Nhung Phan✔
Intern Writer
Theo Forbes, đến năm 2025, trí tuệ nhân tạo (AI) được dự báo sẽ góp phần tạo ra hơn 50 tỷ phú. Lĩnh vực AI toàn cầu cũng được kỳ vọng thu hút hơn 200 tỷ USD vốn đầu tư, tương đương khoảng 5,17 triệu tỷ đồng, trong đó gần một nửa dành cho các công ty khởi nghiệp AI.
Đáng chú ý hơn cả là sự xuất hiện của những tài năng AI trẻ tuổi, những người có thể tích lũy khối tài sản khổng lồ chỉ trong vài năm.
Mercor, công ty tuyển dụng và đào tạo nhân lực AI của Mỹ thành lập năm 2023, được định giá 10 tỷ USD vào năm 2025, tương đương khoảng 258.340 tỷ đồng. Ba nhà sáng lập khi đó đều mới 22 tuổi nhưng tổng tài sản ròng đã vượt 2 tỷ USD, tương đương hơn 51.668 tỷ đồng, đưa họ vào nhóm những tỷ phú tự thân trẻ nhất thế giới.
Không phải ai cũng cần khởi nghiệp để hưởng lợi từ làn sóng AI. Những người đứng đầu trong lĩnh vực nghiên cứu và phát triển công nghệ này cũng có cơ hội nhận mức thu nhập vượt xa mặt bằng lao động thông thường. Chẳng hạn, mức lương cơ bản hằng năm được công bố cho một số vị trí kỹ sư nghiên cứu và học máy tại Anthropic đạt từ 500.000 đến 850.000 USD, tương đương khoảng 12,92 đến 21,96 tỷ đồng, chưa tính các khoản thu nhập khác nếu có.
Xu hướng tương tự cũng xuất hiện tại Trung Quốc. Theo bản cáo bạch của Moore Threads, công ty chuyên phát triển GPU, khoảng 700 nhân viên đang nắm giữ tổng cộng 7,52% cổ phần. Nếu lấy mức vốn hóa thị trường 180,575 tỷ nhân dân tệ làm cơ sở tính toán, tương đương khoảng 699.730 tỷ đồng, giá trị cổ phần bình quân của mỗi người vào khoảng 20 triệu nhân dân tệ, tương đương 77,5 tỷ đồng. Trong khi đó, 15 cựu nhân viên nắm giữ tổng cộng 0,41% cổ phần, với giá trị bình quân gần 50 triệu nhân dân tệ mỗi người, tương đương khoảng 193,75 tỷ đồng.
Tất nhiên, giá trị cổ phiếu trên giấy tờ không đồng nghĩa với tiền mặt có thể sử dụng ngay. Giá cổ phiếu có thể biến động và việc chuyển cổ phần thành tiền còn phụ thuộc vào nhiều điều kiện. Dù vậy, những con số này cho thấy AI đang góp phần hình thành một nhóm người giàu mới, đồng thời mở ra con đường tích lũy tài sản cho những người sở hữu kỹ năng và nguồn lực có giá trị trong lĩnh vực này.
Vậy tại sao AI lại có sức mạnh lớn đến thế?
Thời gian tiết kiệm được có thể dành cho những công việc khác. Chi phí làm lại giảm xuống có thể giúp tăng sản lượng. Những dịch vụ có giá thành thấp hơn cũng có thể tiếp cận nhóm khách hàng trước đây chưa đủ khả năng chi trả, từ đó hình thành nhu cầu mới.
AI đã cho thấy khả năng nâng cao năng suất trong một số nhiệm vụ và lĩnh vực cụ thể. Nếu năng lực công nghệ tiếp tục phát triển, tác động này có thể lan rộng, góp phần mở rộng quy mô nền kinh tế.
Nhưng câu hỏi quan trọng không chỉ là xã hội tạo ra được bao nhiêu của cải, mà còn là ai có thể nhận được phần lợi ích đó.
Khi AI giúp thị trường tăng trưởng, người lao động bình thường sẽ tham gia vào quá trình tạo ra và phân phối giá trị mới bằng cách nào? Liệu chỉ cần có việc làm, có kỹ năng hoặc một khoản vốn nhỏ là đủ?
Nếu phần lớn lợi ích chỉ thuộc về những người sở hữu mô hình AI, năng lực tính toán, nền tảng công nghệ và vốn đầu tư, thì nền kinh tế có thể tăng trưởng nhanh hơn trong khi vị thế tương đối của người lao động bình thường lại suy giảm.
Đây là vấn đề mà bài viết mang tên Quan điểm về việc thích ứng với sự phát triển của công nghệ trí tuệ nhân tạo nhằm xây dựng mô hình phát triển thân thiện với việc làm đặt ra. Tài liệu này tập trung vào cách giúp người lao động tiếp tục tham gia vào hoạt động sản xuất và phân phối thu nhập trong thời đại AI.
Với những người không sở hữu nhiều vốn, bất động sản hay tài sản đầu tư, tiền lương thường là nguồn thu nhập chủ yếu.
Theo số liệu của Cục Thống kê Quốc gia Trung Quốc được dẫn trong tài liệu, năm 2025, thu nhập khả dụng bình quân đầu người tại nước này đạt 43.377 nhân dân tệ, tương đương khoảng 168 triệu đồng. Thu nhập từ tiền lương đạt 24.555 nhân dân tệ, tương đương khoảng 95,1 triệu đồng, chiếm 56,6% tổng thu nhập khả dụng.
Vì thế, tác động của AI không đơn giản chỉ là máy móc thay thế con người tại một số vị trí. Vấn đề sâu xa hơn là những con đường kiếm sống vốn dựa vào sức lao động có thể dần mất đi vai trò khi công nghệ đảm nhận được các nhiệm vụ tương ứng.
Ban đầu, AI thường chỉ thực hiện một số công việc riêng lẻ, đồng thời giúp con người làm những nhiệm vụ khác hiệu quả hơn. Nhưng quá trình này đang dần thay đổi ranh giới giữa công việc của con người và máy móc.
Một nhân viên vẫn có thể giữ nguyên chức danh, nhưng nội dung công việc thực tế có thể khác trước. Doanh nghiệp cũng có thể không còn cần nhiều người như cũ để hoàn thành cùng một khối lượng công việc.
Khi năng lực của các mô hình AI phát triển nhanh hơn tốc độ con người có thể thích nghi, những kỹ năng từng được coi là khan hiếm có nguy cơ giảm giá trị. Thu thập dữ liệu, viết nội dung cơ bản, trả lời các câu hỏi dịch vụ khách hàng theo kịch bản hay viết những đoạn mã ban đầu đều là các nhiệm vụ AI có thể hỗ trợ hoặc đảm nhận ngày càng tốt.
Ngược lại, những kỹ năng như xác định đúng vấn đề, xử lý tình huống bất thường, đưa ra phán đoán phức tạp, phối hợp giữa con người và chịu trách nhiệm về quyết định có thể trở nên quan trọng hơn.
Theo một phân tích của PwC được tài liệu dẫn lại, dựa trên hơn một tỷ tin tuyển dụng tại 27 quốc gia và vùng lãnh thổ, số lượng việc làm yêu cầu kỹ năng AI cụ thể tăng 69%, trong khi thị trường việc làm nói chung tăng 9%. Mức lương trung bình của các công việc đòi hỏi kỹ năng AI cũng cao hơn 62%.
Những con số này cho thấy thị trường lao động đang thay đổi cách định giá kỹ năng. Người biết sử dụng AI hiệu quả có thể có lợi thế về thu nhập, nhưng lợi thế đó không tự động xuất hiện chỉ vì họ tiếp cận được công cụ. Khả năng kết hợp AI với chuyên môn thực tế vẫn rất quan trọng.
Sự thay đổi còn thể hiện rõ ở cơ hội dành cho người mới đi làm. Trước đây, doanh nghiệp thường giao các nhiệm vụ cơ bản cho thực tập sinh và nhân viên mới để họ tích lũy kinh nghiệm. Khi AI có thể xử lý một phần công việc này, doanh nghiệp có thể giảm nhu cầu tuyển dụng ở cấp độ đầu vào.
Theo nghiên cứu của Phòng thí nghiệm Kinh tế Kỹ thuật số thuộc Đại học Stanford được đề cập trong tài liệu, dữ liệu bảng lương của hàng triệu lao động Mỹ cho thấy quy mô việc làm của nhóm 22 đến 25 tuổi trong những ngành có mức độ tiếp xúc với AI cao thấp hơn 19% so với nhóm ngành ít chịu ảnh hưởng hơn.
Điều này đặt ra thách thức đáng kể với người trẻ. Những người đã có kinh nghiệm có thể vẫn giữ được vị trí nhờ khả năng xử lý tình huống và hiểu biết tích lũy, nhưng cơ hội bước chân vào nghề của người mới có nguy cơ bị thu hẹp.
Khi tiền lương chiếm tỷ trọng lớn trong thu nhập của người dân, những thay đổi về việc làm và mức lương sẽ tác động trực tiếp đến đời sống. Doanh nghiệp có thể tiếp tục tăng trưởng, lợi nhuận có thể tăng lên, nhưng các kênh phân phối thu nhập từng dành cho người lao động vẫn có thể bị thu hẹp.
Ngay cả khi AI tạo ra những công việc mới, không phải ai cũng có thể tiếp cận chúng. Việc làm mới có thể xuất hiện ở thành phố khác, đòi hỏi kỹ năng khác hoặc yêu cầu người lao động thay đổi lối sống. Cơ hội tồn tại trên thị trường không có nghĩa là mọi người đều có khả năng nắm bắt.
Một hướng đi là phát triển ngành công nghiệp AI cùng các lĩnh vực liên quan, hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ nâng cấp công nghệ, tận dụng nguồn vốn đầu tư của chính phủ, cộng đồng mã nguồn mở và các vườn ươm khởi nghiệp để thúc đẩy hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực AI. Những nghề mới như chuyên gia đào tạo AI và nhà quản lý kỹ thuật số cũng được khuyến khích phát triển.
Ý nghĩa của định hướng này là khi các kênh việc làm truyền thống bị thu hẹp, xã hội cần mở ra những kênh mới.
Các doanh nghiệp công nghệ lớn, đòi hỏi nhiều vốn và nhân lực chuyên môn cao thường tập trung tại những đô thị lớn như Bắc Kinh, Thượng Hải, Quảng Châu, Thâm Quyến và Hàng Châu. Tuy nhiên, những doanh nghiệp nhỏ cung cấp dữ liệu, thiết bị đầu cuối thông minh và dịch vụ hỗ trợ có thể hình thành tại các thành phố nhỏ hoặc khu vực cấp huyện. Nếu được phát triển phù hợp, các doanh nghiệp này có thể tạo thêm việc làm và nguồn thu nhập tại địa phương.
Tài liệu cũng nhấn mạnh rằng quyết định ứng dụng AI của doanh nghiệp có thể tạo ra ảnh hưởng vượt ra ngoài phạm vi nội bộ, trở thành vấn đề cần được cộng đồng quan tâm khi tác động đến sinh kế của nhiều người.
Vì vậy, việc đưa AI vào các ngành công nghiệp, nông nghiệp và dịch vụ cần chú trọng sự phối hợp giữa con người và máy móc. Tài liệu đề xuất ưu tiên ứng dụng AI tại những vị trí thiếu lao động hoặc có điều kiện làm việc nguy hiểm, đồng thời thận trọng với phạm vi, cường độ và tốc độ triển khai tại các ngành sử dụng nhiều lao động.
Cách tiếp cận này nhằm hạn chế tình trạng doanh nghiệp nhanh chóng hưởng lợi từ việc tăng năng suất trong khi người lao động phải tự gánh toàn bộ chi phí chuyển đổi nghề nghiệp.
Các doanh nghiệp cũng được khuyến khích xem xét cơ chế hỗ trợ trong giai đoạn chuyển tiếp, thông báo trước cho nhân viên khi triển khai AI trên quy mô lớn, đồng thời hỗ trợ đào tạo lại và tìm kiếm công việc mới. Đối với những dự án có khả năng gây tác động đáng kể đến việc làm trong quá trình xem xét cấp phép tiếp cận thị trường, tài liệu đề xuất thực hiện đánh giá rủi ro việc làm.
Đối với giáo dục và đào tạo, các trường đại học và cơ sở giáo dục nghề nghiệp được khuyến nghị điều chỉnh chương trình đào tạo, phát triển các chuyên ngành nhỏ về AI và những lĩnh vực liên ngành, đồng thời tăng cường hợp tác giữa nhà trường với doanh nghiệp.
Các chương trình đào tạo về việc làm và khởi nghiệp liên quan đến AI cũng cần hướng tới sinh viên mới tốt nghiệp, lao động nhập cư và người thất nghiệp. Những khóa học phổ cập thông qua các nền tảng công cộng có thể giúp nhiều người tiếp cận kiến thức hơn.
Điều này không có nghĩa tất cả mọi người đều phải chuyển nghề để trở thành kỹ sư thuật toán. Một hướng đi thực tế hơn là kết hợp kỹ năng chuyên môn sẵn có với các công cụ AI. Người làm kế toán, marketing, giáo dục, sản xuất hay dịch vụ đều có thể tìm cách sử dụng AI để nâng cao hiệu quả công việc của mình.
Kinh nghiệm từ làn sóng internet di động hơn một thập kỷ trước cũng cho thấy công nghệ mới có thể mở ra những cách kiếm sống mới. Khi đó, nhiều người được hướng dẫn mở cửa hàng trực tuyến hoặc tham gia các dịch vụ giao đồ ăn, gọi xe. Không phải ai cũng trở nên giàu có, nhưng những cơ hội mới đã giúp một bộ phận người lao động tham gia vào nền kinh tế số.
Trong thời đại AI, mục tiêu tương tự là giúp người lao động hiểu và sử dụng công nghệ đủ tốt để không bị gạt ra ngoài quá trình tạo ra giá trị.
Bên cạnh việc mở rộng cơ hội, hệ thống an sinh xã hội cũng cần được điều chỉnh để hỗ trợ những người khó tìm được việc làm mới. Tài liệu đề xuất sử dụng AI để nâng cấp các nền tảng dịch vụ việc làm công, cung cấp tư vấn nghề nghiệp, đào tạo kỹ năng, gợi ý việc làm và hỗ trợ khởi nghiệp cho người bị ảnh hưởng bởi quá trình tự động hóa. Các khoản trợ cấp bảo hiểm thất nghiệp cũng cần được chi trả kịp thời, đầy đủ theo quy định.
Những nội dung khác tập trung vào nguy cơ phân biệt đối xử bằng thuật toán, tuyển dụng gian lận, bảo vệ quyền riêng tư và quyền nghỉ ngơi, cũng như bảo đảm an sinh xã hội cho lao động linh hoạt và người làm việc theo các hình thức việc làm mới.
Tài liệu đồng thời đề cập đến việc tăng cường chia sẻ dữ liệu việc làm, giám sát và cảnh báo sớm, nghiên cứu chuyên sâu, đưa rủi ro thất nghiệp do ứng dụng AI vào cơ chế phòng ngừa và giảm thiểu nguy cơ thất nghiệp trên diện rộng.
Thông điệp cốt lõi là xã hội cần dự báo những công việc có khả năng bị AI thay thế. Khi tác động đó khó tránh khỏi, người lao động cần được chuẩn bị trước, được hỗ trợ đầy đủ và có cơ hội chuyển sang công việc mới thay vì đột ngột mất đi nguồn thu nhập.
Điều đó cho thấy đây vẫn là một định hướng chính sách mang tính thăm dò, thay vì một cơ chế phân phối lợi ích đã được quy định cụ thể và bảo đảm thực thi.
Tuy nhiên, vấn đề mà tài liệu đặt ra rất đáng chú ý. Năm 2026, AI đã trở thành một phần của quá trình phát triển kinh tế và khó có khả năng xã hội quay trở lại trạng thái trước khi công nghệ này xuất hiện. Trong tương lai, việc ứng dụng AI không nên chỉ được đánh giá bằng năng lực mô hình, lợi nhuận doanh nghiệp hay giá trị thị trường của ngành công nghiệp. Một tiêu chí quan trọng khác là liệu người dân có còn cơ hội tham gia sản xuất, tạo thu nhập và duy trì cuộc sống xứng đáng hay không.
Không công nghệ mới nào có thể biến tất cả mọi người thành triệu phú. Cũng không phải ai cũng có thể nhận mức lương hàng triệu USD mỗi năm. Nhưng một xã hội có trách nhiệm không nên để những người không sở hữu vốn lớn, không nắm giữ công nghệ khan hiếm và không có lợi thế chuyên môn đặc biệt phải đơn độc gánh chịu những chi phí chuyển đổi mà họ không chủ động tạo ra.
AI có thể giúp chiếc bánh kinh tế lớn hơn. Nhưng nếu phần lớn lợi ích chỉ tập trung vào một nhóm nhỏ sở hữu công nghệ và vốn, tăng trưởng kinh tế chưa chắc đồng nghĩa với việc đời sống của số đông được cải thiện.
Thách thức thực sự của thời đại AI không chỉ là làm thế nào để tạo ra nhiều của cải hơn, mà còn là tìm cách để nhiều người có thể tham gia vào quá trình tạo ra của cải và được hưởng lợi từ thành quả đó.
Đáng chú ý hơn cả là sự xuất hiện của những tài năng AI trẻ tuổi, những người có thể tích lũy khối tài sản khổng lồ chỉ trong vài năm.
Mercor, công ty tuyển dụng và đào tạo nhân lực AI của Mỹ thành lập năm 2023, được định giá 10 tỷ USD vào năm 2025, tương đương khoảng 258.340 tỷ đồng. Ba nhà sáng lập khi đó đều mới 22 tuổi nhưng tổng tài sản ròng đã vượt 2 tỷ USD, tương đương hơn 51.668 tỷ đồng, đưa họ vào nhóm những tỷ phú tự thân trẻ nhất thế giới.
Không phải ai cũng cần khởi nghiệp để hưởng lợi từ làn sóng AI. Những người đứng đầu trong lĩnh vực nghiên cứu và phát triển công nghệ này cũng có cơ hội nhận mức thu nhập vượt xa mặt bằng lao động thông thường. Chẳng hạn, mức lương cơ bản hằng năm được công bố cho một số vị trí kỹ sư nghiên cứu và học máy tại Anthropic đạt từ 500.000 đến 850.000 USD, tương đương khoảng 12,92 đến 21,96 tỷ đồng, chưa tính các khoản thu nhập khác nếu có.
Xu hướng tương tự cũng xuất hiện tại Trung Quốc. Theo bản cáo bạch của Moore Threads, công ty chuyên phát triển GPU, khoảng 700 nhân viên đang nắm giữ tổng cộng 7,52% cổ phần. Nếu lấy mức vốn hóa thị trường 180,575 tỷ nhân dân tệ làm cơ sở tính toán, tương đương khoảng 699.730 tỷ đồng, giá trị cổ phần bình quân của mỗi người vào khoảng 20 triệu nhân dân tệ, tương đương 77,5 tỷ đồng. Trong khi đó, 15 cựu nhân viên nắm giữ tổng cộng 0,41% cổ phần, với giá trị bình quân gần 50 triệu nhân dân tệ mỗi người, tương đương khoảng 193,75 tỷ đồng.
Tất nhiên, giá trị cổ phiếu trên giấy tờ không đồng nghĩa với tiền mặt có thể sử dụng ngay. Giá cổ phiếu có thể biến động và việc chuyển cổ phần thành tiền còn phụ thuộc vào nhiều điều kiện. Dù vậy, những con số này cho thấy AI đang góp phần hình thành một nhóm người giàu mới, đồng thời mở ra con đường tích lũy tài sản cho những người sở hữu kỹ năng và nguồn lực có giá trị trong lĩnh vực này.
Vậy tại sao AI lại có sức mạnh lớn đến thế?
AI làm chiếc bánh kinh tế lớn hơn, nhưng ai được chia phần?
Một lý do quan trọng là AI có thể giúp nền kinh tế tạo ra nhiều giá trị hơn. Khi được ứng dụng rộng rãi, công nghệ này có thể giúp doanh nghiệp sản xuất nhiều hàng hóa hơn, cung cấp thêm dịch vụ và tạo ra doanh thu lớn hơn với cùng một lượng nhân lực, thời gian, thiết bị và vốn đầu tư.Thời gian tiết kiệm được có thể dành cho những công việc khác. Chi phí làm lại giảm xuống có thể giúp tăng sản lượng. Những dịch vụ có giá thành thấp hơn cũng có thể tiếp cận nhóm khách hàng trước đây chưa đủ khả năng chi trả, từ đó hình thành nhu cầu mới.
AI đã cho thấy khả năng nâng cao năng suất trong một số nhiệm vụ và lĩnh vực cụ thể. Nếu năng lực công nghệ tiếp tục phát triển, tác động này có thể lan rộng, góp phần mở rộng quy mô nền kinh tế.
Nhưng câu hỏi quan trọng không chỉ là xã hội tạo ra được bao nhiêu của cải, mà còn là ai có thể nhận được phần lợi ích đó.
Khi AI giúp thị trường tăng trưởng, người lao động bình thường sẽ tham gia vào quá trình tạo ra và phân phối giá trị mới bằng cách nào? Liệu chỉ cần có việc làm, có kỹ năng hoặc một khoản vốn nhỏ là đủ?
Nếu phần lớn lợi ích chỉ thuộc về những người sở hữu mô hình AI, năng lực tính toán, nền tảng công nghệ và vốn đầu tư, thì nền kinh tế có thể tăng trưởng nhanh hơn trong khi vị thế tương đối của người lao động bình thường lại suy giảm.
Đây là vấn đề mà bài viết mang tên Quan điểm về việc thích ứng với sự phát triển của công nghệ trí tuệ nhân tạo nhằm xây dựng mô hình phát triển thân thiện với việc làm đặt ra. Tài liệu này tập trung vào cách giúp người lao động tiếp tục tham gia vào hoạt động sản xuất và phân phối thu nhập trong thời đại AI.
AI tác động đến người lao động như thế nào?
Nói rằng AI sẽ ảnh hưởng đến việc làm là đúng, nhưng chưa đủ để giải thích những thay đổi đang diễn ra. Thị trường lao động không chỉ cung cấp việc làm mà còn là kênh phân phối thu nhập quan trọng. Người lao động bỏ thời gian, kỹ năng và sức lực để làm việc, sau đó nhận lại tiền lương từ giá trị mà họ góp phần tạo ra.Với những người không sở hữu nhiều vốn, bất động sản hay tài sản đầu tư, tiền lương thường là nguồn thu nhập chủ yếu.
Theo số liệu của Cục Thống kê Quốc gia Trung Quốc được dẫn trong tài liệu, năm 2025, thu nhập khả dụng bình quân đầu người tại nước này đạt 43.377 nhân dân tệ, tương đương khoảng 168 triệu đồng. Thu nhập từ tiền lương đạt 24.555 nhân dân tệ, tương đương khoảng 95,1 triệu đồng, chiếm 56,6% tổng thu nhập khả dụng.
Vì thế, tác động của AI không đơn giản chỉ là máy móc thay thế con người tại một số vị trí. Vấn đề sâu xa hơn là những con đường kiếm sống vốn dựa vào sức lao động có thể dần mất đi vai trò khi công nghệ đảm nhận được các nhiệm vụ tương ứng.
Ban đầu, AI thường chỉ thực hiện một số công việc riêng lẻ, đồng thời giúp con người làm những nhiệm vụ khác hiệu quả hơn. Nhưng quá trình này đang dần thay đổi ranh giới giữa công việc của con người và máy móc.
Một nhân viên vẫn có thể giữ nguyên chức danh, nhưng nội dung công việc thực tế có thể khác trước. Doanh nghiệp cũng có thể không còn cần nhiều người như cũ để hoàn thành cùng một khối lượng công việc.
Khi năng lực của các mô hình AI phát triển nhanh hơn tốc độ con người có thể thích nghi, những kỹ năng từng được coi là khan hiếm có nguy cơ giảm giá trị. Thu thập dữ liệu, viết nội dung cơ bản, trả lời các câu hỏi dịch vụ khách hàng theo kịch bản hay viết những đoạn mã ban đầu đều là các nhiệm vụ AI có thể hỗ trợ hoặc đảm nhận ngày càng tốt.
Ngược lại, những kỹ năng như xác định đúng vấn đề, xử lý tình huống bất thường, đưa ra phán đoán phức tạp, phối hợp giữa con người và chịu trách nhiệm về quyết định có thể trở nên quan trọng hơn.
Theo một phân tích của PwC được tài liệu dẫn lại, dựa trên hơn một tỷ tin tuyển dụng tại 27 quốc gia và vùng lãnh thổ, số lượng việc làm yêu cầu kỹ năng AI cụ thể tăng 69%, trong khi thị trường việc làm nói chung tăng 9%. Mức lương trung bình của các công việc đòi hỏi kỹ năng AI cũng cao hơn 62%.
Những con số này cho thấy thị trường lao động đang thay đổi cách định giá kỹ năng. Người biết sử dụng AI hiệu quả có thể có lợi thế về thu nhập, nhưng lợi thế đó không tự động xuất hiện chỉ vì họ tiếp cận được công cụ. Khả năng kết hợp AI với chuyên môn thực tế vẫn rất quan trọng.
Sự thay đổi còn thể hiện rõ ở cơ hội dành cho người mới đi làm. Trước đây, doanh nghiệp thường giao các nhiệm vụ cơ bản cho thực tập sinh và nhân viên mới để họ tích lũy kinh nghiệm. Khi AI có thể xử lý một phần công việc này, doanh nghiệp có thể giảm nhu cầu tuyển dụng ở cấp độ đầu vào.
Theo nghiên cứu của Phòng thí nghiệm Kinh tế Kỹ thuật số thuộc Đại học Stanford được đề cập trong tài liệu, dữ liệu bảng lương của hàng triệu lao động Mỹ cho thấy quy mô việc làm của nhóm 22 đến 25 tuổi trong những ngành có mức độ tiếp xúc với AI cao thấp hơn 19% so với nhóm ngành ít chịu ảnh hưởng hơn.
Điều này đặt ra thách thức đáng kể với người trẻ. Những người đã có kinh nghiệm có thể vẫn giữ được vị trí nhờ khả năng xử lý tình huống và hiểu biết tích lũy, nhưng cơ hội bước chân vào nghề của người mới có nguy cơ bị thu hẹp.
Khi tiền lương chiếm tỷ trọng lớn trong thu nhập của người dân, những thay đổi về việc làm và mức lương sẽ tác động trực tiếp đến đời sống. Doanh nghiệp có thể tiếp tục tăng trưởng, lợi nhuận có thể tăng lên, nhưng các kênh phân phối thu nhập từng dành cho người lao động vẫn có thể bị thu hẹp.
Ngay cả khi AI tạo ra những công việc mới, không phải ai cũng có thể tiếp cận chúng. Việc làm mới có thể xuất hiện ở thành phố khác, đòi hỏi kỹ năng khác hoặc yêu cầu người lao động thay đổi lối sống. Cơ hội tồn tại trên thị trường không có nghĩa là mọi người đều có khả năng nắm bắt.
Chính sách cần làm gì để người lao động không bị bỏ lại?
Mục tiêu của tài liệu nói trên không phải ngăn doanh nghiệp ứng dụng AI, cũng không cam kết giữ nguyên tất cả công việc hiện có. Trọng tâm là duy trì và mở rộng các con đường giúp người dân có thể tham gia tạo ra giá trị, có việc làm và nhận được thu nhập khi năng suất kinh tế tăng lên.Một hướng đi là phát triển ngành công nghiệp AI cùng các lĩnh vực liên quan, hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ nâng cấp công nghệ, tận dụng nguồn vốn đầu tư của chính phủ, cộng đồng mã nguồn mở và các vườn ươm khởi nghiệp để thúc đẩy hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực AI. Những nghề mới như chuyên gia đào tạo AI và nhà quản lý kỹ thuật số cũng được khuyến khích phát triển.
Ý nghĩa của định hướng này là khi các kênh việc làm truyền thống bị thu hẹp, xã hội cần mở ra những kênh mới.
Các doanh nghiệp công nghệ lớn, đòi hỏi nhiều vốn và nhân lực chuyên môn cao thường tập trung tại những đô thị lớn như Bắc Kinh, Thượng Hải, Quảng Châu, Thâm Quyến và Hàng Châu. Tuy nhiên, những doanh nghiệp nhỏ cung cấp dữ liệu, thiết bị đầu cuối thông minh và dịch vụ hỗ trợ có thể hình thành tại các thành phố nhỏ hoặc khu vực cấp huyện. Nếu được phát triển phù hợp, các doanh nghiệp này có thể tạo thêm việc làm và nguồn thu nhập tại địa phương.
Tài liệu cũng nhấn mạnh rằng quyết định ứng dụng AI của doanh nghiệp có thể tạo ra ảnh hưởng vượt ra ngoài phạm vi nội bộ, trở thành vấn đề cần được cộng đồng quan tâm khi tác động đến sinh kế của nhiều người.
Vì vậy, việc đưa AI vào các ngành công nghiệp, nông nghiệp và dịch vụ cần chú trọng sự phối hợp giữa con người và máy móc. Tài liệu đề xuất ưu tiên ứng dụng AI tại những vị trí thiếu lao động hoặc có điều kiện làm việc nguy hiểm, đồng thời thận trọng với phạm vi, cường độ và tốc độ triển khai tại các ngành sử dụng nhiều lao động.
Cách tiếp cận này nhằm hạn chế tình trạng doanh nghiệp nhanh chóng hưởng lợi từ việc tăng năng suất trong khi người lao động phải tự gánh toàn bộ chi phí chuyển đổi nghề nghiệp.
Các doanh nghiệp cũng được khuyến khích xem xét cơ chế hỗ trợ trong giai đoạn chuyển tiếp, thông báo trước cho nhân viên khi triển khai AI trên quy mô lớn, đồng thời hỗ trợ đào tạo lại và tìm kiếm công việc mới. Đối với những dự án có khả năng gây tác động đáng kể đến việc làm trong quá trình xem xét cấp phép tiếp cận thị trường, tài liệu đề xuất thực hiện đánh giá rủi ro việc làm.
Đối với giáo dục và đào tạo, các trường đại học và cơ sở giáo dục nghề nghiệp được khuyến nghị điều chỉnh chương trình đào tạo, phát triển các chuyên ngành nhỏ về AI và những lĩnh vực liên ngành, đồng thời tăng cường hợp tác giữa nhà trường với doanh nghiệp.
Các chương trình đào tạo về việc làm và khởi nghiệp liên quan đến AI cũng cần hướng tới sinh viên mới tốt nghiệp, lao động nhập cư và người thất nghiệp. Những khóa học phổ cập thông qua các nền tảng công cộng có thể giúp nhiều người tiếp cận kiến thức hơn.
Điều này không có nghĩa tất cả mọi người đều phải chuyển nghề để trở thành kỹ sư thuật toán. Một hướng đi thực tế hơn là kết hợp kỹ năng chuyên môn sẵn có với các công cụ AI. Người làm kế toán, marketing, giáo dục, sản xuất hay dịch vụ đều có thể tìm cách sử dụng AI để nâng cao hiệu quả công việc của mình.
Kinh nghiệm từ làn sóng internet di động hơn một thập kỷ trước cũng cho thấy công nghệ mới có thể mở ra những cách kiếm sống mới. Khi đó, nhiều người được hướng dẫn mở cửa hàng trực tuyến hoặc tham gia các dịch vụ giao đồ ăn, gọi xe. Không phải ai cũng trở nên giàu có, nhưng những cơ hội mới đã giúp một bộ phận người lao động tham gia vào nền kinh tế số.
Trong thời đại AI, mục tiêu tương tự là giúp người lao động hiểu và sử dụng công nghệ đủ tốt để không bị gạt ra ngoài quá trình tạo ra giá trị.
Bên cạnh việc mở rộng cơ hội, hệ thống an sinh xã hội cũng cần được điều chỉnh để hỗ trợ những người khó tìm được việc làm mới. Tài liệu đề xuất sử dụng AI để nâng cấp các nền tảng dịch vụ việc làm công, cung cấp tư vấn nghề nghiệp, đào tạo kỹ năng, gợi ý việc làm và hỗ trợ khởi nghiệp cho người bị ảnh hưởng bởi quá trình tự động hóa. Các khoản trợ cấp bảo hiểm thất nghiệp cũng cần được chi trả kịp thời, đầy đủ theo quy định.
Những nội dung khác tập trung vào nguy cơ phân biệt đối xử bằng thuật toán, tuyển dụng gian lận, bảo vệ quyền riêng tư và quyền nghỉ ngơi, cũng như bảo đảm an sinh xã hội cho lao động linh hoạt và người làm việc theo các hình thức việc làm mới.
Tài liệu đồng thời đề cập đến việc tăng cường chia sẻ dữ liệu việc làm, giám sát và cảnh báo sớm, nghiên cứu chuyên sâu, đưa rủi ro thất nghiệp do ứng dụng AI vào cơ chế phòng ngừa và giảm thiểu nguy cơ thất nghiệp trên diện rộng.
Thông điệp cốt lõi là xã hội cần dự báo những công việc có khả năng bị AI thay thế. Khi tác động đó khó tránh khỏi, người lao động cần được chuẩn bị trước, được hỗ trợ đầy đủ và có cơ hội chuyển sang công việc mới thay vì đột ngột mất đi nguồn thu nhập.
Tăng năng suất là chưa đủ, phải tính đến cách phân phối lợi ích
Đọc toàn bộ tài liệu, có thể thấy không có cam kết giữ nguyên mọi công việc cũ, cũng không có yêu cầu bắt buộc doanh nghiệp phải chia sẻ một tỷ lệ lợi nhuận AI nhất định cho nhân viên. Nhiều nội dung được diễn đạt dưới hình thức khuyến khích, hướng dẫn hoặc nghiên cứu phương án thực hiện.Điều đó cho thấy đây vẫn là một định hướng chính sách mang tính thăm dò, thay vì một cơ chế phân phối lợi ích đã được quy định cụ thể và bảo đảm thực thi.
Tuy nhiên, vấn đề mà tài liệu đặt ra rất đáng chú ý. Năm 2026, AI đã trở thành một phần của quá trình phát triển kinh tế và khó có khả năng xã hội quay trở lại trạng thái trước khi công nghệ này xuất hiện. Trong tương lai, việc ứng dụng AI không nên chỉ được đánh giá bằng năng lực mô hình, lợi nhuận doanh nghiệp hay giá trị thị trường của ngành công nghiệp. Một tiêu chí quan trọng khác là liệu người dân có còn cơ hội tham gia sản xuất, tạo thu nhập và duy trì cuộc sống xứng đáng hay không.
Không công nghệ mới nào có thể biến tất cả mọi người thành triệu phú. Cũng không phải ai cũng có thể nhận mức lương hàng triệu USD mỗi năm. Nhưng một xã hội có trách nhiệm không nên để những người không sở hữu vốn lớn, không nắm giữ công nghệ khan hiếm và không có lợi thế chuyên môn đặc biệt phải đơn độc gánh chịu những chi phí chuyển đổi mà họ không chủ động tạo ra.
AI có thể giúp chiếc bánh kinh tế lớn hơn. Nhưng nếu phần lớn lợi ích chỉ tập trung vào một nhóm nhỏ sở hữu công nghệ và vốn, tăng trưởng kinh tế chưa chắc đồng nghĩa với việc đời sống của số đông được cải thiện.
Thách thức thực sự của thời đại AI không chỉ là làm thế nào để tạo ra nhiều của cải hơn, mà còn là tìm cách để nhiều người có thể tham gia vào quá trình tạo ra của cải và được hưởng lợi từ thành quả đó.
