Giải mã hiện tượng tâm lý khiến con người sợ khi thấy robot, búp bê hay hình nộm

[Linh Pham]

Bạn đã bao giờ cảm thấy "rợn cả tóc gáy" khi nhìn vào những mannequin trong cửa hàng quần áo? Những chi tiết "rất thật" như đường cong cơ thể, mái tóc bóng mượt, đôi mắt mơ màng cùng hàng mi cong vút khiến chúng trông giống người đến lạ. Nhưng chưa dừng lại ở đó, ngày nay, chúng còn sống động hơn khi biết cầm biển hiệu quay như chong chóng để mời chào khách hàng. Các quán ăn, trung tâm anh ngữ hay phòng khám nha khoa đặc biệt ưa chuộng vì phong cách làm việc tận tâm, không biết mệt mỏi. Tuy nhiên, chính vì sự giống người quá mức này, nhiều người như tác giả bài viết lại cảm thấy "ghê ghê" và thậm chí quyết định dừng đi khám răng chỉ vì phòng khám gần nhà áp dụng hình thức tiếp thị này.

Hiện tượng này có tên gọi là "uncanny valley" – một khái niệm thú vị trong tâm lý học và công nghệ, giải thích tại sao "giống người" không đồng nghĩa với "được thích".

Uncanny Valley là gì?​

Uncanny valley (tạm dịch: thung lũng kỳ lạ) là thuật ngữ mô tả mối quan hệ giữa các robot hoặc vật thể giống người và cảm xúc chúng gợi lên ở con người thật. Đây thường là một cảm xúc không mấy dễ chịu, thậm chí gây ghê rợn khi nhìn vào những thứ "giống người nhưng không phải người".

Thông thường, chúng ta có sự yêu thích nhất định với các robot mô phỏng con người ở mức độ thấp, như Wall-E hay Baymax trong phim hoạt hình Disney – chúng dễ thương và không quá giống thật. Tuy nhiên, khi chúng đạt đến ngưỡng giống người cao hơn, với da, tóc, mắt có tròng đen trắng và biểu cảm khuôn mặt, mức độ yêu thích đột ngột giảm mạnh, tạo thành một biểu đồ hình thung lũng.

Sự tuột dốc này phản ánh cảm giác khó chịu khi ranh giới giữa thật và giả trở nên mơ hồ.

Não bộ phản ứng thế nào ?​

Trong một nghiên cứu, các nhà khoa học đã cho người tham gia xem hình ảnh của người thật, robot giống người (android) và robot máy móc để đánh giá mức độ yêu thích. Kết quả cho thấy, mọi người ít hứng thú nhất với android, do cảm giác "rợn rợn" khi không phân biệt rõ ràng.

Quét não bộ tiết lộ hoạt động mạnh ở vỏ não trung gian trước trán (medial prefrontal cortex) – khu vực phân định giữa người và không phải người, đồng thời đánh giá mức độ yêu thích. Ngoài ra, vùng hạch hạnh nhân (amygdala) – nơi xử lý quyết định, ghi nhớ và cảm xúc – cũng hoạt động mạnh khi từ chối android.

Điều này cho thấy não bộ chúng ta bản năng phản ứng với sự bất thường, giống như một cơ chế bảo vệ.

Các giả thuyết giải thích​

Yếu tố lai giữa người và robot gây mơ hồ​

Chúng ta quen với con người (da ấm áp, giọng nói truyền cảm, cử động linh hoạt) và robot (cứng nhắc, máy móc). Nhưng khi một android có ngoại hình như người thật mà cử động lại thiếu tự nhiên, nó rơi vào "vùng mơ hồ" khiến chúng ta hoảng sợ. Các nhà làm phim kinh dị thường khai thác điều này, như búp bê Annabelle hay chú hề trong IT – những nhân vật có đặc tính người nhưng không hẳn là người.

Chuyển động "sai sai"​

Con người rất tinh vi trong việc nhận diện biểu cảm. Chúng ta dễ phân biệt nụ cười thật và gượng ép qua cơ mặt. Android hiện nay dù chân thực vẫn chưa mô phỏng hoàn hảo, dẫn đến cảm giác khó chịu từ những điểm thiếu nhất quán nhỏ, như nụ cười chậm rãi kèm đôi mắt vô hồn.

Bản năng sinh tồn​

Một giả thuyết cho rằng uncanny valley liên quan đến sinh tồn, khi nhìn thấy thứ giống người nhưng "chết chóc" hoặc bệnh tật, não bộ kích hoạt phản ứng tránh né để bảo vệ.

Tóm lại, cảm giác "rợn rợn" xuất phát từ khả năng bản năng của con người nhận ra sự khác biệt giữa robot và đồng loại. Tuy nhiên, công nghệ đang tiến bộ nhanh chóng – giống như iPhone từ không tưởng trở nên bình thường. Biết đâu một ngày, như trong phim viễn tưởng, chúng ta sẽ tạo ra android giống thật đến mức không còn gây khó chịu nữa.