Nếu có người hỏi: "Bạn có sẵn sàng cho AI thuê khuôn mặt của mình để kiếm vài chục USD không?", có lẽ nhiều người sẽ nghĩ đây chỉ là một ý tưởng viễn tưởng. Nhưng thực tế, điều đó đã bắt đầu diễn ra.
Tại Trung Quốc, một số nền tảng mới đang kết nối những người bình thường với các công ty sản xuất nội dung AI. Chỉ cần cung cấp hình ảnh và ký thỏa thuận cấp phép, khuôn mặt của họ có thể được sử dụng để tạo nhân vật trong phim ngắn, quảng cáo hoặc các nội dung do AI tạo ra. Mỗi lần sử dụng, người cho thuê sẽ nhận được một khoản tiền tùy theo phạm vi và mục đích khai thác. Một số công ty cho biết đã bán quyền sử dụng khuôn mặt với giá khoảng 15–74 USD cho mỗi tập phim AI, trong khi nhiều nền tảng khác trả từ vài chục đến vài trăm USD tùy từng trường hợp.
Tại Trung Quốc, một số nền tảng mới đang kết nối những người bình thường với các công ty sản xuất nội dung AI. Chỉ cần cung cấp hình ảnh và ký thỏa thuận cấp phép, khuôn mặt của họ có thể được sử dụng để tạo nhân vật trong phim ngắn, quảng cáo hoặc các nội dung do AI tạo ra. Mỗi lần sử dụng, người cho thuê sẽ nhận được một khoản tiền tùy theo phạm vi và mục đích khai thác. Một số công ty cho biết đã bán quyền sử dụng khuôn mặt với giá khoảng 15–74 USD cho mỗi tập phim AI, trong khi nhiều nền tảng khác trả từ vài chục đến vài trăm USD tùy từng trường hợp.
Đây có lẽ là lần đầu tiên khuôn mặt của một người bình thường trở thành một loại "tài sản số" có thể giao dịch. Trước đây, việc khai thác hình ảnh thường chỉ gắn với người nổi tiếng hoặc người mẫu. Còn bây giờ, AI khiến bất kỳ ai cũng có thể trở thành "diễn viên" mà không cần đứng trước máy quay.
Ở một góc độ nào đó, đây là tín hiệu tích cực. Thay vì âm thầm thu thập hoặc sử dụng trái phép hình ảnh của người khác để huấn luyện AI hay tạo nội dung, các công ty bắt đầu xây dựng cơ chế xin phép và trả phí rõ ràng hơn. Điều này cho thấy ngành công nghiệp AI cũng đang dần nhận ra rằng dữ liệu cá nhân không phải là tài nguyên miễn phí.
Nhưng có lẽ hệ luy hay rủi ro lại nằm ở phía sau bản hợp đồng. Khi đã đưa khuôn mặt của mình vào một hệ thống AI, liệu chúng ta còn kiểm soát được nó trong bao lâu? Nó sẽ xuất hiện trong những bộ phim, quảng cáo hay nội dung nào? Nếu một ngày nào đó AI chỉnh sửa gương mặt ấy để xuất hiện trong một bối cảnh phản cảm, lừa đảo hoặc mang thông điệp mà bản thân không đồng ý thì trách nhiệm sẽ thuộc về ai?
Thực tế, những lo ngại này không phải không có cơ sở. Thời gian qua, Trung Quốc đã ghi nhận nhiều vụ việc AI sử dụng khuôn mặt của người nổi tiếng và cả người bình thường khi chưa được phép. Thậm chí, một bộ phim AI từng bị gỡ bỏ sau khi bị phát hiện sử dụng trái phép gương mặt của người khác. Tòa án Internet Bắc Kinh cũng đã phán quyết rằng việc dùng khuôn mặt thật trong sản phẩm AI mà chưa có sự đồng ý là hành vi vi phạm pháp luật, kể cả khi hình ảnh đã được AI chỉnh sửa.
Ở góc độ an ninh mạng, mình nghĩ đây mới là điều đáng chú ý nhất. Trước đây, chúng ta thường được khuyến cáo không để lộ căn cước công dân, số tài khoản hay mật khẩu. Nhưng trong thời đại AI, chính khuôn mặt cũng đang trở thành một loại dữ liệu nhạy cảm. Nó không chỉ dùng để mở khóa điện thoại hay xác thực ngân hàng, mà còn có thể trở thành nguyên liệu để tạo Deepfake, vượt qua các hệ thống nhận diện hoặc phục vụ những chiến dịch lừa đảo tinh vi.
Có lẽ trong vài năm tới, khái niệm "dữ liệu cá nhân" sẽ cần được hiểu rộng hơn rất nhiều. Không chỉ số điện thoại hay địa chỉ email, mà cả khuôn mặt, giọng nói, dáng đi hay biểu cảm cũng sẽ có giá trị kinh tế. Và khi những dữ liệu ấy có thể được mua bán hợp pháp, điều quan trọng nhất không còn là chúng ta kiếm được bao nhiêu tiền từ chúng, mà là liệu chúng ta có còn thực sự kiểm soát được chúng sau khi đã đồng ý chia sẻ hay không.
Được phối hợp thực hiện bởi các chuyên gia của Bkav,
cộng đồng An ninh mạng Việt Nam WhiteHat
và cộng đồng Khoa học công nghệ VnReview
