Vì sao tin giả về sức khỏe luôn lan truyền nhanh hơn sự thật trên TikTok?

[Kaya]

Chỉ cần gõ từ khóa "kem chống nắng" trên TikTok, người dùng có thể dễ dàng bắt gặp hàng loạt video với những tiêu đề gây sốc như: "Kem chống nắng gây ung thư", "Đừng bôi kem chống nắng nữa", hay "Bác sĩ không muốn bạn biết sự thật". Điều đáng nói là không ít video trong số này thu hút hàng trăm nghìn, thậm chí hàng triệu lượt xem và chia sẻ, khiến nhiều người bắt đầu hoài nghi những kiến thức y khoa đã được kiểm chứng từ lâu.

Đây không còn là câu chuyện riêng của kem chống nắng. Nó phản ánh một thực trạng đáng lo ngại: thông tin sai lệch về sức khỏe đang lan truyền trên mạng xã hội nhanh hơn nhiều so với các thông tin khoa học chính thống.​

Nghiên cứu chỉ ra nghịch lý trên TikTok​

Một nghiên cứu của các nhà khoa học tại Đại học Alberta (Canada) khi phân tích gần 1.000 video phổ biến về kem chống nắng trên TikTok cho thấy phần lớn nội dung vẫn mang tính chính xác. Tuy nhiên, những video chứa thông tin sai lệch hoặc gây tranh cãi lại thường đạt lượng tương tác cao hơn đáng kể.

Điều này có nghĩa rằng, mặc dù không chiếm đa số, các video mang nội dung giật gân lại dễ được thuật toán đề xuất đến nhiều người dùng hơn.

Đây là lý do nhiều người có cảm giác rằng "ai cũng đang nói kem chống nắng có hại", trong khi thực tế phần lớn cộng đồng y khoa vẫn khuyến cáo sử dụng kem chống nắng đúng cách để bảo vệ làn da khỏi tia cực tím và giảm nguy cơ ung thư da.
​

Thuật toán không phân biệt đúng hay sai​

Nhiều người cho rằng mạng xã hội cố tình phát tán tin giả. Thực tế, thuật toán của các nền tảng như TikTok không được thiết kế để đánh giá một nội dung có đúng hay không.

Điều mà thuật toán quan tâm là người dùng có dừng lại xem hay không, có bình luận, chia sẻ hoặc tranh luận hay không.

Một video mang tiêu đề như "Kem chống nắng gây ung thư" sẽ dễ khiến người xem tò mò và nhấn vào hơn nhiều so với một video có tiêu đề "Hướng dẫn sử dụng kem chống nắng đúng cách".

Càng nhiều người tương tác, thuật toán càng tiếp tục đề xuất video đó đến nhiều người khác. Kết quả là những nội dung gây sốc, gây tranh cãi hoặc đánh vào nỗi sợ hãi thường lan truyền nhanh hơn các thông tin khoa học vốn cần nhiều thời gian để giải thích.​

Tin giả thường đánh vào cảm xúc hơn là lý trí​

Đây cũng là cách hoạt động phổ biến của nhiều chiến dịch phát tán thông tin sai lệch trên Internet.

Thay vì đưa ra bằng chứng khoa học, các video thường sử dụng những câu như:​

• "Sự thật mà không ai muốn bạn biết."​
• "Các hãng mỹ phẩm đang che giấu điều này."​
• "Bác sĩ sẽ không bao giờ nói với bạn."​
• "Hãy bỏ ngay nếu không muốn hối hận."​

Những thông điệp này tạo cảm giác người xem đang được tiếp cận một "bí mật", từ đó dễ chia sẻ cho người thân và bạn bè mà không kiểm chứng.

Đây là kỹ thuật thao túng tâm lý đã xuất hiện từ lâu và hiện được khuếch đại mạnh hơn nhờ thuật toán mạng xã hội.​

Không chỉ kem chống nắng​

Kem chống nắng chỉ là một ví dụ. Trong thời gian qua, mạng xã hội liên tục xuất hiện các nội dung sai lệch liên quan đến vaccine, thuốc chữa bệnh, thực phẩm chức năng, chế độ ăn uống hay các phương pháp điều trị "thần kỳ".

Một số video còn sử dụng công nghệ AI để tạo hình ảnh hoặc giọng nói giống chuyên gia nhằm tăng độ tin cậy, khiến người dùng phổ thông rất khó phân biệt thật - giả.

Khi những thông tin này được lan truyền rộng rãi, hậu quả không chỉ dừng lại ở việc hiểu sai kiến thức mà còn có thể khiến nhiều người từ bỏ các biện pháp chăm sóc sức khỏe đã được kiểm chứng hoặc sử dụng những phương pháp thiếu cơ sở khoa học.​

Người dùng cần làm gì để không trở thành "nạn nhân" của thuật toán?​

Các chuyên gia cho rằng, mạng xã hội là nơi tham khảo thông tin chứ không nên trở thành nguồn tư vấn y tế chính.
​

Trước những nội dung liên quan đến sức khỏe, người dùng nên:​

• Kiểm tra xem thông tin có dẫn nguồn từ bác sĩ, bệnh viện, cơ quan y tế hoặc nghiên cứu khoa học uy tín hay không.​
• Cảnh giác với các video có tiêu đề quá giật gân hoặc khẳng định tuyệt đối.​
• Không chia sẻ các nội dung về sức khỏe chỉ vì có nhiều lượt xem hoặc nhiều người bình luận.​
• Tham khảo ý kiến của bác sĩ khi cần thay đổi phương pháp điều trị hoặc chăm sóc sức khỏe.​

Kỹ năng số quan trọng không kém kiến thức y tế​

Trong thời đại thuật toán quyết định phần lớn những gì chúng ta nhìn thấy mỗi ngày, khả năng kiểm chứng thông tin đã trở thành một kỹ năng thiết yếu. Một video có hàng triệu lượt xem không đồng nghĩa với việc nội dung trong đó là đúng. Ngược lại, những kiến thức khoa học chính xác đôi khi lại ít được chú ý vì không đủ yếu tố gây sốc hay kích thích tranh luận.

Mỗi lượt chia sẻ thiếu kiểm chứng đều có thể góp phần đưa thông tin sai lệch đến với nhiều người hơn. Vì vậy, trước khi tin hoặc lan truyền bất kỳ nội dung nào liên quan đến sức khỏe, hãy dành vài phút để kiểm tra nguồn gốc và đối chiếu với các thông tin từ cơ quan chuyên môn. Đó là cách đơn giản nhưng hiệu quả nhất để tự bảo vệ bản thân và góp phần xây dựng một môi trường thông tin lành mạnh trên không gian mạng.​

 

Được phối hợp thực hiện bởi các chuyên gia của Bkav, cộng đồng An ninh mạng Việt Nam WhiteHat và cộng đồng Khoa học công nghệ VnReview