Sasha✔
Writer
Nhiều thiết bị điện tử gia dụng và thiết bị an toàn quen thuộc hàng ngày đang chứa một lượng nhỏ các chất phóng xạ bên trong. Dù nghe có vẻ đáng sợ, những thành phần này thực chất lại giúp thiết bị hoạt động hiệu quả hơn và hoàn toàn an toàn nếu được sử dụng đúng cách.
Khi nghe đến từ "phóng xạ", hầu hết chúng ta đều liên tưởng đến các nhà máy điện hạt nhân hoặc những sự cố thảm họa. Tuy nhiên, trên thực tế, bức xạ và các đồng vị phóng xạ tồn tại ngay trong không gian sống hàng ngày. Một số thiết bị điện tử — bao gồm cả những thiết bị an toàn quen thuộc — được tích hợp sẵn một lượng nhỏ chất phóng xạ để thực hiện các chức năng đặc thù như phát sáng trong bóng tối hay nhận diện khói.
Cần làm rõ rằng, phát ra bức xạ không đồng nghĩa với việc thiết bị đó chứa chất phóng xạ. Điện thoại hay router Wi-Fi sử dụng sóng vô tuyến (RF) — một dạng bức xạ không ion hóa — nhưng hoàn toàn không chứa nguồn phóng xạ. Ngược lại, 5 thiết bị dưới đây thực sự sở hữu các đồng vị phóng xạ bên trong linh kiện:
1. Thiết bị báo khói dạng ion hóa
Thiết bị báo khói là vật dụng bảo vệ an toàn phổ biến trong nhiều gia đình và văn phòng. Trong đó, dòng máy báo khói dạng ion hóa chứa một lượng nhỏ Americium-241 — một đồng vị phóng xạ nhân tạo.
•Cơ chế hoạt động: Americium-241 liên tục phát ra các hạt alpha để ion hóa không khí bên trong buồng cảm biến, tạo ra một dòng điện nhỏ ổn định. Khi khói xuất hiện, các hạt khói sẽ bám vào các ion này làm sụt giảm dòng điện, từ đó kích hoạt chuông báo động.
• Độ an toàn: Mức bức xạ này cực kỳ thấp và nguồn Americium được bọc lót cẩn thận bằng kim loại. Bức xạ alpha cũng không thể xuyên qua lớp vỏ nhựa của máy nên không gây rủi ro cho sức khỏe gia đình bạn.
2. Biển báo lối thoát hiểm tự phát sáng
Tại các tòa nhà, chung cư hay trung tâm thương mại, bạn có thể dễ dàng nhìn thấy các biển báo "EXIT" (Lối thoát) luôn sáng rực ngay cả khi cúp điện hoàn toàn. Nhiều biển báo dạng tự phát sáng này không hề dùng pin hay điện lưới mà sử dụng Tritium — một đồng vị phóng xạ của Hydro.
• Cơ chế hoạt động: Tritium được nén bên trong các ống thủy tinh kín có phủ lớp phốt-pho bên trong. Khi Tritium phân rã, nó giải phóng các hạt beta va đập vào lớp phủ, tạo ra ánh sáng liên tục (hiện tượng phát quang do phóng xạ).
• Độ an toàn: Các hạt beta do Tritium phát ra có năng lượng rất yếu, không thể xuyên qua lớp ống thủy tinh bảo vệ. Tuy nhiên, nếu biển báo bị đập vỡ, khí Tritium có thể thoát ra ngoài, do đó chúng cần được xử lý theo quy trình rác thải đặc biệt.
3. Đồng hồ đeo tay dạ quang (dòng máy thạch anh)
Tương tự như biển báo thoát hiểm, một số dòng đồng hồ đeo tay chuyên dụng (như các mẫu đồng hồ quân sự của Marathon) sử dụng khí Tritium để làm sáng các kim và vạch chỉ số giờ trong đêm.
• Cơ chế hoạt động: Khí Tritium được niêm phong trong các ống thủy tinh siêu nhỏ đặt trên mặt số. Hệ thống chiếu sáng này hoạt động hoàn toàn độc lập, không cần sạc ánh sáng như sơn dạ quang thông thường và cũng không tốn pin năng lượng của bộ máy thạch anh.
• Độ an toàn: So với các loại đồng hồ dùng sơn phóng xạ Radium ở đầu thế kỷ 20 (vốn rất nguy hiểm), đồng hồ Tritium ngày nay an toàn tuyệt đối cho người đeo nhờ cơ chế niêm phong kín. Cường độ sáng của Tritium sẽ giảm dần theo chu kỳ bán rã khoảng 12 năm.
4. Lò vi sóng (Bộ phận phát sóng Magnetron)
Sóng viba làm nóng thức ăn hoàn toàn là sóng điện từ không ion hóa, nhưng bản thân linh kiện tạo ra sóng này — bộ phát sóng (Magnetron) — ở một số dòng máy lại có sự xuất hiện của Thorium.
• Cơ chế hoạt động: Sợi đốt bên trong Magnetron thường làm bằng vonfram pha trộn thêm một lượng nhỏ Thorium (một nguyên tố phóng xạ tự nhiên). Sự kết hợp này giúp tăng đáng kể khả năng phát xạ electron từ cực âm khi được nung nóng, giúp lò vi sóng vận hành hiệu quả hơn.
• Độ an toàn: Thorium nằm sâu bên trong linh kiện kim loại được niêm phong của lò. Sóng vi sóng làm chín thức ăn nhờ năng lượng điện chứ không liên quan đến quá trình phân rã phóng xạ, do đó thức ăn hoàn toàn không bị "nhiễm phóng xạ" như nhiều người nhầm tưởng.
5. Đèn pha Xenon và đèn Metal Halide
Các loại đèn siêu sáng công suất cao như đèn pha Xenon trên ô tô, đèn chiếu sáng sân vận động hay đèn Metal Halide thường chứa một lượng nhỏ khí Krypton-85, Thorium-232 hoặc Tritium.
• Cơ chế hoạt động: Trong các loại đèn như Philips MasterColor, khí Krypton-85 được trộn chung với khí Argon bên trong ống phóng điện. Quá trình phân rã của Krypton-85 phát ra hạt beta giúp ion hóa chất khí nhanh chóng, từ đó giúp đèn khởi động và mồi lửa phóng điện dễ dàng hơn.
• Độ an toàn: Krypton-85 là một khí hiếm trơ về mặt hóa học và chỉ tồn tại với dung lượng cực nhỏ trong mỗi bóng đèn. Nếu bóng đèn không may bị vỡ, lượng khí này sẽ nhanh chóng tán sắc vào không khí mà không gây ra tình trạng nhiễm bẩn phóng xạ cho môi trường xung quanh.
Người tiêu dùng có nên lo lắng?
Câu trả lời ngắn gọn là Không. Các cơ quan quản lý an toàn hạt nhân và y tế quốc tế (như EPA và NRC của Mỹ) đều khẳng định: lượng vật liệu phóng xạ trong các sản phẩm tiêu dùng này là vô cùng nhỏ, đã được cấp phép và thiết kế theo tiêu chuẩn an toàn nghiêm ngặt.
Một số lưu ý khi sử dụng và thải bỏ:
• Không tự ý tháo rời, đập phá hay can thiệp vào cấu trúc bên trong của thiết bị báo khói, ống dạ quang đồng hồ hay biển báo lối thoát hiểm.
• Khi thiết bị hỏng hóc hoặc không còn sử dụng, hãy tra cứu hướng dẫn thải bỏ đồ điện tử của địa phương thay vì vứt chung vào rác thải sinh hoạt thông thường.
Khi nghe đến từ "phóng xạ", hầu hết chúng ta đều liên tưởng đến các nhà máy điện hạt nhân hoặc những sự cố thảm họa. Tuy nhiên, trên thực tế, bức xạ và các đồng vị phóng xạ tồn tại ngay trong không gian sống hàng ngày. Một số thiết bị điện tử — bao gồm cả những thiết bị an toàn quen thuộc — được tích hợp sẵn một lượng nhỏ chất phóng xạ để thực hiện các chức năng đặc thù như phát sáng trong bóng tối hay nhận diện khói.
Cần làm rõ rằng, phát ra bức xạ không đồng nghĩa với việc thiết bị đó chứa chất phóng xạ. Điện thoại hay router Wi-Fi sử dụng sóng vô tuyến (RF) — một dạng bức xạ không ion hóa — nhưng hoàn toàn không chứa nguồn phóng xạ. Ngược lại, 5 thiết bị dưới đây thực sự sở hữu các đồng vị phóng xạ bên trong linh kiện:
1. Thiết bị báo khói dạng ion hóa
Thiết bị báo khói là vật dụng bảo vệ an toàn phổ biến trong nhiều gia đình và văn phòng. Trong đó, dòng máy báo khói dạng ion hóa chứa một lượng nhỏ Americium-241 — một đồng vị phóng xạ nhân tạo.
•Cơ chế hoạt động: Americium-241 liên tục phát ra các hạt alpha để ion hóa không khí bên trong buồng cảm biến, tạo ra một dòng điện nhỏ ổn định. Khi khói xuất hiện, các hạt khói sẽ bám vào các ion này làm sụt giảm dòng điện, từ đó kích hoạt chuông báo động.
• Độ an toàn: Mức bức xạ này cực kỳ thấp và nguồn Americium được bọc lót cẩn thận bằng kim loại. Bức xạ alpha cũng không thể xuyên qua lớp vỏ nhựa của máy nên không gây rủi ro cho sức khỏe gia đình bạn.
2. Biển báo lối thoát hiểm tự phát sáng
Tại các tòa nhà, chung cư hay trung tâm thương mại, bạn có thể dễ dàng nhìn thấy các biển báo "EXIT" (Lối thoát) luôn sáng rực ngay cả khi cúp điện hoàn toàn. Nhiều biển báo dạng tự phát sáng này không hề dùng pin hay điện lưới mà sử dụng Tritium — một đồng vị phóng xạ của Hydro.
• Cơ chế hoạt động: Tritium được nén bên trong các ống thủy tinh kín có phủ lớp phốt-pho bên trong. Khi Tritium phân rã, nó giải phóng các hạt beta va đập vào lớp phủ, tạo ra ánh sáng liên tục (hiện tượng phát quang do phóng xạ).
• Độ an toàn: Các hạt beta do Tritium phát ra có năng lượng rất yếu, không thể xuyên qua lớp ống thủy tinh bảo vệ. Tuy nhiên, nếu biển báo bị đập vỡ, khí Tritium có thể thoát ra ngoài, do đó chúng cần được xử lý theo quy trình rác thải đặc biệt.
3. Đồng hồ đeo tay dạ quang (dòng máy thạch anh)
Tương tự như biển báo thoát hiểm, một số dòng đồng hồ đeo tay chuyên dụng (như các mẫu đồng hồ quân sự của Marathon) sử dụng khí Tritium để làm sáng các kim và vạch chỉ số giờ trong đêm.
• Cơ chế hoạt động: Khí Tritium được niêm phong trong các ống thủy tinh siêu nhỏ đặt trên mặt số. Hệ thống chiếu sáng này hoạt động hoàn toàn độc lập, không cần sạc ánh sáng như sơn dạ quang thông thường và cũng không tốn pin năng lượng của bộ máy thạch anh.
• Độ an toàn: So với các loại đồng hồ dùng sơn phóng xạ Radium ở đầu thế kỷ 20 (vốn rất nguy hiểm), đồng hồ Tritium ngày nay an toàn tuyệt đối cho người đeo nhờ cơ chế niêm phong kín. Cường độ sáng của Tritium sẽ giảm dần theo chu kỳ bán rã khoảng 12 năm.
4. Lò vi sóng (Bộ phận phát sóng Magnetron)
Sóng viba làm nóng thức ăn hoàn toàn là sóng điện từ không ion hóa, nhưng bản thân linh kiện tạo ra sóng này — bộ phát sóng (Magnetron) — ở một số dòng máy lại có sự xuất hiện của Thorium.
• Cơ chế hoạt động: Sợi đốt bên trong Magnetron thường làm bằng vonfram pha trộn thêm một lượng nhỏ Thorium (một nguyên tố phóng xạ tự nhiên). Sự kết hợp này giúp tăng đáng kể khả năng phát xạ electron từ cực âm khi được nung nóng, giúp lò vi sóng vận hành hiệu quả hơn.
• Độ an toàn: Thorium nằm sâu bên trong linh kiện kim loại được niêm phong của lò. Sóng vi sóng làm chín thức ăn nhờ năng lượng điện chứ không liên quan đến quá trình phân rã phóng xạ, do đó thức ăn hoàn toàn không bị "nhiễm phóng xạ" như nhiều người nhầm tưởng.
5. Đèn pha Xenon và đèn Metal Halide
Các loại đèn siêu sáng công suất cao như đèn pha Xenon trên ô tô, đèn chiếu sáng sân vận động hay đèn Metal Halide thường chứa một lượng nhỏ khí Krypton-85, Thorium-232 hoặc Tritium.
• Cơ chế hoạt động: Trong các loại đèn như Philips MasterColor, khí Krypton-85 được trộn chung với khí Argon bên trong ống phóng điện. Quá trình phân rã của Krypton-85 phát ra hạt beta giúp ion hóa chất khí nhanh chóng, từ đó giúp đèn khởi động và mồi lửa phóng điện dễ dàng hơn.
• Độ an toàn: Krypton-85 là một khí hiếm trơ về mặt hóa học và chỉ tồn tại với dung lượng cực nhỏ trong mỗi bóng đèn. Nếu bóng đèn không may bị vỡ, lượng khí này sẽ nhanh chóng tán sắc vào không khí mà không gây ra tình trạng nhiễm bẩn phóng xạ cho môi trường xung quanh.
Người tiêu dùng có nên lo lắng?
Câu trả lời ngắn gọn là Không. Các cơ quan quản lý an toàn hạt nhân và y tế quốc tế (như EPA và NRC của Mỹ) đều khẳng định: lượng vật liệu phóng xạ trong các sản phẩm tiêu dùng này là vô cùng nhỏ, đã được cấp phép và thiết kế theo tiêu chuẩn an toàn nghiêm ngặt.
Một số lưu ý khi sử dụng và thải bỏ:
• Không tự ý tháo rời, đập phá hay can thiệp vào cấu trúc bên trong của thiết bị báo khói, ống dạ quang đồng hồ hay biển báo lối thoát hiểm.
• Khi thiết bị hỏng hóc hoặc không còn sử dụng, hãy tra cứu hướng dẫn thải bỏ đồ điện tử của địa phương thay vì vứt chung vào rác thải sinh hoạt thông thường.
Nguồn: BGR
