NhatDuy
Intern Writer
Năm 2025 đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong chính sách hạt nhân của Nga khi Moskva hoàn tất việc điều chỉnh chiến lược hạt nhân lần đầu tiên sau 5 năm. Điểm đáng chú ý nhất trong lần sửa đổi này là việc giảm đáng kể ngưỡng sử dụng vũ khí hạt nhân, làm dấy lên những lo ngại mới về nguy cơ leo thang căng thẳng trong bối cảnh xung đột Nga - Ukraine vẫn tiếp diễn.
Theo nội dung chiến lược mới được phía Nga công bố, nước này có thể sử dụng lực lượng hạt nhân để đáp trả bất kỳ hành động thù địch nào gây tổn hại đến chủ quyền quốc gia hoặc hệ thống răn đe hạt nhân của mình, ngay cả khi đối phương không sở hữu vũ khí hạt nhân. Quy định mới này được xem là sự thay đổi đáng kể so với nguyên tắc răn đe hạt nhân truyền thống vốn chủ yếu dựa trên khả năng đáp trả các cuộc tấn công hạt nhân.
Tuy nhiên, trong văn bản mới, các điều kiện kích hoạt đã được mở rộng đáng kể. Chỉ cần chủ quyền lãnh thổ hoặc các thành phần trọng yếu trong hệ thống hạt nhân của Nga bị ảnh hưởng, Moskva có thể coi đây là cơ sở để cân nhắc sử dụng lực lượng hạt nhân. Điều này đồng nghĩa phạm vi răn đe hạt nhân của Nga đã được mở rộng hơn nhiều so với trước.
Động thái này nhanh chóng nhận được phản ứng từ NATO. Liên minh quân sự này cho rằng Nga đang gia tăng mức độ răn đe hạt nhân và khiến môi trường an ninh châu Âu trở nên căng thẳng hơn. Dù vậy, NATO cũng nhấn mạnh rằng họ không có ý định khơi mào một cuộc xung đột hạt nhân tại châu Âu và sẽ tiếp tục duy trì khả năng răn đe ở mức phù hợp.
Trong nội bộ Nga, phần lớn dư luận ủng hộ việc sửa đổi học thuyết hạt nhân. Nhiều người coi đây là phản ứng cần thiết trước sự mở rộng của NATO cũng như các cuộc tấn công liên tiếp nhằm vào lãnh thổ Nga từ phía Ukraine. Theo quan điểm này, việc hạ thấp ngưỡng hạt nhân sẽ giúp tăng hiệu quả răn đe đối với các đối thủ. Những ý kiến lo ngại rằng quyết định này có thể khiến Nga bị cô lập hơn trên trường quốc tế vẫn chỉ chiếm tỷ lệ nhỏ.
Thứ trưởng Ngoại giao Nga Sergei Ryabkov cho biết cuộc chiến kéo dài nhiều năm với Ukraine đã tạo ra những thay đổi đáng kể về môi trường an ninh. Ông nhấn mạnh rằng việc Ukraine liên tục sử dụng máy bay không người lái và tên lửa do phương Tây hỗ trợ để tấn công lãnh thổ Nga, bao gồm cả các cơ sở radar cảnh báo sớm chiến lược, đã vượt qua các giới hạn mà Moskva coi là "lằn ranh đỏ" về an ninh hạt nhân. Theo ông, việc sửa đổi học thuyết là bước đi cần thiết để xác lập rõ hơn các giới hạn răn đe.
Về bản chất, sự điều chỉnh này phản ánh nỗ lực của Nga trong việc tăng cường sức mạnh răn đe nhằm ngăn chặn khả năng NATO can thiệp trực tiếp vào cuộc xung đột, đặc biệt trong bối cảnh lực lượng quân sự thông thường của nước này đang chịu nhiều sức ép. Tuy nhiên, các chuyên gia cũng cảnh báo rằng việc mở rộng điều kiện sử dụng vũ khí hạt nhân có thể làm gia tăng nguy cơ tính toán sai lầm giữa các bên liên quan.
Theo dữ liệu công khai từ Bộ Quốc phòng Nga, quân đội nước này đã tổ chức từ hai đến ba cuộc diễn tập hạt nhân quy mô lớn mỗi năm trong những năm gần đây. Các cuộc tập trận bao trùm toàn bộ bộ ba lực lượng hạt nhân trên bộ, trên biển và trên không, đồng thời kiểm tra năng lực phản ứng nhanh trong các kịch bản phản công hạt nhân.
Trong khi đó, tình báo quốc phòng Ukraine xác nhận các máy bay không người lái của nước này đã tiến hành cuộc tấn công ban đêm nhằm vào hai trạm radar cảnh báo sớm chiến lược Nioby-SV của Nga. Mỗi hệ thống radar có phạm vi hoạt động khoảng 500 km và có thể theo dõi đồng thời tới 300 mục tiêu trên không.
Theo các đánh giá được công bố, sau vụ tấn công, khả năng phát hiện mục tiêu bay thấp của Nga trong khu vực đã giảm khoảng 60%, tạo ra khoảng trống đáng kể trong mạng lưới cảnh báo sớm phòng không. Phía Nga không công bố chi tiết thiệt hại cũng như tiến độ khắc phục sau sự cố.
Bắc Kinh và Moskva cũng chỉ trích việc Mỹ rút khỏi Hiệp ước Chống tên lửa đạn đạo và Hiệp ước Lực lượng hạt nhân tầm trung, đồng thời bày tỏ lo ngại về những động thái được cho là làm suy yếu hệ thống kiểm soát vũ khí toàn cầu, bao gồm xu hướng quân sự hóa không gian.
Theo đề nghị của Ukraine, Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc đã tổ chức các cuộc tham vấn khẩn cấp liên quan đến nguy cơ hạt nhân trong cuộc xung đột hiện nay. Tuy nhiên, khoảng cách lập trường giữa Nga và Ukraine vẫn rất lớn. Moskva tiếp tục yêu cầu Kiev công nhận quy chế của Crimea cùng bốn vùng lãnh thổ phía Đông, trong khi Ukraine kiên quyết bảo vệ chủ quyền dựa trên đường biên giới năm 1991.
Tình trạng thiếu lòng tin kéo dài giữa hai bên, cùng những khác biệt trong nội bộ Liên minh châu Âu, tiếp tục khiến các nỗ lực ngoại giao chưa đạt được đột phá đáng kể. Bên cạnh đó, Mỹ và các cường quốc hạt nhân phương Tây cũng liên tục khẳng định họ không có kế hoạch phát động tấn công hạt nhân nhằm vào Nga hoặc đưa quân trực tiếp tham chiến tại Ukraine, qua đó tránh nguy cơ đối đầu trực tiếp giữa các cường quốc hạt nhân.
Dù các bên hiện vẫn đang cố gắng kiểm soát phạm vi xung đột, nguy cơ xuất phát từ những đánh giá sai lầm tiếp tục gia tăng. Nhiều chuyên gia cho rằng hệ thống an ninh hạt nhân toàn cầu đang phải đối mặt với thử thách nghiêm trọng nhất kể từ khi Chiến tranh Lạnh kết thúc.
Sự suy giảm quan hệ giữa Mỹ và Nga đã khiến nhiều hiệp ước kiểm soát vũ khí quan trọng hết hiệu lực, trong khi các cơ chế còn lại cũng đứng trước nguy cơ suy yếu. Ngoài những thách thức truyền thống về địa chính trị, các công nghệ mới như tấn công mạng và trí tuệ nhân tạo đang tạo thêm các rủi ro mới đối với hệ thống chỉ huy, kiểm soát và ra quyết định liên quan đến vũ khí hạt nhân.
Trung Quốc tiếp tục thúc đẩy các sáng kiến giải trừ vũ khí hạt nhân tại các diễn đàn đa phương, kêu gọi không sử dụng vũ khí hạt nhân chống lại các quốc gia không sở hữu loại vũ khí này, đồng thời ủng hộ việc chấm dứt các cơ chế chia sẻ hạt nhân và giảm hiện diện của các lực lượng hạt nhân ở nước ngoài.
Theo khảo sát nhận thức rủi ro hạt nhân toàn cầu do Trung tâm Nghiên cứu Pew công bố cuối năm 2024, hơn 70% số người tham gia cho rằng nguy cơ xảy ra chiến tranh hạt nhân toàn cầu đã tăng đáng kể so với 10 năm trước. Gần 60% bày tỏ sự thiếu tin tưởng vào khả năng quản lý rủi ro hạt nhân của chính phủ nước mình. Tại châu Âu, gần 80% số người được hỏi nhận định cuộc xung đột Nga - Ukraine đã đẩy rủi ro hạt nhân lên mức cao nhất kể từ sau Chiến tranh Lạnh.
Nhật Bản, quốc gia từng hứng chịu hậu quả của các vụ tấn công hạt nhân trong lịch sử, tiếp tục duy trì phong trào phản đối vũ khí hạt nhân mạnh mẽ. Các tổ chức đại diện cho những người sống sót sau thảm họa hạt nhân thường xuyên kêu gọi cộng đồng quốc tế tiến tới loại bỏ hoàn toàn kho vũ khí hạt nhân trên toàn thế giới.
Nhiều tổ chức chống hạt nhân quốc tế cũng đang thúc giục các cường quốc nối lại các cuộc đàm phán kiểm soát vũ khí bị đình trệ, đồng thời hạn chế các hoạt động tập trận đối đầu tại những khu vực nhạy cảm nhằm giảm thiểu nguy cơ xảy ra những sai lầm có thể dẫn đến hậu quả thảm khốc.
Trong bối cảnh khoảng cách giữa các biện pháp phòng ngừa và mức độ rủi ro ngày càng lớn, nhiều ý kiến cho rằng chỉ thông qua đối thoại, tham vấn và từ bỏ tư duy đối đầu, cộng đồng quốc tế mới có thể từng bước kiểm soát các nguy cơ mới nổi và bảo vệ môi trường an ninh chung cho toàn nhân loại.
Theo nội dung chiến lược mới được phía Nga công bố, nước này có thể sử dụng lực lượng hạt nhân để đáp trả bất kỳ hành động thù địch nào gây tổn hại đến chủ quyền quốc gia hoặc hệ thống răn đe hạt nhân của mình, ngay cả khi đối phương không sở hữu vũ khí hạt nhân. Quy định mới này được xem là sự thay đổi đáng kể so với nguyên tắc răn đe hạt nhân truyền thống vốn chủ yếu dựa trên khả năng đáp trả các cuộc tấn công hạt nhân.
Nga mở rộng điều kiện sử dụng vũ khí hạt nhân
Nếu đối chiếu với học thuyết hạt nhân năm 2020, phạm vi sử dụng vũ khí hạt nhân trước đây của Nga bị giới hạn trong những tình huống đặc biệt nghiêm trọng, chẳng hạn như khi đất nước bị tấn công bằng vũ khí hạt nhân hoặc phải đối mặt với các cuộc tấn công thông thường có thể đe dọa sự tồn tại của quốc gia.
Tuy nhiên, trong văn bản mới, các điều kiện kích hoạt đã được mở rộng đáng kể. Chỉ cần chủ quyền lãnh thổ hoặc các thành phần trọng yếu trong hệ thống hạt nhân của Nga bị ảnh hưởng, Moskva có thể coi đây là cơ sở để cân nhắc sử dụng lực lượng hạt nhân. Điều này đồng nghĩa phạm vi răn đe hạt nhân của Nga đã được mở rộng hơn nhiều so với trước.
Động thái này nhanh chóng nhận được phản ứng từ NATO. Liên minh quân sự này cho rằng Nga đang gia tăng mức độ răn đe hạt nhân và khiến môi trường an ninh châu Âu trở nên căng thẳng hơn. Dù vậy, NATO cũng nhấn mạnh rằng họ không có ý định khơi mào một cuộc xung đột hạt nhân tại châu Âu và sẽ tiếp tục duy trì khả năng răn đe ở mức phù hợp.
Trong nội bộ Nga, phần lớn dư luận ủng hộ việc sửa đổi học thuyết hạt nhân. Nhiều người coi đây là phản ứng cần thiết trước sự mở rộng của NATO cũng như các cuộc tấn công liên tiếp nhằm vào lãnh thổ Nga từ phía Ukraine. Theo quan điểm này, việc hạ thấp ngưỡng hạt nhân sẽ giúp tăng hiệu quả răn đe đối với các đối thủ. Những ý kiến lo ngại rằng quyết định này có thể khiến Nga bị cô lập hơn trên trường quốc tế vẫn chỉ chiếm tỷ lệ nhỏ.
Thứ trưởng Ngoại giao Nga Sergei Ryabkov cho biết cuộc chiến kéo dài nhiều năm với Ukraine đã tạo ra những thay đổi đáng kể về môi trường an ninh. Ông nhấn mạnh rằng việc Ukraine liên tục sử dụng máy bay không người lái và tên lửa do phương Tây hỗ trợ để tấn công lãnh thổ Nga, bao gồm cả các cơ sở radar cảnh báo sớm chiến lược, đã vượt qua các giới hạn mà Moskva coi là "lằn ranh đỏ" về an ninh hạt nhân. Theo ông, việc sửa đổi học thuyết là bước đi cần thiết để xác lập rõ hơn các giới hạn răn đe.
Về bản chất, sự điều chỉnh này phản ánh nỗ lực của Nga trong việc tăng cường sức mạnh răn đe nhằm ngăn chặn khả năng NATO can thiệp trực tiếp vào cuộc xung đột, đặc biệt trong bối cảnh lực lượng quân sự thông thường của nước này đang chịu nhiều sức ép. Tuy nhiên, các chuyên gia cũng cảnh báo rằng việc mở rộng điều kiện sử dụng vũ khí hạt nhân có thể làm gia tăng nguy cơ tính toán sai lầm giữa các bên liên quan.
Theo dữ liệu công khai từ Bộ Quốc phòng Nga, quân đội nước này đã tổ chức từ hai đến ba cuộc diễn tập hạt nhân quy mô lớn mỗi năm trong những năm gần đây. Các cuộc tập trận bao trùm toàn bộ bộ ba lực lượng hạt nhân trên bộ, trên biển và trên không, đồng thời kiểm tra năng lực phản ứng nhanh trong các kịch bản phản công hạt nhân.
Trong khi đó, tình báo quốc phòng Ukraine xác nhận các máy bay không người lái của nước này đã tiến hành cuộc tấn công ban đêm nhằm vào hai trạm radar cảnh báo sớm chiến lược Nioby-SV của Nga. Mỗi hệ thống radar có phạm vi hoạt động khoảng 500 km và có thể theo dõi đồng thời tới 300 mục tiêu trên không.
Theo các đánh giá được công bố, sau vụ tấn công, khả năng phát hiện mục tiêu bay thấp của Nga trong khu vực đã giảm khoảng 60%, tạo ra khoảng trống đáng kể trong mạng lưới cảnh báo sớm phòng không. Phía Nga không công bố chi tiết thiệt hại cũng như tiến độ khắc phục sau sự cố.
Hệ thống an ninh hạt nhân toàn cầu đối mặt thách thức mới
Trong tuyên bố chung mới nhất về ổn định chiến lược toàn cầu, Trung Quốc và Nga tái khẳng định quan điểm ủng hộ không phổ biến vũ khí hạt nhân. Hai nước nhấn mạnh rằng các quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân cần có trách nhiệm đặc biệt đối với an ninh toàn cầu, đồng thời kêu gọi từ bỏ tư duy Chiến tranh Lạnh và các cách tiếp cận mang tính đối đầu.
Bắc Kinh và Moskva cũng chỉ trích việc Mỹ rút khỏi Hiệp ước Chống tên lửa đạn đạo và Hiệp ước Lực lượng hạt nhân tầm trung, đồng thời bày tỏ lo ngại về những động thái được cho là làm suy yếu hệ thống kiểm soát vũ khí toàn cầu, bao gồm xu hướng quân sự hóa không gian.
Theo đề nghị của Ukraine, Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc đã tổ chức các cuộc tham vấn khẩn cấp liên quan đến nguy cơ hạt nhân trong cuộc xung đột hiện nay. Tuy nhiên, khoảng cách lập trường giữa Nga và Ukraine vẫn rất lớn. Moskva tiếp tục yêu cầu Kiev công nhận quy chế của Crimea cùng bốn vùng lãnh thổ phía Đông, trong khi Ukraine kiên quyết bảo vệ chủ quyền dựa trên đường biên giới năm 1991.
Tình trạng thiếu lòng tin kéo dài giữa hai bên, cùng những khác biệt trong nội bộ Liên minh châu Âu, tiếp tục khiến các nỗ lực ngoại giao chưa đạt được đột phá đáng kể. Bên cạnh đó, Mỹ và các cường quốc hạt nhân phương Tây cũng liên tục khẳng định họ không có kế hoạch phát động tấn công hạt nhân nhằm vào Nga hoặc đưa quân trực tiếp tham chiến tại Ukraine, qua đó tránh nguy cơ đối đầu trực tiếp giữa các cường quốc hạt nhân.
Dù các bên hiện vẫn đang cố gắng kiểm soát phạm vi xung đột, nguy cơ xuất phát từ những đánh giá sai lầm tiếp tục gia tăng. Nhiều chuyên gia cho rằng hệ thống an ninh hạt nhân toàn cầu đang phải đối mặt với thử thách nghiêm trọng nhất kể từ khi Chiến tranh Lạnh kết thúc.
Sự suy giảm quan hệ giữa Mỹ và Nga đã khiến nhiều hiệp ước kiểm soát vũ khí quan trọng hết hiệu lực, trong khi các cơ chế còn lại cũng đứng trước nguy cơ suy yếu. Ngoài những thách thức truyền thống về địa chính trị, các công nghệ mới như tấn công mạng và trí tuệ nhân tạo đang tạo thêm các rủi ro mới đối với hệ thống chỉ huy, kiểm soát và ra quyết định liên quan đến vũ khí hạt nhân.
Trung Quốc tiếp tục thúc đẩy các sáng kiến giải trừ vũ khí hạt nhân tại các diễn đàn đa phương, kêu gọi không sử dụng vũ khí hạt nhân chống lại các quốc gia không sở hữu loại vũ khí này, đồng thời ủng hộ việc chấm dứt các cơ chế chia sẻ hạt nhân và giảm hiện diện của các lực lượng hạt nhân ở nước ngoài.
Theo khảo sát nhận thức rủi ro hạt nhân toàn cầu do Trung tâm Nghiên cứu Pew công bố cuối năm 2024, hơn 70% số người tham gia cho rằng nguy cơ xảy ra chiến tranh hạt nhân toàn cầu đã tăng đáng kể so với 10 năm trước. Gần 60% bày tỏ sự thiếu tin tưởng vào khả năng quản lý rủi ro hạt nhân của chính phủ nước mình. Tại châu Âu, gần 80% số người được hỏi nhận định cuộc xung đột Nga - Ukraine đã đẩy rủi ro hạt nhân lên mức cao nhất kể từ sau Chiến tranh Lạnh.
Nhật Bản, quốc gia từng hứng chịu hậu quả của các vụ tấn công hạt nhân trong lịch sử, tiếp tục duy trì phong trào phản đối vũ khí hạt nhân mạnh mẽ. Các tổ chức đại diện cho những người sống sót sau thảm họa hạt nhân thường xuyên kêu gọi cộng đồng quốc tế tiến tới loại bỏ hoàn toàn kho vũ khí hạt nhân trên toàn thế giới.
Nhiều tổ chức chống hạt nhân quốc tế cũng đang thúc giục các cường quốc nối lại các cuộc đàm phán kiểm soát vũ khí bị đình trệ, đồng thời hạn chế các hoạt động tập trận đối đầu tại những khu vực nhạy cảm nhằm giảm thiểu nguy cơ xảy ra những sai lầm có thể dẫn đến hậu quả thảm khốc.
Trong bối cảnh khoảng cách giữa các biện pháp phòng ngừa và mức độ rủi ro ngày càng lớn, nhiều ý kiến cho rằng chỉ thông qua đối thoại, tham vấn và từ bỏ tư duy đối đầu, cộng đồng quốc tế mới có thể từng bước kiểm soát các nguy cơ mới nổi và bảo vệ môi trường an ninh chung cho toàn nhân loại.
