Mr Bens✔
Intern Writer
Cuộc cạnh tranh toàn cầu trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng khốc liệt khi các mô hình lớn liên tục được nâng cấp, còn những đột phá công nghệ và ứng dụng thương mại thúc đẩy lẫn nhau. Trong ngành, tốc độ dường như đã trở thành thước đo quan trọng nhất, nhưng đằng sau cơn sốt này là những vấn đề ngày càng khó bỏ qua, từ sự mệt mỏi vì đổi mới, nỗi lo của xã hội đến rủi ro an ninh và những thách thức trong quản trị công nghệ.
Trong một bài viết đăng trên trang tin công nghệ The Register của Anh, Mark Pesce, tác giả và kỹ sư người Australia gốc Mỹ, đặt câu hỏi về cuộc chạy đua AI từ góc nhìn của một người làm công nghệ. Theo ông, ngành công nghiệp đang bị cuốn vào vòng xoáy phát triển không ngừng, trong khi khả năng tiếp nhận và thích nghi của con người lại có giới hạn.
Tại sao chúng ta phải vội vã đến vậy? Liệu đây có thực sự là một cuộc đua, vạch đích nằm ở đâu, và chúng ta đang dẫn trước hay tụt lại phía sau? Những câu hỏi ấy ngày càng trở nên đáng suy ngẫm khi Mark Pesce nhận thấy mọi người nói về AI với tần suất dày đặc hơn, đồng thời thể hiện sự phấn khích gần như không thể kiềm chế, chẳng khác nào một đứa trẻ ba tuổi đã quá giờ đi ngủ nhưng vẫn hưng phấn đến mức không thể chợp mắt.
Cảm giác này trở nên rõ rệt hơn kể từ tháng 11 năm ngoái, khi năng lực của các công cụ AI bất ngờ vượt qua một ngưỡng quan trọng, đủ tốt để được ứng dụng rộng rãi vào nhiều công việc thực tế. Rất nhiều kỹ sư, trong đó có Pesce, lập tức bị cuốn vào làn sóng ấy, liên tục nảy ra ý tưởng mới và háo hức tận dụng công nghệ để xây dựng công cụ, cải tiến quy trình làm việc bằng những câu lệnh ngày càng tinh vi.
AI nhanh chóng được ứng dụng rộng rãi hơn, kéo theo doanh thu tăng trưởng mạnh và giúp các công ty nhìn thấy con đường rõ ràng hơn để tiến tới lợi nhuận. Nắm bắt cơ hội này, các doanh nghiệp liên tục tung ra sản phẩm mới, khiến mỗi lần một mô hình AI ra mắt đều mang lại cảm giác phấn khích như thể Giáng sinh vừa đến. Nhưng trong khoảng mười tháng, người dùng đã trải qua quá nhiều mùa Giáng sinh như vậy.
Hầu hết kỹ sư mà Pesce biết đều đang gánh một khoản “nợ đồ chơi” khổng lồ, bởi họ liên tục thử nghiệm các công cụ mới và gần như không thể dừng lại. Vấn đề là số lượng công cụ ngày càng nhiều đến mức ngay cả khi dành cả sự nghiệp để tìm hiểu, họ cũng khó lòng thành thạo tất cả, trong khi mỗi sản phẩm mới chỉ mang lại cảm giác hưng phấn ngắn ngủi trước khi nhường chỗ cho thất vọng và mệt mỏi.
Đó chính là tình trạng mà ngành AI đang phải đối mặt. Các kỹ sư đã kiệt sức sau cuộc chạy đua không ngừng để theo đuổi cái gọi là “siêu trí tuệ”, dù khái niệm này thực sự có ý nghĩa gì vẫn còn là câu hỏi mở. Thứ mà họ nhận được trong thực tế lại giống một dạng “trí tuệ chậm chạp”, tức dòng chảy liên tục của thông tin, công nghệ và sản phẩm mới mà con người tiếp nhận quá nhiều đến mức không còn đủ khả năng xử lý. AI có thể tạo ra lượng tri thức khổng lồ, nhưng điều đó không đồng nghĩa mọi thứ đều trở nên hữu ích khi tốc độ sản sinh vượt xa khả năng tiếp thu.
Nếu những người đang ở bên trong “bong bóng AI” đã bắt đầu mệt mỏi, tình hình đối với những người đứng ngoài lĩnh vực này cũng không mấy khả quan. Theo một bài viết trên Wall Street Journal được Pesce dẫn lại, 63% người Mỹ ủng hộ việc tạm dừng hoặc làm chậm ngay lập tức hoạt động nghiên cứu và phát triển AI, bởi họ cho rằng công nghệ đang tiến quá nhanh và toàn bộ ngành công nghiệp dường như bị cuốn vào một cuộc chạy đua mất kiểm soát. Nỗi lo ban đầu về tốc độ phát triển dần chuyển thành những câu hỏi lớn hơn, chẳng hạn liệu máy móc có thể quay lại đe dọa sự tồn tại của chính con người hay không.
Sự bất an ấy cũng xuất hiện ngay trong cộng đồng công nghệ, khi một số chuyên gia sau thời gian dài chịu áp lực đã công khai cảnh báo về nguy cơ tuyệt chủng của nhân loại. Tuyên bố từ chức của Jacob Coxon, cựu nhân viên Anthropic, từng lan truyền mạnh trên mạng xã hội, một phần bởi nó trở thành nơi để nhiều người gửi gắm những lo lắng vốn đã tích tụ từ lâu. Giữa bầu không khí đó, câu hỏi đáng lẽ cần được đặt ra là liệu chúng ta có thể dừng lại một chút để lấy lại hơi thở hay không.
Thực tế, những công nghệ AI hiện có đã đủ sức tạo ra những thay đổi sâu rộng trong hoạt động doanh nghiệp trong vài năm tới, dù ở Mỹ, Trung Quốc hay châu Âu. Quá trình chuyển đổi này chắc chắn không diễn ra chỉ trong vài ngày, bởi các tổ chức cần thời gian để tích hợp công nghệ, điều chỉnh quy trình và thích nghi với cách làm việc mới. Trong bối cảnh đó, việc liên tục phát triển những mô hình ngày càng tiên tiến, mạnh mẽ và trực quan hơn có thể đang mang lại lợi ích cận biên giảm dần, không phải vì công nghệ đã chạm tới giới hạn tuyệt đối, mà bởi văn hóa và xã hội chưa đủ khả năng hấp thụ những thay đổi với tốc độ hiện tại.
Vậy điều gì có thể khiến cuộc chạy đua này chậm lại? Một vòng tuần hoàn lợi ích đã hình thành giữa các nhà phát triển mô hình và khách hàng, trong đó công nghệ mới tạo ra nhu cầu mới, còn nhu cầu lại thúc đẩy các công ty tiếp tục đầu tư và phát triển nhanh hơn. Cơ chế này khó có thể tự dừng lại, trong khi sự phản đối từ xã hội đang dần gia tăng và có nguy cơ chuyển thành những phản ứng quyết liệt hơn.
Một biểu hiện của xu hướng ấy là sự xuất hiện của phong trào được gọi là “Luddism 2.0”, gợi nhắc phong trào phản kháng máy móc trong thời kỳ Cách mạng Công nghiệp, khi người lao động lo sợ công nghệ sẽ lấy đi sinh kế của họ. Hiện nay, sự phản đối việc xây dựng các trung tâm dữ liệu mới mới chỉ là một biểu hiện tương đối nhẹ của tâm lý ********* này, nhưng nếu ngành AI tiếp tục lao về phía trước mà không quan tâm đúng mức đến những lo ngại của xã hội, phản ứng trong tương lai có thể trở nên gay gắt và nguy hiểm hơn.
Dù vậy, yếu tố có khả năng buộc ngành AI giảm tốc không nhất thiết phải đến từ sự phản đối của công chúng, mà có thể xuất phát từ chính chi phí kiểm soát công nghệ. Mô hình càng thông minh và có năng lực hành động độc lập cao thì việc bảo đảm chúng hoạt động trong giới hạn an toàn càng trở nên phức tạp, trong khi những báo cáo về các tác nhân AI vượt khỏi phạm vi kiểm soát hoặc truy cập được vào những hệ thống bên ngoài tiếp tục làm dấy lên lo ngại. Theo Pesce, một số phòng thí nghiệm phát triển các hệ thống này dường như còn gặp khó khăn ngay cả trong việc xây dựng môi trường thử nghiệm an toàn.
Khi năng lực AI tiếp tục tăng lên, chi phí để kiểm soát và giới hạn hoạt động của chúng cũng có thể tăng theo, đến mức cuối cùng vượt quá lợi ích kinh tế mà công nghệ mang lại. Khi đó, một sự cố nghiêm trọng hoặc một vụ kiện có thể tạo ra bước ngoặt cho toàn ngành, khiến các phòng thí nghiệm AI tiên tiến và sản phẩm của họ bị xem là những tài sản có mức độ rủi ro cao đến nỗi các công ty bảo hiểm cũng không muốn nhận bảo hiểm.
Pesce hy vọng ngành AI có thể ngăn chặn kịch bản ấy trước khi mọi chuyện vượt khỏi tầm kiểm soát, bởi nếu không, một ngày nào đó có thể sẽ xuất hiện một lực cản đủ mạnh khiến toàn bộ cuộc chơi phải dừng lại đột ngột, giống như những ánh đèn Giáng sinh rực rỡ bị tắt chỉ bằng một lần rút phích cắm.
Thay vì chờ đợi một biến cố buộc mình phải dừng lại, ngành AI nên chủ động điều chỉnh tốc độ khi vẫn còn cơ hội lựa chọn, đồng thời dành thêm thời gian để đánh giá tác động của công nghệ, xây dựng cơ chế kiểm soát và giúp xã hội thích nghi. Cuộc đua phát triển AI có thể chưa có vạch đích rõ ràng, nhưng điều đó không có nghĩa con người phải chạy nhanh nhất có thể mà không cần quan tâm mình đang đi đâu, hay liệu xã hội có còn theo kịp những gì chính mình tạo ra hay không.
Trong một bài viết đăng trên trang tin công nghệ The Register của Anh, Mark Pesce, tác giả và kỹ sư người Australia gốc Mỹ, đặt câu hỏi về cuộc chạy đua AI từ góc nhìn của một người làm công nghệ. Theo ông, ngành công nghiệp đang bị cuốn vào vòng xoáy phát triển không ngừng, trong khi khả năng tiếp nhận và thích nghi của con người lại có giới hạn.
Tại sao chúng ta phải vội vã đến vậy? Liệu đây có thực sự là một cuộc đua, vạch đích nằm ở đâu, và chúng ta đang dẫn trước hay tụt lại phía sau? Những câu hỏi ấy ngày càng trở nên đáng suy ngẫm khi Mark Pesce nhận thấy mọi người nói về AI với tần suất dày đặc hơn, đồng thời thể hiện sự phấn khích gần như không thể kiềm chế, chẳng khác nào một đứa trẻ ba tuổi đã quá giờ đi ngủ nhưng vẫn hưng phấn đến mức không thể chợp mắt.
Cảm giác này trở nên rõ rệt hơn kể từ tháng 11 năm ngoái, khi năng lực của các công cụ AI bất ngờ vượt qua một ngưỡng quan trọng, đủ tốt để được ứng dụng rộng rãi vào nhiều công việc thực tế. Rất nhiều kỹ sư, trong đó có Pesce, lập tức bị cuốn vào làn sóng ấy, liên tục nảy ra ý tưởng mới và háo hức tận dụng công nghệ để xây dựng công cụ, cải tiến quy trình làm việc bằng những câu lệnh ngày càng tinh vi.
AI nhanh chóng được ứng dụng rộng rãi hơn, kéo theo doanh thu tăng trưởng mạnh và giúp các công ty nhìn thấy con đường rõ ràng hơn để tiến tới lợi nhuận. Nắm bắt cơ hội này, các doanh nghiệp liên tục tung ra sản phẩm mới, khiến mỗi lần một mô hình AI ra mắt đều mang lại cảm giác phấn khích như thể Giáng sinh vừa đến. Nhưng trong khoảng mười tháng, người dùng đã trải qua quá nhiều mùa Giáng sinh như vậy.
Hầu hết kỹ sư mà Pesce biết đều đang gánh một khoản “nợ đồ chơi” khổng lồ, bởi họ liên tục thử nghiệm các công cụ mới và gần như không thể dừng lại. Vấn đề là số lượng công cụ ngày càng nhiều đến mức ngay cả khi dành cả sự nghiệp để tìm hiểu, họ cũng khó lòng thành thạo tất cả, trong khi mỗi sản phẩm mới chỉ mang lại cảm giác hưng phấn ngắn ngủi trước khi nhường chỗ cho thất vọng và mệt mỏi.
Đó chính là tình trạng mà ngành AI đang phải đối mặt. Các kỹ sư đã kiệt sức sau cuộc chạy đua không ngừng để theo đuổi cái gọi là “siêu trí tuệ”, dù khái niệm này thực sự có ý nghĩa gì vẫn còn là câu hỏi mở. Thứ mà họ nhận được trong thực tế lại giống một dạng “trí tuệ chậm chạp”, tức dòng chảy liên tục của thông tin, công nghệ và sản phẩm mới mà con người tiếp nhận quá nhiều đến mức không còn đủ khả năng xử lý. AI có thể tạo ra lượng tri thức khổng lồ, nhưng điều đó không đồng nghĩa mọi thứ đều trở nên hữu ích khi tốc độ sản sinh vượt xa khả năng tiếp thu.
Nếu những người đang ở bên trong “bong bóng AI” đã bắt đầu mệt mỏi, tình hình đối với những người đứng ngoài lĩnh vực này cũng không mấy khả quan. Theo một bài viết trên Wall Street Journal được Pesce dẫn lại, 63% người Mỹ ủng hộ việc tạm dừng hoặc làm chậm ngay lập tức hoạt động nghiên cứu và phát triển AI, bởi họ cho rằng công nghệ đang tiến quá nhanh và toàn bộ ngành công nghiệp dường như bị cuốn vào một cuộc chạy đua mất kiểm soát. Nỗi lo ban đầu về tốc độ phát triển dần chuyển thành những câu hỏi lớn hơn, chẳng hạn liệu máy móc có thể quay lại đe dọa sự tồn tại của chính con người hay không.
Sự bất an ấy cũng xuất hiện ngay trong cộng đồng công nghệ, khi một số chuyên gia sau thời gian dài chịu áp lực đã công khai cảnh báo về nguy cơ tuyệt chủng của nhân loại. Tuyên bố từ chức của Jacob Coxon, cựu nhân viên Anthropic, từng lan truyền mạnh trên mạng xã hội, một phần bởi nó trở thành nơi để nhiều người gửi gắm những lo lắng vốn đã tích tụ từ lâu. Giữa bầu không khí đó, câu hỏi đáng lẽ cần được đặt ra là liệu chúng ta có thể dừng lại một chút để lấy lại hơi thở hay không.
Thực tế, những công nghệ AI hiện có đã đủ sức tạo ra những thay đổi sâu rộng trong hoạt động doanh nghiệp trong vài năm tới, dù ở Mỹ, Trung Quốc hay châu Âu. Quá trình chuyển đổi này chắc chắn không diễn ra chỉ trong vài ngày, bởi các tổ chức cần thời gian để tích hợp công nghệ, điều chỉnh quy trình và thích nghi với cách làm việc mới. Trong bối cảnh đó, việc liên tục phát triển những mô hình ngày càng tiên tiến, mạnh mẽ và trực quan hơn có thể đang mang lại lợi ích cận biên giảm dần, không phải vì công nghệ đã chạm tới giới hạn tuyệt đối, mà bởi văn hóa và xã hội chưa đủ khả năng hấp thụ những thay đổi với tốc độ hiện tại.
Vậy điều gì có thể khiến cuộc chạy đua này chậm lại? Một vòng tuần hoàn lợi ích đã hình thành giữa các nhà phát triển mô hình và khách hàng, trong đó công nghệ mới tạo ra nhu cầu mới, còn nhu cầu lại thúc đẩy các công ty tiếp tục đầu tư và phát triển nhanh hơn. Cơ chế này khó có thể tự dừng lại, trong khi sự phản đối từ xã hội đang dần gia tăng và có nguy cơ chuyển thành những phản ứng quyết liệt hơn.
Một biểu hiện của xu hướng ấy là sự xuất hiện của phong trào được gọi là “Luddism 2.0”, gợi nhắc phong trào phản kháng máy móc trong thời kỳ Cách mạng Công nghiệp, khi người lao động lo sợ công nghệ sẽ lấy đi sinh kế của họ. Hiện nay, sự phản đối việc xây dựng các trung tâm dữ liệu mới mới chỉ là một biểu hiện tương đối nhẹ của tâm lý ********* này, nhưng nếu ngành AI tiếp tục lao về phía trước mà không quan tâm đúng mức đến những lo ngại của xã hội, phản ứng trong tương lai có thể trở nên gay gắt và nguy hiểm hơn.
Dù vậy, yếu tố có khả năng buộc ngành AI giảm tốc không nhất thiết phải đến từ sự phản đối của công chúng, mà có thể xuất phát từ chính chi phí kiểm soát công nghệ. Mô hình càng thông minh và có năng lực hành động độc lập cao thì việc bảo đảm chúng hoạt động trong giới hạn an toàn càng trở nên phức tạp, trong khi những báo cáo về các tác nhân AI vượt khỏi phạm vi kiểm soát hoặc truy cập được vào những hệ thống bên ngoài tiếp tục làm dấy lên lo ngại. Theo Pesce, một số phòng thí nghiệm phát triển các hệ thống này dường như còn gặp khó khăn ngay cả trong việc xây dựng môi trường thử nghiệm an toàn.
Khi năng lực AI tiếp tục tăng lên, chi phí để kiểm soát và giới hạn hoạt động của chúng cũng có thể tăng theo, đến mức cuối cùng vượt quá lợi ích kinh tế mà công nghệ mang lại. Khi đó, một sự cố nghiêm trọng hoặc một vụ kiện có thể tạo ra bước ngoặt cho toàn ngành, khiến các phòng thí nghiệm AI tiên tiến và sản phẩm của họ bị xem là những tài sản có mức độ rủi ro cao đến nỗi các công ty bảo hiểm cũng không muốn nhận bảo hiểm.
Pesce hy vọng ngành AI có thể ngăn chặn kịch bản ấy trước khi mọi chuyện vượt khỏi tầm kiểm soát, bởi nếu không, một ngày nào đó có thể sẽ xuất hiện một lực cản đủ mạnh khiến toàn bộ cuộc chơi phải dừng lại đột ngột, giống như những ánh đèn Giáng sinh rực rỡ bị tắt chỉ bằng một lần rút phích cắm.
Thay vì chờ đợi một biến cố buộc mình phải dừng lại, ngành AI nên chủ động điều chỉnh tốc độ khi vẫn còn cơ hội lựa chọn, đồng thời dành thêm thời gian để đánh giá tác động của công nghệ, xây dựng cơ chế kiểm soát và giúp xã hội thích nghi. Cuộc đua phát triển AI có thể chưa có vạch đích rõ ràng, nhưng điều đó không có nghĩa con người phải chạy nhanh nhất có thể mà không cần quan tâm mình đang đi đâu, hay liệu xã hội có còn theo kịp những gì chính mình tạo ra hay không.
