Bùi Minh Nhật
Intern Writer
Một nhóm các nhà khoa học quốc tế vừa giới thiệu công cụ đầu tiên được thiết kế nhằm đánh giá độ tin cậy của những trường hợp trải nghiệm cận tử có thể kiểm chứng (veridical Near-Death Experience - vNDE). Nghiên cứu kỳ vọng sẽ giúp phân biệt các báo cáo có giá trị khoa học với những trường hợp chỉ dựa trên ký ức hoặc cảm nhận chủ quan, góp phần làm sáng tỏ một trong những bí ẩn lớn nhất của khoa học về ý thức.
Ngoài trường hợp này, nhiều bệnh nhân khác cũng từng mô tả chính xác các cuộc trò chuyện của nhân viên y tế, những sự kiện diễn ra trong phòng mổ hoặc kể về việc gặp người thân đã qua đời mà trước đó họ chưa biết tin.
Tuy nhiên, hầu hết các trường hợp đều được điều tra sau khi bệnh nhân hồi phục, khiến giới khoa học khó xác định liệu những ký ức này thực sự hình thành trong lúc não bộ ngừng hoạt động hay chỉ được tái tạo sau đó từ các thông tin còn sót lại.
Để giải quyết vấn đề, nhóm nghiên cứu đã công bố trên tạp chí Frontiers in Psychology một thang đo mới gồm 8 tiêu chí nhằm đánh giá mức độ đáng tin cậy của từng trường hợp. Các tiêu chí bao gồm việc bệnh nhân có thực sự mất ý thức hay không, thông tin được kể lại có được xác minh độc lập hay không, liệu có tồn tại lời giải thích thông thường bằng giác quan và trí nhớ hay không, cũng như có xuất hiện các chi tiết sai lệch hay không.
Trong lần thử nghiệm đầu tiên, công cụ này được áp dụng với 17 trường hợp đã được công bố trước đó. Mười một chuyên gia cùng ba hệ thống AI gồm ChatGPT, Gemini và Mistral đã chấm điểm độc lập. Dù điểm số cụ thể có khác nhau, các chuyên gia nhìn chung đều thống nhất về những trường hợp có giá trị bằng chứng mạnh hơn.
Nếu trong tương lai xuất hiện nhiều trường hợp đạt mức bằng chứng cao nhất, điều đó có thể đặt ra thách thức đối với quan điểm truyền thống của khoa học thần kinh, vốn cho rằng mọi suy nghĩ, ký ức và ý thức đều được tạo ra hoàn toàn bởi não bộ.
Tuy nhiên, nhiều chuyên gia vẫn tỏ ra thận trọng. Tiến sĩ Robert Alexander thuộc Viện Công nghệ New York nhận định việc chuẩn hóa tiêu chí đánh giá là bước tiến quan trọng, nhưng chưa đủ để chứng minh ý thức tồn tại độc lập với não. Theo ông, những tuyên bố phi thường cần có bằng chứng phi thường và ngay cả một trường hợp được chấm điểm rất cao cũng chưa thể xem là bằng chứng xác thực.
Alexander cho rằng câu hỏi quan trọng nhất vẫn chưa có lời giải: trải nghiệm cận tử thực sự diễn ra vào thời điểm nào? Liệu nó xảy ra khi não bộ đã ngừng hoạt động, trong quá trình hồi phục hay chỉ được hình thành sau đó khi bộ não ghép nối các mảnh ký ức thành một câu chuyện hoàn chỉnh.
Ngay cả các hệ thống AI tham gia nghiên cứu cũng chỉ có thể hỗ trợ chấm điểm theo tiêu chí, chứ không thể xác định bản chất thực sự của những trải nghiệm này.
Các tác giả nhấn mạnh mục tiêu của thang đo không phải nhằm chứng minh hay bác bỏ sự tồn tại của ý thức sau khi chết, mà giúp loại bỏ tối đa các lời giải thích thông thường trước khi xem xét những giả thuyết khác. Dù chưa thể giải đáp bí ẩn về trải nghiệm cận tử, công cụ mới được kỳ vọng sẽ mang lại nền tảng khoa học rõ ràng hơn cho những nghiên cứu trong tương lai.
Xây dựng tiêu chuẩn khoa học để kiểm chứng trải nghiệm cận tử
Động lực của nghiên cứu đến từ nhiều trường hợp gây tranh cãi trong nhiều thập kỷ qua. Một trong số đó là câu chuyện xảy ra tại Hà Lan năm 2001, khi một bệnh nhân 44 tuổi hồi tỉnh sau cơn ngừng tim và kể lại chính xác vị trí bộ răng giả của mình đã được một y tá tháo ra trong quá trình cấp cứu. Theo lời kể của bệnh nhân, ông đã quan sát được toàn bộ sự việc trong lúc được cho là không còn ý thức.Ngoài trường hợp này, nhiều bệnh nhân khác cũng từng mô tả chính xác các cuộc trò chuyện của nhân viên y tế, những sự kiện diễn ra trong phòng mổ hoặc kể về việc gặp người thân đã qua đời mà trước đó họ chưa biết tin.
Tuy nhiên, hầu hết các trường hợp đều được điều tra sau khi bệnh nhân hồi phục, khiến giới khoa học khó xác định liệu những ký ức này thực sự hình thành trong lúc não bộ ngừng hoạt động hay chỉ được tái tạo sau đó từ các thông tin còn sót lại.
Để giải quyết vấn đề, nhóm nghiên cứu đã công bố trên tạp chí Frontiers in Psychology một thang đo mới gồm 8 tiêu chí nhằm đánh giá mức độ đáng tin cậy của từng trường hợp. Các tiêu chí bao gồm việc bệnh nhân có thực sự mất ý thức hay không, thông tin được kể lại có được xác minh độc lập hay không, liệu có tồn tại lời giải thích thông thường bằng giác quan và trí nhớ hay không, cũng như có xuất hiện các chi tiết sai lệch hay không.
Trong lần thử nghiệm đầu tiên, công cụ này được áp dụng với 17 trường hợp đã được công bố trước đó. Mười một chuyên gia cùng ba hệ thống AI gồm ChatGPT, Gemini và Mistral đã chấm điểm độc lập. Dù điểm số cụ thể có khác nhau, các chuyên gia nhìn chung đều thống nhất về những trường hợp có giá trị bằng chứng mạnh hơn.
Liệu ý thức có thể tồn tại độc lập với não bộ?
Theo nhà tâm lý học Patrizio Tressoldi, đồng tác giả nghiên cứu, hiện đã có hơn 120 trường hợp vNDE được công bố, nhưng chất lượng tài liệu và bằng chứng rất khác nhau. Thang đo mới được kỳ vọng sẽ tạo ra một tiêu chuẩn chung để các nhà nghiên cứu đánh giá khách quan hơn.Nếu trong tương lai xuất hiện nhiều trường hợp đạt mức bằng chứng cao nhất, điều đó có thể đặt ra thách thức đối với quan điểm truyền thống của khoa học thần kinh, vốn cho rằng mọi suy nghĩ, ký ức và ý thức đều được tạo ra hoàn toàn bởi não bộ.
Tuy nhiên, nhiều chuyên gia vẫn tỏ ra thận trọng. Tiến sĩ Robert Alexander thuộc Viện Công nghệ New York nhận định việc chuẩn hóa tiêu chí đánh giá là bước tiến quan trọng, nhưng chưa đủ để chứng minh ý thức tồn tại độc lập với não. Theo ông, những tuyên bố phi thường cần có bằng chứng phi thường và ngay cả một trường hợp được chấm điểm rất cao cũng chưa thể xem là bằng chứng xác thực.
Alexander cho rằng câu hỏi quan trọng nhất vẫn chưa có lời giải: trải nghiệm cận tử thực sự diễn ra vào thời điểm nào? Liệu nó xảy ra khi não bộ đã ngừng hoạt động, trong quá trình hồi phục hay chỉ được hình thành sau đó khi bộ não ghép nối các mảnh ký ức thành một câu chuyện hoàn chỉnh.
Ngay cả các hệ thống AI tham gia nghiên cứu cũng chỉ có thể hỗ trợ chấm điểm theo tiêu chí, chứ không thể xác định bản chất thực sự của những trải nghiệm này.
Các tác giả nhấn mạnh mục tiêu của thang đo không phải nhằm chứng minh hay bác bỏ sự tồn tại của ý thức sau khi chết, mà giúp loại bỏ tối đa các lời giải thích thông thường trước khi xem xét những giả thuyết khác. Dù chưa thể giải đáp bí ẩn về trải nghiệm cận tử, công cụ mới được kỳ vọng sẽ mang lại nền tảng khoa học rõ ràng hơn cho những nghiên cứu trong tương lai.
