Ngày 5/2 vừa qua đánh dấu một cột mốc ảm đạm trong lịch sử an ninh toàn cầu khi hiệp ước New START – văn kiện pháp lý cuối cùng kiểm soát kho vũ khí hạt nhân giữa Mỹ và Nga – chính thức hết hạn. Sự kiện này đồng nghĩa với việc lần đầu tiên sau nhiều thập kỷ, hai quốc gia sở hữu 90% lượng vũ khí nguyên tử trên thế giới không còn chịu bất kỳ sự ràng buộc nào về số lượng đầu đạn hay phương tiện phóng, đẩy nhân loại đứng trước nguy cơ của một cuộc chạy đua vũ trang mới đầy rủi ro.
Di sản của thời kỳ "tan băng" và những con số biết nói
New START không phải là một văn kiện đơn lẻ mà là kết quả của một quá trình ngoại giao kéo dài suốt nửa thế kỷ, bắt đầu từ những năm 1960 khi Tổng thống Mỹ Lyndon Johnson và sau đó là Richard Nixon tìm cách hạ nhiệt căng thẳng với Liên Xô. Sau các hiệp ước SALT và START I, New START được ký kết vào năm 2010 tại Prague giữa Tổng thống Barack Obama và Tổng thống Nga Dmitry Medvedev được xem là "hòn đá tảng" cho sự ổn định chiến lược trong thế kỷ 21.
Khác với các cam kết chính trị lỏng lẻo, New START áp đặt những giới hạn toán học cụ thể và cứng rắn. Hiệp ước quy định mỗi quốc gia không được triển khai quá 1.550 đầu đạn hạt nhân chiến lược. Đồng thời, số lượng các phương tiện phóng – bao gồm tên lửa đạn đạo xuyên lục địa (ICBM), tên lửa đạn đạo phóng từ tàu ngầm (SLBM) và máy bay ném bom hạng nặng – bị giới hạn ở mức 700 đơn vị đã triển khai, hoặc tổng cộng 800 đơn vị nếu tính cả các phương tiện chưa triển khai. Những con số này được thiết kế để đảm bảo khả năng răn đe của mỗi bên nhưng ngăn chặn việc tích lũy vũ khí vô tội vạ.
Sự sụp đổ của cơ chế thanh sát và lòng tin chiến lược
Một trong những thành công lớn nhất của New START là cơ chế kiểm chứng minh bạch. Hiệp ước cho phép mỗi bên thực hiện tới 18 cuộc thanh sát tại chỗ mỗi năm với thời gian thông báo trước cực ngắn, giúp Mỹ và Nga có thể "nhìn tận mắt, sờ tận tay" kho vũ khí của đối phương để đảm bảo sự tuân thủ. Tuy nhiên, cơ chế này đã dần tê liệt. Cựu Tổng thống Donald Trump trong nhiệm kỳ đầu từng chỉ trích New START là "thiếu sót nghiêm trọng" vì không bao gồm vũ khí hạt nhân chiến thuật tầm ngắn.
Căng thẳng leo thang đỉnh điểm khi Nga phát động chiến dịch quân sự tại Ukraine vào năm 2022. Đáp trả sự hỗ trợ của Mỹ dành cho Kiev, Tổng thống Vladimir Putin đã tuyên bố đình chỉ tham gia New START vào năm 2023. Hệ quả là dòng chảy dữ liệu thông báo về tình trạng tên lửa và đầu đạn giữa hai bên đã hoàn toàn bị cắt đứt. Bộ Ngoại giao Mỹ xác nhận Nga đã ngừng cung cấp các dữ liệu quan trọng, và Washington cũng buộc phải đáp trả tương tự, khiến "bức màn sương mù" bao phủ lên năng lực hạt nhân của cả hai phía ngày càng dày đặc.
Khoảng trống quyền lực và tranh cãi tại Washington
Việc New START hết hạn vào ngày 5/2 tạo ra một khoảng trống pháp lý chưa từng có. Mặc dù Nga từng phát tín hiệu sẵn sàng tuân thủ các điều khoản cốt lõi thêm một năm nếu có sự đối ứng, nhưng phản ứng từ phía Mỹ vẫn còn chia rẽ. Tại Washington, một cuộc tranh luận gay gắt đang diễn ra về việc liệu có nên cứu vãn hiệp ước này hay không.
Phe ủng hộ duy trì kiểm soát, điển hình là bà Rose Gottemoeller - cựu trưởng đoàn đàm phán của Mỹ, cho rằng việc chấp nhận gia hạn tự nguyện là bước đi hiển nhiên để tránh việc Nga âm thầm tăng cường đầu đạn nhanh hơn Mỹ. Ngược lại, phe "diều hâu" lại cho rằng Mỹ nên tận dụng cơ hội này để thoát khỏi các ràng buộc cũ, từ đó tự do hiện đại hóa kho vũ khí để đối phó không chỉ với Nga mà còn với sự trỗi dậy hạt nhân của Trung Quốc.
Tương lai bất định và nguy cơ tính toán sai lầm
Trong bối cảnh địa chính trị phức tạp hiện nay, việc đàm phán một hiệp ước thay thế New START được đánh giá là nhiệm vụ gần như bất khả thi. Cựu Tổng thống Donald Trump gần đây tuyên bố "hãy để nó hết hạn" với tham vọng đạt được một thỏa thuận tốt hơn, nhưng chưa đưa ra lộ trình cụ thể. Ông cũng đã chỉ thị Lầu Năm Góc chuẩn bị nối lại các thử nghiệm hạt nhân, một động thái có thể châm ngòi cho phản ứng dây chuyền từ các cường quốc khác.
Sự biến mất của New START không chỉ là sự kết thúc của một văn bản giấy tờ, mà là sự sụp đổ của kênh liên lạc cuối cùng giúp ngăn chặn thảm họa hạt nhân. Khi không còn cơ chế thanh sát và trao đổi dữ liệu, nguy cơ hiểu lầm, tính toán sai về ý đồ của đối phương sẽ tăng vọt, đặc biệt là trong những thời điểm khủng hoảng. Thế giới giờ đây đang bước vào một giai đoạn mới, nơi an ninh toàn cầu không còn được bảo đảm bởi các hiệp ước ràng buộc mà phụ thuộc hoàn toàn vào sự kiềm chế mong manh của các siêu cường.
Di sản của thời kỳ "tan băng" và những con số biết nói
New START không phải là một văn kiện đơn lẻ mà là kết quả của một quá trình ngoại giao kéo dài suốt nửa thế kỷ, bắt đầu từ những năm 1960 khi Tổng thống Mỹ Lyndon Johnson và sau đó là Richard Nixon tìm cách hạ nhiệt căng thẳng với Liên Xô. Sau các hiệp ước SALT và START I, New START được ký kết vào năm 2010 tại Prague giữa Tổng thống Barack Obama và Tổng thống Nga Dmitry Medvedev được xem là "hòn đá tảng" cho sự ổn định chiến lược trong thế kỷ 21.
Khác với các cam kết chính trị lỏng lẻo, New START áp đặt những giới hạn toán học cụ thể và cứng rắn. Hiệp ước quy định mỗi quốc gia không được triển khai quá 1.550 đầu đạn hạt nhân chiến lược. Đồng thời, số lượng các phương tiện phóng – bao gồm tên lửa đạn đạo xuyên lục địa (ICBM), tên lửa đạn đạo phóng từ tàu ngầm (SLBM) và máy bay ném bom hạng nặng – bị giới hạn ở mức 700 đơn vị đã triển khai, hoặc tổng cộng 800 đơn vị nếu tính cả các phương tiện chưa triển khai. Những con số này được thiết kế để đảm bảo khả năng răn đe của mỗi bên nhưng ngăn chặn việc tích lũy vũ khí vô tội vạ.
Sự sụp đổ của cơ chế thanh sát và lòng tin chiến lược
Một trong những thành công lớn nhất của New START là cơ chế kiểm chứng minh bạch. Hiệp ước cho phép mỗi bên thực hiện tới 18 cuộc thanh sát tại chỗ mỗi năm với thời gian thông báo trước cực ngắn, giúp Mỹ và Nga có thể "nhìn tận mắt, sờ tận tay" kho vũ khí của đối phương để đảm bảo sự tuân thủ. Tuy nhiên, cơ chế này đã dần tê liệt. Cựu Tổng thống Donald Trump trong nhiệm kỳ đầu từng chỉ trích New START là "thiếu sót nghiêm trọng" vì không bao gồm vũ khí hạt nhân chiến thuật tầm ngắn.
Căng thẳng leo thang đỉnh điểm khi Nga phát động chiến dịch quân sự tại Ukraine vào năm 2022. Đáp trả sự hỗ trợ của Mỹ dành cho Kiev, Tổng thống Vladimir Putin đã tuyên bố đình chỉ tham gia New START vào năm 2023. Hệ quả là dòng chảy dữ liệu thông báo về tình trạng tên lửa và đầu đạn giữa hai bên đã hoàn toàn bị cắt đứt. Bộ Ngoại giao Mỹ xác nhận Nga đã ngừng cung cấp các dữ liệu quan trọng, và Washington cũng buộc phải đáp trả tương tự, khiến "bức màn sương mù" bao phủ lên năng lực hạt nhân của cả hai phía ngày càng dày đặc.
Khoảng trống quyền lực và tranh cãi tại Washington
Việc New START hết hạn vào ngày 5/2 tạo ra một khoảng trống pháp lý chưa từng có. Mặc dù Nga từng phát tín hiệu sẵn sàng tuân thủ các điều khoản cốt lõi thêm một năm nếu có sự đối ứng, nhưng phản ứng từ phía Mỹ vẫn còn chia rẽ. Tại Washington, một cuộc tranh luận gay gắt đang diễn ra về việc liệu có nên cứu vãn hiệp ước này hay không.
Phe ủng hộ duy trì kiểm soát, điển hình là bà Rose Gottemoeller - cựu trưởng đoàn đàm phán của Mỹ, cho rằng việc chấp nhận gia hạn tự nguyện là bước đi hiển nhiên để tránh việc Nga âm thầm tăng cường đầu đạn nhanh hơn Mỹ. Ngược lại, phe "diều hâu" lại cho rằng Mỹ nên tận dụng cơ hội này để thoát khỏi các ràng buộc cũ, từ đó tự do hiện đại hóa kho vũ khí để đối phó không chỉ với Nga mà còn với sự trỗi dậy hạt nhân của Trung Quốc.
Tương lai bất định và nguy cơ tính toán sai lầm
Trong bối cảnh địa chính trị phức tạp hiện nay, việc đàm phán một hiệp ước thay thế New START được đánh giá là nhiệm vụ gần như bất khả thi. Cựu Tổng thống Donald Trump gần đây tuyên bố "hãy để nó hết hạn" với tham vọng đạt được một thỏa thuận tốt hơn, nhưng chưa đưa ra lộ trình cụ thể. Ông cũng đã chỉ thị Lầu Năm Góc chuẩn bị nối lại các thử nghiệm hạt nhân, một động thái có thể châm ngòi cho phản ứng dây chuyền từ các cường quốc khác.
Sự biến mất của New START không chỉ là sự kết thúc của một văn bản giấy tờ, mà là sự sụp đổ của kênh liên lạc cuối cùng giúp ngăn chặn thảm họa hạt nhân. Khi không còn cơ chế thanh sát và trao đổi dữ liệu, nguy cơ hiểu lầm, tính toán sai về ý đồ của đối phương sẽ tăng vọt, đặc biệt là trong những thời điểm khủng hoảng. Thế giới giờ đây đang bước vào một giai đoạn mới, nơi an ninh toàn cầu không còn được bảo đảm bởi các hiệp ước ràng buộc mà phụ thuộc hoàn toàn vào sự kiềm chế mong manh của các siêu cường.
