Meta đối mặt vụ kiện lịch sử vì dùng AI để "lọc" những nhân sự có vấn đề sức khoẻ rồi sa thải

[Mẫn Nhi]

Meta đang đối mặt với một vụ kiện vô tiền khoáng hậu khi bị 26 cựu nhân viên cáo buộc sử dụng các công cụ AI để chấm điểm hiệu suất và chọn người sa thải. Đáng nói, thuật toán này bị cho là đã trực tiếp "triệt hạ" những người có vấn đề về sức khỏe, khuyết tật hoặc phải xin nghỉ phép y tế.

Sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo không chỉ thay đổi cách chúng ta làm việc, mà có vẻ như nó đang thay đổi cả cách các ông lớn công nghệ... đuổi việc nhân viên. Mới đây, 26 nhân viên của Meta đã đồng loạt đệ đơn kiện gã khổng lồ này lên tòa án liên bang ở Oakland, California. Đây được xem là vụ kiện đầu tiên nhắm vào một tập đoàn công nghệ lớn tại Mỹ liên quan đến việc dùng AI để sa thải nhân sự hàng loạt.

Theo đơn kiện, Meta đã sử dụng các hệ thống AI nội bộ để tự động chấm điểm, xếp hạng và đưa nhân viên vào "danh sách đen" cần thanh lọc trong đợt cắt giảm nhân sự quy mô lớn vừa qua. Đáng chú ý, các thuật toán này bị cáo buộc là đã gián tiếp phân biệt đối xử với những người có khuyết tật, đang mang thai hoặc những ai từng phải xin nghỉ phép y tế để điều trị bệnh và chăm sóc gia đình.

"Bộ não thứ hai" giám sát từng cú gõ phím​

Để đưa ra quyết định ai đi ai ở, đơn kiện cho biết Meta đã dựa vào một loạt hệ thống trợ lý AI nội bộ. Trong đó bao gồm Metamate – một mô hình ngôn ngữ lớn hoạt động như trợ lý ảo; một hệ thống "bộ não thứ hai" do chính nhân viên huấn luyện để theo dõi các cuộc hội thoại và tài liệu làm việc; cùng một hệ thống chấm điểm năng suất dựa trên việc quét dữ liệu gõ phím (keystrokes), nội dung màn hình hiển thị, email và cả lịch sử trình duyệt web.

Chính việc phụ thuộc vào các chỉ số đo lường máy móc này, đặc biệt là lượng "token AI" sử dụng và hiệu suất thuần túy, đã tạo ra sự bất công lớn. Những nhân viên phải tạm nghỉ việc vì lý do sức khỏe hoặc thai sản hiển nhiên không thể duy trì các chỉ số hoạt động liên tục trên hệ thống. Kết quả là họ bị AI đánh giá thấp và rơi vào nhóm bị đào thải.

Nhóm nguyên đơn (hiện đang giấu danh tính) đến từ nhiều bang khác nhau tại Mỹ như California, New York và Columbia. Họ cáo buộc Meta vi phạm nghiêm trọng các đạo luật liên bang và tiểu bang về chống phân biệt đối xử với người khuyết tật, người nghỉ thai sản. Đồng thời, Meta cũng bị tố là không hề kiểm tra tính thiên vị (bias) của các hệ thống AI này trước khi đưa vào vận hành – một hành vi vi phạm các quy định mới được áp dụng tại California và thành phố New York.

Phía Meta nói gì?​

Trước những cáo buộc gay gắt này, người phát ngôn của Meta đã nhanh chóng lên tiếng phủ nhận và cho rằng vụ kiện hoàn toàn vô căn cứ. Đại diện công ty khẳng định: "Việc quản lý nhân sự và các quyết định tổ chức đã, đang và sẽ luôn do con người thực hiện, chứ không phải AI".

Vào tháng 5 vừa qua, Meta đã cắt giảm khoảng 10% lực lượng lao động toàn cầu (tương đương gần 8.000 người). Mặc dù CEO Mark Zuckerberg tuyên bố sẽ không có thêm đợt sa thải quy mô lớn nào trong năm nay, nhưng làn sóng tái cấu trúc để dồn lực cho AI vẫn đang khiến nội bộ tập đoàn này cực kỳ căng thẳng. Việc chuyển dịch sang ưu tiên các đại lý AI (AI agents) cả trong sản phẩm lẫn quy trình vận hành nội bộ dường như đang để lại những tác dụng phụ không mong muốn.

Hiện tại, 26 cựu nhân viên này đang yêu cầu tòa án ra phán quyết tạm thời để ngăn Meta hoàn tất thủ tục sa thải họ (vốn bắt đầu từ ngày 22/7), trong lúc họ tiến hành các thủ tục phân xử phân biệt đối xử cá nhân theo quy định của công ty.

Vụ kiện này chắc chắn sẽ là một hồi chuông cảnh tỉnh cho các doanh nghiệp đang có ý định "giao phó" quyền sinh sát nhân sự cho các thuật toán vô tri. AI có thể tối ưu hóa quy trình, nhưng khi đụng đến yếu tố con người và quyền lợi lao động, ranh giới giữa "hiệu quả" và "vô cảm" là cực kỳ mong manh.