạt động không đồng bộ. Một vùng tạo cảm giác quen thuộc, vùng kia truy xuất ký ức. Nếu chỉ có cảm giác quen thuộc mà không có ký ức cụ thể, déjà vu sẽ xuất hiện. Trường hợp ngược lại, khi điều quen thuộc bỗng trở nên xa lạ, được gọi là jamais vu.

Giả thuyết khác liên quan đến sự chậm trễ truyền tín hiệu giữa hai bán cầu não, khiến não hiểu nhầm rằng thông tin vừa nhận đã từng được xử lý trước đó.

Một cách giải thích nữa cho rằng ký ức mơ hồ có thể bị trộn lẫn. Ví dụ, khi đến một thành phố lần đầu, bạn có thể thấy quen vì từng xem phim hoặc đọc sách về nơi đó. Ngoài ra, sự phân tâm cũng có thể khiến bạn vô thức quan sát một khung cảnh, rồi sau đó trải nghiệm déjà vu khi sự chú ý quay trở lại.

Không nhất thiết phải có một lời giải thích duy nhất cho tất cả các trường hợp déjà vu.

Thuật ngữ déjà vu được Francois-Léon Arnaud chính thức hóa vào năm 1896. Trong một số trường hợp hiếm, déjà vu có thể trở nên bệnh lý, khiến người ta mất kết nối với thực tại và tin rằng toàn bộ cuộc sống của mình đã từng diễn ra.

Còn về kiếp trước, đa vũ trụ hay nhân quả ngược, mọi bằng chứng hiện có đều cho thấy déjà vu chỉ tồn tại trong tâm trí chúng ta. Dù vậy, câu hỏi liệu chúng ta có thể đang mắc kẹt trong một vòng lặp vô hình vẫn là điều mà khoa học có thể sẽ không bao giờ trả lời được.(popularmechanics)

This Creepy State of Consciousness Feels Unsettling—But It’s Keeping You In Touch With Reality, Scientists Say

Is this strange sensation a brain glitch, a cosmic wrinkle, or a whisper from the multiverse?

www.popularmechanics.com