Sasha✔
Writer
Khi nhắc đến sự trở lại lịch sử của Steve Jobs tại Apple vào năm 1996, giới công nghệ thường hoài niệm về một thiên tài sáng tạo với tư duy vượt thời đại. Tuy nhiên, ít ai biết rằng đằng sau màn tái xuất ngoạn mục và sự ra đời của hệ điều hành nền tảng cho iPhone ngày nay là một “ân nhân” bất ngờ: Cơ quan Tình báo Trung ương Mỹ (CIA) cùng các hợp đồng mua sắm quân sự bí mật trong giai đoạn cao trào của Chiến tranh Lạnh.
Đồng sáng lập Apple Steve Jobs bên chiếc máy tính NeXT vào năm 1988.
Cuộc viếng thăm bất ngờ tại Thung lũng Silicon
Năm 1986, Tổng thống Ronald Reagan rót hàng tỷ USD vào Lầu Năm Góc nhằm phát triển các công nghệ tiên tiến phục vụ hệ thống phòng thủ tên lửa và vệ tinh do thám. Trong bối cảnh đó, các quan chức an ninh quốc gia bắt đầu để mắt tới cuộc cách mạng máy tính đang diễn ra sôi động tại Thung lũng Silicon.
Joe Romello và Jeff Harris, hai đại diện từ "Chương trình B" – sáng kiến mật của CIA chuyên phát triển công nghệ trinh sát vệ tinh – đã chủ động tìm kiếm sự hợp tác. Mục tiêu của họ là Steve Jobs, người vừa thành lập công ty máy tính NeXT vào năm 1985 sau khi bị gạt khỏi Apple.
Việc một cơ quan tình báo tiếp cận một nhân tố đại diện cho văn hóa phản kháng (counterculture) như Steve Jobs – người từng theo học Thiền định và công khai nói về trải nghiệm dùng chất thức thần LSD – tưởng chừng là một sự kết hợp khiên cưỡng. Nhất là khi giới lãnh đạo công nghệ thời đó chưa hề coi việc nhận hợp đồng quốc phòng là biểu tượng của lòng yêu nước hay cơ hội kinh doanh béo bở.
Tuy nhiên, giao điểm giữa hai bên lại xuất phát từ những nhu cầu hết sức thực tế.
Mối nhân duyên từ mảng đồ họa máy tính
Sự quan tâm của CIA đối với Steve Jobs không phải là ngẫu nhiên. Tháng 2 năm 1986, Jobs mua lại bộ phận đồ họa máy tính của hãng phim Lucasfilm và thành lập Pixar. Đơn vị này sở hữu chiếc máy tính xử lý hình ảnh Pixar Image Computer – công nghệ vốn đã được phát triển hợp tác với ESL, một nhà thầu quốc phòng tại Thung lũng Silicon chuyên cung cấp thiết bị phân tích hình ảnh vệ tinh.
Thông qua ESL, Jobs gặp Robert Kohler, cựu quan chức cấp cao của CIA. Kohler nhận ra rằng những chiếc máy tính mà NeXT đang thiết kế cho các giáo sư và nhà nghiên cứu đại học cũng chính là công cụ mà các chuyên gia tình báo cần cho các chiến dịch mật.
Khi Joe Romello gặp Steve Jobs tại New York để thương thảo về một hợp đồng cung cấp máy trạm lớn, Jobs đã thẳng thắn chặn trước các thông tin nhạy cảm: "Đừng nói cho tôi biết bất cứ điều gì mà tôi không được phép biết, vì tôi sẽ không thể nhớ để mà quên nó đi được đâu."
Romello nhanh chóng đi thẳng vào vấn đề: ông muốn đặt hàng 20.000 máy trạm NeXT ngay trong năm, nhưng đi kèm điều kiện tùy biến phần cứng. Khách hàng phía tình báo yêu cầu nâng cấp dòng chip xử lý nhanh hơn từ Motorola và tích hợp card đồ họa đặc biệt do Intel sản xuất. Quá trình can thiệp kỹ thuật này được giữ kín hoàn toàn với NeXT và do các đơn vị trung gian thực hiện sau khi nhận hàng.
Nhằm thuận tiện cho công việc, Steve Jobs thậm chí đã được cấp quyền an ninh tối mật để ra vào các cơ sở tình báo. Tuy nhiên, điều quan trọng nhất đối với ông lúc đó là hợp đồng này mang lại dòng tiền sinh tử cho NeXT.
Phao cứu sinh cho một doanh nghiệp trên bờ vực
Thời điểm đó, NeXT gặp khủng hoảng nghiêm trọng. Sự cầu toàn thái quá của Steve Jobs khiến chi phí sản xuất các máy trạm NeXTcube tăng vọt, vượt quá khả năng chi trả của phần lớn người dùng cá nhân. Thị trường giáo dục và các viện nghiên cứu – nhóm khách hàng mục tiêu ban đầu của NeXT – hoàn toàn không đạt doanh số như kỳ vọng.
Một lô máy trạm NeXT đang được đóng gói để giao hàng vào tháng 7 năm 1988.
Hợp đồng với CIA trở thành điểm tựa tài chính then chốt. Nhằm giữ bí mật, trên hồ sơ công khai, NeXT chỉ tuyên bố họ hợp tác với chính phủ liên bang thông qua ESL. Ngay cả trong nội bộ chính quyền Mỹ, Cơ quan An ninh Quốc gia (NSA) cũng đứng ra làm đơn vị đại diện mua hàng trên giấy tờ thay cho CIA.
"Họ bước vào và nói: 'Chào, tôi tên là Sally', 'Tôi tên là Bill'... Và chẳng ai có danh thiếp cả. Họ cứ mỉm cười, chúng tôi trình diễn sản phẩm, và cuối cùng họ rời đi với một cái gật đầu mà không nói một lời." — Dan’l Lewin, nguyên Giám đốc kinh doanh NeXT hồi tưởng về những đoàn khách bí ẩn từ Washington.
Để đáp ứng khối lượng đơn hàng khổng lồ, CIA thậm chí huy động thêm đội ngũ kỹ thuật từ Sun Microsystems nhằm giúp NeXT tối ưu hóa dây chuyền sản xuất. Sản lượng của NeXT tăng vọt từ 100 máy trong tháng đầu tiên lên 1.500 máy, rồi đạt mức 5.000 máy mỗi tháng.
Mỗi sáng sớm, các xe tải không nhãn hiệu tiến vào kho của NeXT, chở các lô máy trạm đến công ty bình phong để lắp thêm bộ xử lý hình ảnh và chip chuyên dụng. Sau đó, thiết bị được chuyển thẳng đến căn cứ quân sự Moffett Field, xếp lên máy bay vận tải C-5 và đưa tới các văn phòng phân tích của Văn phòng Trinh sát Quốc gia (NRO).
Tiền thân của mạng Internet riêng và bước ngoặt quân sự
Tại NRO, các chuyên gia phân tích sử dụng màn hình độ phân giải cao cùng phần cứng tùy biến của NeXT để soi kỹ từng bức ảnh vệ tinh, giúp phát hiện sớm các di chuyển quân sự hoặc hầm phóng tên lửa của đối phương. Quan trọng hơn, NeXTcube cho phép kết nối và truyền tải dữ liệu hình ảnh, video kèm chú thích trực tiếp giữa các căn cứ trên toàn cầu.
Vào giai đoạn World Wide Web còn ở dạng sơ khai, NeXT đã giúp cộng đồng tình báo Mỹ sở hữu một mạng diện rộng (WAN) hoạt động mượt mà. Lần đầu tiên, dữ liệu trinh sát thô được gửi trực tiếp tới các chỉ huy chiến trường theo thời gian thực mà không phải đi qua nhiều tầng nấc trung gian tại trụ sở CIA. Mạng lưới này đã làm thay đổi đáng kể văn hóa quản lý thông tin tập trung vốn tồn tại lâu đời trong giới tình báo.
Món nợ lịch sử và di sản tạo nên iPhone
Đầu thập niên 1990, Liên Xô sụp đổ, Chiến tranh Lạnh kết thúc khiến ngân sách quốc phòng Mỹ giảm gần 30%. Tuy nhiên, NeXT lúc này đã vượt qua được giai đoạn nguy hiểm nhất.
Steve Jobs không có ý định biến NeXT thành một nhà thầu quân sự lâu dài. Mối quan tâm của ông dịch chuyển sang thị trường thương mại đại chúng. Giữa những năm 1990, trong một cuộc gặp với Jeff Harris (khi đó là Lãnh đạo NRO), Jobs đã tự tin tuyên bố: "Tôi sẽ định hình lại ngành công nghiệp âm nhạc."
Năm 1996, Apple thông báo mua lại NeXT với giá 429 triệu USD, mở đường cho Steve Jobs trở lại mái nhà xưa. Phần còn lại đã trở thành lịch sử: Jobs vực dậy Apple, tung ra iPod, iTunes và đỉnh cao là chiếc iPhone vào năm 2007.
Một máy nghe nhạc Apple iPod được trưng bày tại Hội nghị và Hội nghị Macworld năm 2002. Một số cải tiến do Jobs tại NeXT phát triển đã trở thành một phần không thể thiếu trong hệ điều hành của Apple.
Dù các máy tính NeXTcube không gặt hái thành công lớn về mặt thương mại, linh hồn của nó – hệ điều hành NEXTSTEP – lại trở thành khối gạch nền móng quan trọng nhất. Toàn bộ kiến trúc mã nguồn của NEXTSTEP đã biến thành macOS và sau đó là iOS, hệ điều hành đang vận hành hàng tỷ thiết bị Apple ngày nay.
Dain Ehring, một cựu chuyên gia tình báo từng làm việc trực tiếp trong dự án NeXT, nhận định: "Việc hợp tác với các cơ quan tình báo đã cho Steve Jobs thêm 5 năm để củng cố doanh nghiệp, giúp ông chứng minh bản thân là một nhà lãnh đạo thực thụ chứ không chỉ là một người bán hàng may mắn. Nếu không có nguồn tài chính từ NRO giúp NeXT tồn tại, Steve Jobs đã không thể trở lại điều hành và vực dậy Apple."
Sự giao thoa ngắn ngủi giữa Steve Jobs và giới an ninh quốc gia Mỹ trong thập niên 1980 không chỉ cứu sống một công ty khởi nghiệp đang bên bờ vực phá sản, mà còn vô tình chuẩn bị những mảnh ghép công nghệ quyết định cho cuộc cách mạng di động của thế kỷ 21.
Đồng sáng lập Apple Steve Jobs bên chiếc máy tính NeXT vào năm 1988.
Cuộc viếng thăm bất ngờ tại Thung lũng Silicon
Năm 1986, Tổng thống Ronald Reagan rót hàng tỷ USD vào Lầu Năm Góc nhằm phát triển các công nghệ tiên tiến phục vụ hệ thống phòng thủ tên lửa và vệ tinh do thám. Trong bối cảnh đó, các quan chức an ninh quốc gia bắt đầu để mắt tới cuộc cách mạng máy tính đang diễn ra sôi động tại Thung lũng Silicon.
Joe Romello và Jeff Harris, hai đại diện từ "Chương trình B" – sáng kiến mật của CIA chuyên phát triển công nghệ trinh sát vệ tinh – đã chủ động tìm kiếm sự hợp tác. Mục tiêu của họ là Steve Jobs, người vừa thành lập công ty máy tính NeXT vào năm 1985 sau khi bị gạt khỏi Apple.
Việc một cơ quan tình báo tiếp cận một nhân tố đại diện cho văn hóa phản kháng (counterculture) như Steve Jobs – người từng theo học Thiền định và công khai nói về trải nghiệm dùng chất thức thần LSD – tưởng chừng là một sự kết hợp khiên cưỡng. Nhất là khi giới lãnh đạo công nghệ thời đó chưa hề coi việc nhận hợp đồng quốc phòng là biểu tượng của lòng yêu nước hay cơ hội kinh doanh béo bở.
Tuy nhiên, giao điểm giữa hai bên lại xuất phát từ những nhu cầu hết sức thực tế.
Mối nhân duyên từ mảng đồ họa máy tính
Sự quan tâm của CIA đối với Steve Jobs không phải là ngẫu nhiên. Tháng 2 năm 1986, Jobs mua lại bộ phận đồ họa máy tính của hãng phim Lucasfilm và thành lập Pixar. Đơn vị này sở hữu chiếc máy tính xử lý hình ảnh Pixar Image Computer – công nghệ vốn đã được phát triển hợp tác với ESL, một nhà thầu quốc phòng tại Thung lũng Silicon chuyên cung cấp thiết bị phân tích hình ảnh vệ tinh.
Thông qua ESL, Jobs gặp Robert Kohler, cựu quan chức cấp cao của CIA. Kohler nhận ra rằng những chiếc máy tính mà NeXT đang thiết kế cho các giáo sư và nhà nghiên cứu đại học cũng chính là công cụ mà các chuyên gia tình báo cần cho các chiến dịch mật.
Khi Joe Romello gặp Steve Jobs tại New York để thương thảo về một hợp đồng cung cấp máy trạm lớn, Jobs đã thẳng thắn chặn trước các thông tin nhạy cảm: "Đừng nói cho tôi biết bất cứ điều gì mà tôi không được phép biết, vì tôi sẽ không thể nhớ để mà quên nó đi được đâu."
Romello nhanh chóng đi thẳng vào vấn đề: ông muốn đặt hàng 20.000 máy trạm NeXT ngay trong năm, nhưng đi kèm điều kiện tùy biến phần cứng. Khách hàng phía tình báo yêu cầu nâng cấp dòng chip xử lý nhanh hơn từ Motorola và tích hợp card đồ họa đặc biệt do Intel sản xuất. Quá trình can thiệp kỹ thuật này được giữ kín hoàn toàn với NeXT và do các đơn vị trung gian thực hiện sau khi nhận hàng.
Nhằm thuận tiện cho công việc, Steve Jobs thậm chí đã được cấp quyền an ninh tối mật để ra vào các cơ sở tình báo. Tuy nhiên, điều quan trọng nhất đối với ông lúc đó là hợp đồng này mang lại dòng tiền sinh tử cho NeXT.
Phao cứu sinh cho một doanh nghiệp trên bờ vực
Thời điểm đó, NeXT gặp khủng hoảng nghiêm trọng. Sự cầu toàn thái quá của Steve Jobs khiến chi phí sản xuất các máy trạm NeXTcube tăng vọt, vượt quá khả năng chi trả của phần lớn người dùng cá nhân. Thị trường giáo dục và các viện nghiên cứu – nhóm khách hàng mục tiêu ban đầu của NeXT – hoàn toàn không đạt doanh số như kỳ vọng.
Một lô máy trạm NeXT đang được đóng gói để giao hàng vào tháng 7 năm 1988.
Hợp đồng với CIA trở thành điểm tựa tài chính then chốt. Nhằm giữ bí mật, trên hồ sơ công khai, NeXT chỉ tuyên bố họ hợp tác với chính phủ liên bang thông qua ESL. Ngay cả trong nội bộ chính quyền Mỹ, Cơ quan An ninh Quốc gia (NSA) cũng đứng ra làm đơn vị đại diện mua hàng trên giấy tờ thay cho CIA.
"Họ bước vào và nói: 'Chào, tôi tên là Sally', 'Tôi tên là Bill'... Và chẳng ai có danh thiếp cả. Họ cứ mỉm cười, chúng tôi trình diễn sản phẩm, và cuối cùng họ rời đi với một cái gật đầu mà không nói một lời." — Dan’l Lewin, nguyên Giám đốc kinh doanh NeXT hồi tưởng về những đoàn khách bí ẩn từ Washington.
Để đáp ứng khối lượng đơn hàng khổng lồ, CIA thậm chí huy động thêm đội ngũ kỹ thuật từ Sun Microsystems nhằm giúp NeXT tối ưu hóa dây chuyền sản xuất. Sản lượng của NeXT tăng vọt từ 100 máy trong tháng đầu tiên lên 1.500 máy, rồi đạt mức 5.000 máy mỗi tháng.
Mỗi sáng sớm, các xe tải không nhãn hiệu tiến vào kho của NeXT, chở các lô máy trạm đến công ty bình phong để lắp thêm bộ xử lý hình ảnh và chip chuyên dụng. Sau đó, thiết bị được chuyển thẳng đến căn cứ quân sự Moffett Field, xếp lên máy bay vận tải C-5 và đưa tới các văn phòng phân tích của Văn phòng Trinh sát Quốc gia (NRO).
Tiền thân của mạng Internet riêng và bước ngoặt quân sự
Tại NRO, các chuyên gia phân tích sử dụng màn hình độ phân giải cao cùng phần cứng tùy biến của NeXT để soi kỹ từng bức ảnh vệ tinh, giúp phát hiện sớm các di chuyển quân sự hoặc hầm phóng tên lửa của đối phương. Quan trọng hơn, NeXTcube cho phép kết nối và truyền tải dữ liệu hình ảnh, video kèm chú thích trực tiếp giữa các căn cứ trên toàn cầu.
Vào giai đoạn World Wide Web còn ở dạng sơ khai, NeXT đã giúp cộng đồng tình báo Mỹ sở hữu một mạng diện rộng (WAN) hoạt động mượt mà. Lần đầu tiên, dữ liệu trinh sát thô được gửi trực tiếp tới các chỉ huy chiến trường theo thời gian thực mà không phải đi qua nhiều tầng nấc trung gian tại trụ sở CIA. Mạng lưới này đã làm thay đổi đáng kể văn hóa quản lý thông tin tập trung vốn tồn tại lâu đời trong giới tình báo.
Món nợ lịch sử và di sản tạo nên iPhone
Đầu thập niên 1990, Liên Xô sụp đổ, Chiến tranh Lạnh kết thúc khiến ngân sách quốc phòng Mỹ giảm gần 30%. Tuy nhiên, NeXT lúc này đã vượt qua được giai đoạn nguy hiểm nhất.
Steve Jobs không có ý định biến NeXT thành một nhà thầu quân sự lâu dài. Mối quan tâm của ông dịch chuyển sang thị trường thương mại đại chúng. Giữa những năm 1990, trong một cuộc gặp với Jeff Harris (khi đó là Lãnh đạo NRO), Jobs đã tự tin tuyên bố: "Tôi sẽ định hình lại ngành công nghiệp âm nhạc."
Năm 1996, Apple thông báo mua lại NeXT với giá 429 triệu USD, mở đường cho Steve Jobs trở lại mái nhà xưa. Phần còn lại đã trở thành lịch sử: Jobs vực dậy Apple, tung ra iPod, iTunes và đỉnh cao là chiếc iPhone vào năm 2007.
Một máy nghe nhạc Apple iPod được trưng bày tại Hội nghị và Hội nghị Macworld năm 2002. Một số cải tiến do Jobs tại NeXT phát triển đã trở thành một phần không thể thiếu trong hệ điều hành của Apple.
Dù các máy tính NeXTcube không gặt hái thành công lớn về mặt thương mại, linh hồn của nó – hệ điều hành NEXTSTEP – lại trở thành khối gạch nền móng quan trọng nhất. Toàn bộ kiến trúc mã nguồn của NEXTSTEP đã biến thành macOS và sau đó là iOS, hệ điều hành đang vận hành hàng tỷ thiết bị Apple ngày nay.
Dain Ehring, một cựu chuyên gia tình báo từng làm việc trực tiếp trong dự án NeXT, nhận định: "Việc hợp tác với các cơ quan tình báo đã cho Steve Jobs thêm 5 năm để củng cố doanh nghiệp, giúp ông chứng minh bản thân là một nhà lãnh đạo thực thụ chứ không chỉ là một người bán hàng may mắn. Nếu không có nguồn tài chính từ NRO giúp NeXT tồn tại, Steve Jobs đã không thể trở lại điều hành và vực dậy Apple."
Sự giao thoa ngắn ngủi giữa Steve Jobs và giới an ninh quốc gia Mỹ trong thập niên 1980 không chỉ cứu sống một công ty khởi nghiệp đang bên bờ vực phá sản, mà còn vô tình chuẩn bị những mảnh ghép công nghệ quyết định cho cuộc cách mạng di động của thế kỷ 21.
Nguồn: WSJ
