Trí tuệ nhân tạo đã giải mã một "cuốn sách thần thánh" 500 năm tuổi chỉ trong một giờ

[Tháp rơi tự do]

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang tiến nhanh trong lĩnh vực khảo cổ và nghiên cứu văn bản cổ. Gần đây, một câu chuyện gây chú ý trong giới học thuật là việc mô hình Gemini 3.0 Pro được cho là đã giải mã một chú thích bí ẩn có tuổi đời khoảng 500 năm trong tác phẩm Latinh Biên niên sử Nuremberg chỉ trong vòng một giờ, và xác định đó là một bảng chuyển đổi lịch của một học giả thời trung cổ. Sự kiện này lập tức khơi lại cuộc thảo luận quen thuộc nhưng ngày càng gay gắt: ranh giới giữa “công cụ” và “chủ thể nghiên cứu” đang dịch chuyển đến đâu?

Cuộc tranh luận về “người và máy”​

Điều khiến nhiều người băn khoăn không chỉ nằm ở tốc độ, mà ở cảm giác như AI đang tham gia vào “cuộc đấu” với con người trong những lĩnh vực vốn được xem là lãnh địa của tư duy nhân văn. Khi một mô hình không chỉ đọc chữ, mà còn đưa ra cách diễn giải, suy luận bối cảnh và tái dựng ý đồ của người viết, câu hỏi đặt ra là liệu đây có phải dấu hiệu của một cú chuyển mô hình trong nghiên cứu nhân văn, hay là một nguy cơ khiến giá trị học thuật bị “tự động hóa” quá mức.

Bí ẩn bên lề trang sách cổ​

Biên niên sử Nuremberg từ lâu đã quen thuộc với giới sử học và văn chương vì kho tư liệu lịch sử đồ sộ về thời cổ điển và trung cổ, kèm nhiều minh họa tinh xảo. Thế nhưng ở phần góc trang, tồn tại một bí ẩn kéo dài hàng thế kỷ: bốn vòng tròn ghi tay với những dòng chữ khó đọc, xen kẽ vô số dạng viết tắt Latinh thời trung cổ. Các học giả trước đây chỉ nhận ra lác đác vài ký tự như “Anno”, còn hệ thống ký hiệu và ý nghĩa tổng thể vẫn không được giải thích thuyết phục.

Lần này, điểm nhấn nằm ở chỗ AI được mô tả là không dừng lại ở việc chép lại văn bản, mà còn suy luận cấu trúc tri thức phía sau: các chú thích thực chất là phép chuyển đổi giữa hai hệ thống niên đại khác nhau. Nói cách khác, thay vì chỉ giải mã mặt chữ, AI được cho là đã tái dựng “đường đi” tư duy của học giả xưa, biến một mảng ghi chú rời rạc thành một cách hiểu có hệ thống.

Tác động thật sự đối với giới nghiên cứu​

Trong giới học thuật, nhiều ý kiến nhìn nhận đây sẽ là cú hích lớn cho nghiên cứu tư liệu lịch sử, đặc biệt ở những công việc vốn tốn thời gian như phục chế văn bản, điền ký tự thiếu, nhận dạng đa ngôn ngữ và trích xuất dữ liệu. Ở góc nhìn tích cực, AI có thể đẩy nhanh các khâu kỹ thuật để học giả tập trung vào tầng công việc “đắt giá” hơn như chọn vấn đề, đọc văn bản cốt lõi, kiểm chứng lập luận và xây dựng diễn giải có sức nặng.

Sự xuất hiện của AI đang khiến nghiên cứu nhân văn dịch chuyển từ mô hình “độc lập” sang mô hình dự án và cộng tác. Thay vì làm tất cả một mình, nhà nghiên cứu ngày càng phải biết chia nhỏ bài toán theo giai đoạn, chọn đúng công cụ phù hợp cho từng phần, rồi dành nhiều năng lượng hơn cho thiết kế nghiên cứu và thẩm định chất lượng kết quả. Xu hướng này đặc biệt rõ trong xử lý chữ viết cổ, nơi khả năng dịch đa ngôn ngữ của AI giúp giảm rào cản tiếp cận các văn bản không phải tiếng mẹ đẻ như Latinh hay Hy Lạp cổ.

AI cũng góp phần làm mờ ranh giới ngành: khảo cổ, cổ tự học, lịch sử, nhân học, thậm chí di truyền học có thể “nối dữ liệu” nhanh hơn nhờ khả năng tổng hợp và tổ chức thông tin của máy. Từ việc xây dựng cơ sở dữ liệu chuyên biệt về xương người, hệ thực vật – động vật, cho đến kỳ vọng tải ảnh hiện vật lên rồi hệ thống tự gợi ý lắp ghép, nhận dạng,