Hãy thử tưởng tượng một ngày trong tương lai, bạn thức dậy bữa sáng đã được robot chuẩn bị, căn nhà được hệ thống AI tự động quản lý, xe tự lái đưa bạn đến nơi cần đến hoặc thậm chí có thể bạn không cần đến văn phòng, không cần phải đi làm... Ở các nhà máy, robot đang sản xuất hàng hóa; AI điều hành doanh nghiệp, xử lý sổ sách, thiết kế sản phẩm, chăm sóc khách hàng và thậm chí đưa ra những quyết định kinh doanh.
Con người không còn phải làm việc vất vả như trước. Nghe giống một cuộc sống trong mơ. Nhưng có một câu hỏi ít người nghĩ đến: Nếu AI và robot làm thay gần như mọi công việc, con người sẽ làm gì để sống? Và nếu không có việc làm, chúng ta lấy tiền đâu để mua robot và những thứ mà robot sản xuất?
Con người không còn phải làm việc vất vả như trước. Nghe giống một cuộc sống trong mơ. Nhưng có một câu hỏi ít người nghĩ đến: Nếu AI và robot làm thay gần như mọi công việc, con người sẽ làm gì để sống? Và nếu không có việc làm, chúng ta lấy tiền đâu để mua robot và những thứ mà robot sản xuất?
Từ người lao động thành người giám sát máy móc?
Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo và robot đang khiến ranh giới giữa những việc máy móc có thể làm và những việc vốn chỉ con người đảm nhận ngày càng thu hẹp. AI có thể viết nội dung, lập trình, phân tích dữ liệu, thiết kế và hỗ trợ ra quyết định. Robot thế hệ mới đang được phát triển để vận chuyển hàng hóa, làm việc trong nhà máy, hỗ trợ bệnh viện và thực hiện các công việc trong gia đình.
Theo Báo cáo Future of Jobs 2025 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới, đến năm 2030, những thay đổi về công nghệ, kinh tế và xã hội có thể tạo ra 170 triệu việc làm mới, đồng thời khiến 92 triệu việc làm hiện tại bị thay thế. Điều đó cho thấy tương lai không đơn giản là con người mất hết việc làm mà là một cuộc tái cấu trúc sâu rộng của thị trường lao động.
Tuy nhiên, khi AI ngày càng có khả năng đảm nhận những công việc đòi hỏi chuyên môn, còn robot có thể thực hiện những hoạt động chân tay, câu hỏi về vị trí của con người trong nền kinh tế sẽ ngày càng trở nên cấp thiết.
Một số người có thể chuyển sang nghiên cứu, sáng tạo, nghệ thuật, giáo dục, chăm sóc sức khỏe, quản lý và giám sát hệ thống tự động. Những công việc đòi hỏi sự tin tưởng, đồng cảm, trách nhiệm và tương tác giữa người với người cũng có thể tiếp tục giữ vai trò quan trọng.
Nhưng liệu những công việc mới này có đủ để tất cả mọi người tìm được chỗ đứng? Không phải ai cũng có điều kiện, khả năng hoặc cơ hội để chuyển sang một nghề nghiệp hoàn toàn khác.
Theo Báo cáo Future of Jobs 2025 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới, đến năm 2030, những thay đổi về công nghệ, kinh tế và xã hội có thể tạo ra 170 triệu việc làm mới, đồng thời khiến 92 triệu việc làm hiện tại bị thay thế. Điều đó cho thấy tương lai không đơn giản là con người mất hết việc làm mà là một cuộc tái cấu trúc sâu rộng của thị trường lao động.
Tuy nhiên, khi AI ngày càng có khả năng đảm nhận những công việc đòi hỏi chuyên môn, còn robot có thể thực hiện những hoạt động chân tay, câu hỏi về vị trí của con người trong nền kinh tế sẽ ngày càng trở nên cấp thiết.
Một số người có thể chuyển sang nghiên cứu, sáng tạo, nghệ thuật, giáo dục, chăm sóc sức khỏe, quản lý và giám sát hệ thống tự động. Những công việc đòi hỏi sự tin tưởng, đồng cảm, trách nhiệm và tương tác giữa người với người cũng có thể tiếp tục giữ vai trò quan trọng.
Nhưng liệu những công việc mới này có đủ để tất cả mọi người tìm được chỗ đứng? Không phải ai cũng có điều kiện, khả năng hoặc cơ hội để chuyển sang một nghề nghiệp hoàn toàn khác.
Robot sản xuất hàng hóa, nhưng ai có tiền để mua?
Đây có lẽ là nghịch lý đáng suy nghĩ nhất của một nền kinh tế tự động hóa cao.
Trong xã hội hiện nay, phần lớn mọi người kiếm sống bằng cách bán sức lao động và nhận tiền lương. Số tiền đó lại được dùng để mua thực phẩm, quần áo, nhà ở, dịch vụ và những sản phẩm do doanh nghiệp sản xuất. Tiền lương của người lao động vừa là thu nhập của họ, vừa là một phần sức mua duy trì hoạt động của nền kinh tế.
Nhưng hãy hình dung nếu một nhà máy không cần hàng nghìn công nhân mà chỉ cần một hệ thống robot vận hành cùng AI. Sản phẩm vẫn được làm ra, thậm chí nhanh hơn và rẻ hơn. Doanh nghiệp có thể tiết kiệm chi phí nhân công, nhưng hàng nghìn người từng làm việc tại đó có thể mất đi nguồn thu nhập.
Trong xã hội hiện nay, phần lớn mọi người kiếm sống bằng cách bán sức lao động và nhận tiền lương. Số tiền đó lại được dùng để mua thực phẩm, quần áo, nhà ở, dịch vụ và những sản phẩm do doanh nghiệp sản xuất. Tiền lương của người lao động vừa là thu nhập của họ, vừa là một phần sức mua duy trì hoạt động của nền kinh tế.
Nhưng hãy hình dung nếu một nhà máy không cần hàng nghìn công nhân mà chỉ cần một hệ thống robot vận hành cùng AI. Sản phẩm vẫn được làm ra, thậm chí nhanh hơn và rẻ hơn. Doanh nghiệp có thể tiết kiệm chi phí nhân công, nhưng hàng nghìn người từng làm việc tại đó có thể mất đi nguồn thu nhập.
Nếu tình trạng này diễn ra trên diện rộng, một nghịch lý sẽ xuất hiện: Nền kinh tế có khả năng sản xuất ngày càng nhiều hàng hóa, nhưng một bộ phận người dân lại không còn đủ tiền để mua chúng.
Nói cách khác, máy móc có thể giải quyết bài toán sản xuất nhưng không tự động giải quyết được bài toán phân phối thu nhập.
Vấn đề còn lớn hơn khi đặt câu hỏi ai sở hữu những cỗ máy đó. Nếu robot, hệ thống AI và các nhà máy tự động chủ yếu thuộc về một số doanh nghiệp hoặc cá nhân có tiềm lực tài chính, lợi ích từ năng suất tăng thêm có thể tập trung vào nhóm sở hữu tài sản, trong khi những người phụ thuộc vào tiền lương ngày càng gặp khó khăn.
Đây không chỉ là giả thuyết viễn tưởng. IMF đã cảnh báo AI có thể làm gia tăng bất bình đẳng tài sản nếu lợi ích từ công nghệ chủ yếu chảy về phía những người sở hữu vốn và có khả năng đầu tư vào công nghệ.
Không có việc làm, con người sẽ sống bằng tiền gì?
Một trong những ý tưởng được nhắc đến khi bàn về tương lai ít việc làm là thu nhập cơ bản phổ quát (Universal Basic Income - UBI). Theo mô hình này, người dân được nhận một khoản tiền định kỳ để bảo đảm những nhu cầu sinh hoạt cơ bản, bất kể họ có việc làm hay không.
Một hướng khác là phân phối lại một phần lợi ích từ tự động hóa thông qua thuế, quỹ an sinh xã hội, cổ phần hoặc các cơ chế chia sẻ lợi nhuận. Khi máy móc tạo ra nhiều giá trị hơn với ít lao động hơn, một phần thành quả đó có thể được chuyển hóa thành thu nhập cho cộng đồng.
Tuy nhiên, những giải pháp này vẫn đang được tranh luận. Ai sẽ đóng góp nguồn tiền? Nhà nước lấy ngân sách từ đâu? Mức thu nhập hỗ trợ có đủ để người dân trang trải cuộc sống? Làm sao tránh việc một bộ phận không nhỏ người dân bị phụ thuộc hoàn toàn vào trợ cấp?
Và còn một câu hỏi rất thực tế: Nếu một người không có thu nhập, họ lấy đâu ra tiền để mua một chiếc robot phục vụ gia đình, dù chiếc robot đó có thể giúp họ tiết kiệm rất nhiều thời gian và công sức?
Một chiếc robot có thể là công cụ tạo ra giá trị, nhưng nếu không có vốn, không có quyền sở hữu hoặc không có khả năng tiếp cận công nghệ, người thất nghiệp chưa chắc đã có cơ hội hưởng lợi từ nó.
Một hướng khác là phân phối lại một phần lợi ích từ tự động hóa thông qua thuế, quỹ an sinh xã hội, cổ phần hoặc các cơ chế chia sẻ lợi nhuận. Khi máy móc tạo ra nhiều giá trị hơn với ít lao động hơn, một phần thành quả đó có thể được chuyển hóa thành thu nhập cho cộng đồng.
Tuy nhiên, những giải pháp này vẫn đang được tranh luận. Ai sẽ đóng góp nguồn tiền? Nhà nước lấy ngân sách từ đâu? Mức thu nhập hỗ trợ có đủ để người dân trang trải cuộc sống? Làm sao tránh việc một bộ phận không nhỏ người dân bị phụ thuộc hoàn toàn vào trợ cấp?
Và còn một câu hỏi rất thực tế: Nếu một người không có thu nhập, họ lấy đâu ra tiền để mua một chiếc robot phục vụ gia đình, dù chiếc robot đó có thể giúp họ tiết kiệm rất nhiều thời gian và công sức?
Một chiếc robot có thể là công cụ tạo ra giá trị, nhưng nếu không có vốn, không có quyền sở hữu hoặc không có khả năng tiếp cận công nghệ, người thất nghiệp chưa chắc đã có cơ hội hưởng lợi từ nó.
Khi lao động không còn là điều kiện bắt buộc để tồn tại, con người sẽ sống vì điều gì?
Có lẽ đây mới là câu hỏi sâu xa nhất mà tương lai AI và robot đặt ra.
Trong hàng nghìn năm, con người học tập, lao động và kiếm tiền để duy trì cuộc sống. Công việc không chỉ mang lại thu nhập mà còn tạo ra vị trí xã hội, cảm giác được công nhận và mục tiêu phấn đấu. Nếu một ngày máy móc đảm nhận phần lớn những việc con người từng làm, chúng ta sẽ phải định nghĩa lại giá trị của bản thân.
Con người có thể dành nhiều thời gian hơn cho gia đình, chăm sóc người thân, khám phá thế giới, theo đuổi nghệ thuật, nghiên cứu khoa học hoặc đơn giản là tận hưởng cuộc sống. Nhưng không phải ai cũng dễ dàng tìm thấy ý nghĩa khi không còn công việc, mục tiêu hay vai trò xã hội quen thuộc.
AI và robot có thể giúp con người thoát khỏi những công việc nặng nhọc, lặp đi lặp lại và nguy hiểm. Nhưng chúng không tự quyết định được một xã hội sẽ công bằng đến đâu, ai được hưởng thành quả công nghệ và ai phải gánh chịu những tổn thất do quá trình chuyển đổi gây ra.
Có thể tương lai không phải là viễn cảnh con người ngồi chơi trong khi robot làm tất cả. Thách thức lớn hơn là làm thế nào để những thành quả do máy móc tạo ra không chỉ phục vụ những người sở hữu chúng, mà còn mang lại cuộc sống tốt hơn cho số đông.
Trong hàng nghìn năm, con người học tập, lao động và kiếm tiền để duy trì cuộc sống. Công việc không chỉ mang lại thu nhập mà còn tạo ra vị trí xã hội, cảm giác được công nhận và mục tiêu phấn đấu. Nếu một ngày máy móc đảm nhận phần lớn những việc con người từng làm, chúng ta sẽ phải định nghĩa lại giá trị của bản thân.
Con người có thể dành nhiều thời gian hơn cho gia đình, chăm sóc người thân, khám phá thế giới, theo đuổi nghệ thuật, nghiên cứu khoa học hoặc đơn giản là tận hưởng cuộc sống. Nhưng không phải ai cũng dễ dàng tìm thấy ý nghĩa khi không còn công việc, mục tiêu hay vai trò xã hội quen thuộc.
AI và robot có thể giúp con người thoát khỏi những công việc nặng nhọc, lặp đi lặp lại và nguy hiểm. Nhưng chúng không tự quyết định được một xã hội sẽ công bằng đến đâu, ai được hưởng thành quả công nghệ và ai phải gánh chịu những tổn thất do quá trình chuyển đổi gây ra.
Có thể tương lai không phải là viễn cảnh con người ngồi chơi trong khi robot làm tất cả. Thách thức lớn hơn là làm thế nào để những thành quả do máy móc tạo ra không chỉ phục vụ những người sở hữu chúng, mà còn mang lại cuộc sống tốt hơn cho số đông.
Bởi suy cho cùng, một thế giới có thể sản xuất mọi thứ nhưng người dân không có tiền để mua, hay một xã hội nơi con người không còn việc làm và cũng không biết mình tồn tại vì điều gì, liệu có thực sự là tương lai mà chúng ta mong muốn. Công nghệ có thể giải phóng con người khỏi lao động, nhưng ai sẽ giải phóng con người khỏi nỗi lo cơm áo khi lao động không còn là cách kiếm sống?
