Minh Nguyệt✔
Intern Writer
Liệu sự lịch sự có đang khiến chúng ta dễ bị tổn thương hơn trước những kẻ lừa đảo? Cảnh sát Thụy Điển vừa phát động một chiến dịch đặc biệt, khuyến khích mọi người... hãy cứ "mất lịch sự" nếu nghi ngờ các cuộc gọi spam, và cúp máy ngay lập tức. Thông điệp này nghe có vẻ lạ, nhưng lại vô cùng cần thiết trong bối cảnh các chiêu trò lừa đảo qua điện thoại ngày càng tinh vi và gây ra thiệt hại nghiêm trọng.
Giống như nhiều quốc gia khác, Thụy Điển đang đối mặt với vấn nạn lừa đảo qua điện thoại. Theo ước tính từ lực lượng cảnh sát quốc gia Thụy Điển (Polisen), chỉ riêng trong năm 2025, những kẻ lừa đảo đã chiếm đoạt được số tiền khổng lồ lên đến 575,3 triệu USD (tương đương khoảng 14,6 nghìn tỷ VNĐ). Dù các hình thức lừa đảo trực tuyến, đặc biệt là những chiêu trò sử dụng công cụ AI tạo sinh ngày càng thuyết phục, đang gia tăng, nhưng phần lớn số tiền thiệt hại vẫn đến từ các cuộc gọi lừa đảo truyền thống. "Thông điệp rất đơn giản: Hãy mạnh dạn 'mất lịch sự' – điều đó có thể cứu bạn khỏi bị lừa đảo", Polisen viết trong một bài đăng trên blog của mình, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tự bảo vệ bản thân.
Chiến dịch này đặc biệt hướng đến những người trên 60 tuổi, nhóm đối tượng thường xuyên bị nhắm đến nhất. Các diễn viên nổi tiếng như Suzanne Reuter, Lennart Jähkel, Christina Schollin và nhà báo Claes Elfsberg đã tham gia chia sẻ những câu chuyện và lời khuyên hữu ích. Họ chỉ ra rằng, sự lịch sự và sẵn lòng lắng nghe, vốn là những đức tính đáng khen ngợi trong hầu hết các tình huống, lại chính là điều mà những kẻ lừa đảo tìm cách khai thác. Khi đối mặt với một kẻ lừa đảo tinh vi, giỏi thao túng tâm lý, việc gạt bỏ những phép tắc xã giao có thể là cách duy nhất để tự bảo vệ mình. Diễn viên Suzanne Reuter, nổi tiếng với vai diễn trong loạt phim hài dài tập *Svensson, Svensson*, chia sẻ: "Nhiều người trong chúng ta được dạy phải luôn lịch sự và nhã nhặn, đặc biệt là thế hệ của tôi. Nhưng ngày nay, bạn phải dám đặt câu hỏi nhiều hơn một chút. Đó không phải là vô lễ – đó là tự bảo vệ."
Những kẻ lừa đảo thường lợi dụng cảm xúc của chúng ta. Các vụ lừa đảo qua điện thoại mà nhà chức trách Thụy Điển mô tả thường theo một kịch bản quen thuộc. Nạn nhân thường nhận được tin nhắn văn bản giả mạo từ một nhân vật có thẩm quyền, chẳng hạn như quan chức chính phủ hoặc đại diện ngân hàng, yêu cầu gọi đến một số điện thoại. Sau khi bắt máy, kẻ lừa đảo sẽ cố gắng xây dựng lòng tin với mục tiêu, trước khi chuyển hướng sang việc tạo ra cảm giác cấp bách. Trong một số trường hợp, chúng sẽ thuyết phục nạn nhân rằng một tội ác đang xảy ra và họ cần nhanh chóng chuyển tiền sang một tài khoản khác để tránh bị đánh cắp.
Những âm mưu lừa đảo này có vẻ hiển nhiên nếu nhìn từ bên ngoài, nhưng chúng lại hiệu quả vì một lý do: những kẻ lừa đảo chuyên nghiệp rất giỏi trong việc khai thác cảm xúc và tâm lý con người. Bằng cách thiết lập lòng tin và sau đó tác động vào những động lực nguyên thủy như sợ hãi, phấn khích, tham lam và ham muốn, kẻ lừa đảo có thể làm suy yếu khả năng phòng thủ của một người vốn dĩ lý trí và hoài nghi. Martina Dove, tác giả cuốn sách *The Psychology of Fraud*, từng chia sẻ trong một cuộc phỏng vấn với CBC rằng: "Khi chúng ta chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của cảm xúc, chúng ta không thể nhớ lại thông tin một cách dễ dàng. Vì vậy, trí nhớ sẽ bị ảnh hưởng, khiến chúng ta hành động bốc đồng hơn". Bà còn nói thêm: "Khi chúng ta bị chi phối bởi cảm xúc, chúng ta có nhiều khả năng đồng ý và tuân thủ, cố gắng tránh bất cứ điều gì mà chúng ta cảm thấy đang đe dọa mình."
Theo nhà chức trách Thụy Điển, lựa chọn tốt nhất là cúp máy ngay lập tức khi có bất kỳ dấu hiệu nghi ngờ nào. Nguyên tắc chung này cũng áp dụng cho các tình huống trực tiếp. Dù ít phổ biến hơn ở Mỹ, nhưng ở Thụy Điển và Hà Lan vẫn có những vụ lừa đảo trong đó kẻ gian giả làm cảnh sát đến tận nhà nạn nhân để yêu cầu tiền hoặc tài sản. Tương tự, chính quyền khuyến cáo mọi người không nên cảm thấy bất lịch sự khi đóng sập cửa trước mặt một người lạ đáng ngờ.
Chính quyền không chỉ muốn bảo vệ người dân khỏi bị lừa đảo, mà còn có một động cơ khác: số tiền bị lừa đảo qua điện thoại có thể được dùng để tài trợ cho các thị trường chợ đen và các tội phạm nghiêm trọng hơn. Ngoài chiến dịch tuyên truyền công khai, cảnh sát Thụy Điển còn tiến hành một chiến dịch toàn quốc nhằm vào các "tay chơi lớn" trong các đường dây lừa đảo, được cho là có liên hệ với tội phạm có tổ chức. Về mặt pháp lý, các nhà lập pháp gần đây đã thông qua luật mới, yêu cầu các công ty viễn thông của đất nước phải chủ động hơn trong việc ngăn chặn các cuộc gọi có khả năng là lừa đảo.
Tại Mỹ, các nhà lập pháp cũng đã cố gắng làm điều tương tự vào năm 2019 với một đạo luật yêu cầu Ủy ban Truyền thông Liên bang (FCC) bắt buộc áp dụng một khung xác thực danh tính người gọi có tên là STIR/SHAKEN. Tuy nhiên, như bất kỳ ai đang sử dụng điện thoại ngày nay đều có thể xác nhận, thành công của nó vẫn còn hạn chế.
So với Thụy Điển, quy mô các vụ lừa đảo ở Mỹ lớn hơn nhiều. Năm ngoái, Ủy ban Thương mại Liên bang (FTC) ước tính người dân đã mất khoảng 3,5 tỷ USD (tương đương khoảng 88,9 nghìn tỷ VNĐ) cho các vụ lừa đảo giả mạo. Và cũng giống như Thụy Điển, những vụ lừa đảo này nhắm vào người lớn tuổi một cách không cân xứng. Có lẽ, người Mỹ cũng nên học cách "vô lễ" hơn một chút khi nghe điện thoại.
Giống như nhiều quốc gia khác, Thụy Điển đang đối mặt với vấn nạn lừa đảo qua điện thoại. Theo ước tính từ lực lượng cảnh sát quốc gia Thụy Điển (Polisen), chỉ riêng trong năm 2025, những kẻ lừa đảo đã chiếm đoạt được số tiền khổng lồ lên đến 575,3 triệu USD (tương đương khoảng 14,6 nghìn tỷ VNĐ). Dù các hình thức lừa đảo trực tuyến, đặc biệt là những chiêu trò sử dụng công cụ AI tạo sinh ngày càng thuyết phục, đang gia tăng, nhưng phần lớn số tiền thiệt hại vẫn đến từ các cuộc gọi lừa đảo truyền thống. "Thông điệp rất đơn giản: Hãy mạnh dạn 'mất lịch sự' – điều đó có thể cứu bạn khỏi bị lừa đảo", Polisen viết trong một bài đăng trên blog của mình, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tự bảo vệ bản thân.
Chiến dịch này đặc biệt hướng đến những người trên 60 tuổi, nhóm đối tượng thường xuyên bị nhắm đến nhất. Các diễn viên nổi tiếng như Suzanne Reuter, Lennart Jähkel, Christina Schollin và nhà báo Claes Elfsberg đã tham gia chia sẻ những câu chuyện và lời khuyên hữu ích. Họ chỉ ra rằng, sự lịch sự và sẵn lòng lắng nghe, vốn là những đức tính đáng khen ngợi trong hầu hết các tình huống, lại chính là điều mà những kẻ lừa đảo tìm cách khai thác. Khi đối mặt với một kẻ lừa đảo tinh vi, giỏi thao túng tâm lý, việc gạt bỏ những phép tắc xã giao có thể là cách duy nhất để tự bảo vệ mình. Diễn viên Suzanne Reuter, nổi tiếng với vai diễn trong loạt phim hài dài tập *Svensson, Svensson*, chia sẻ: "Nhiều người trong chúng ta được dạy phải luôn lịch sự và nhã nhặn, đặc biệt là thế hệ của tôi. Nhưng ngày nay, bạn phải dám đặt câu hỏi nhiều hơn một chút. Đó không phải là vô lễ – đó là tự bảo vệ."
Những kẻ lừa đảo thường lợi dụng cảm xúc của chúng ta. Các vụ lừa đảo qua điện thoại mà nhà chức trách Thụy Điển mô tả thường theo một kịch bản quen thuộc. Nạn nhân thường nhận được tin nhắn văn bản giả mạo từ một nhân vật có thẩm quyền, chẳng hạn như quan chức chính phủ hoặc đại diện ngân hàng, yêu cầu gọi đến một số điện thoại. Sau khi bắt máy, kẻ lừa đảo sẽ cố gắng xây dựng lòng tin với mục tiêu, trước khi chuyển hướng sang việc tạo ra cảm giác cấp bách. Trong một số trường hợp, chúng sẽ thuyết phục nạn nhân rằng một tội ác đang xảy ra và họ cần nhanh chóng chuyển tiền sang một tài khoản khác để tránh bị đánh cắp.
Những âm mưu lừa đảo này có vẻ hiển nhiên nếu nhìn từ bên ngoài, nhưng chúng lại hiệu quả vì một lý do: những kẻ lừa đảo chuyên nghiệp rất giỏi trong việc khai thác cảm xúc và tâm lý con người. Bằng cách thiết lập lòng tin và sau đó tác động vào những động lực nguyên thủy như sợ hãi, phấn khích, tham lam và ham muốn, kẻ lừa đảo có thể làm suy yếu khả năng phòng thủ của một người vốn dĩ lý trí và hoài nghi. Martina Dove, tác giả cuốn sách *The Psychology of Fraud*, từng chia sẻ trong một cuộc phỏng vấn với CBC rằng: "Khi chúng ta chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của cảm xúc, chúng ta không thể nhớ lại thông tin một cách dễ dàng. Vì vậy, trí nhớ sẽ bị ảnh hưởng, khiến chúng ta hành động bốc đồng hơn". Bà còn nói thêm: "Khi chúng ta bị chi phối bởi cảm xúc, chúng ta có nhiều khả năng đồng ý và tuân thủ, cố gắng tránh bất cứ điều gì mà chúng ta cảm thấy đang đe dọa mình."
Theo nhà chức trách Thụy Điển, lựa chọn tốt nhất là cúp máy ngay lập tức khi có bất kỳ dấu hiệu nghi ngờ nào. Nguyên tắc chung này cũng áp dụng cho các tình huống trực tiếp. Dù ít phổ biến hơn ở Mỹ, nhưng ở Thụy Điển và Hà Lan vẫn có những vụ lừa đảo trong đó kẻ gian giả làm cảnh sát đến tận nhà nạn nhân để yêu cầu tiền hoặc tài sản. Tương tự, chính quyền khuyến cáo mọi người không nên cảm thấy bất lịch sự khi đóng sập cửa trước mặt một người lạ đáng ngờ.
Chính quyền không chỉ muốn bảo vệ người dân khỏi bị lừa đảo, mà còn có một động cơ khác: số tiền bị lừa đảo qua điện thoại có thể được dùng để tài trợ cho các thị trường chợ đen và các tội phạm nghiêm trọng hơn. Ngoài chiến dịch tuyên truyền công khai, cảnh sát Thụy Điển còn tiến hành một chiến dịch toàn quốc nhằm vào các "tay chơi lớn" trong các đường dây lừa đảo, được cho là có liên hệ với tội phạm có tổ chức. Về mặt pháp lý, các nhà lập pháp gần đây đã thông qua luật mới, yêu cầu các công ty viễn thông của đất nước phải chủ động hơn trong việc ngăn chặn các cuộc gọi có khả năng là lừa đảo.
Tại Mỹ, các nhà lập pháp cũng đã cố gắng làm điều tương tự vào năm 2019 với một đạo luật yêu cầu Ủy ban Truyền thông Liên bang (FCC) bắt buộc áp dụng một khung xác thực danh tính người gọi có tên là STIR/SHAKEN. Tuy nhiên, như bất kỳ ai đang sử dụng điện thoại ngày nay đều có thể xác nhận, thành công của nó vẫn còn hạn chế.
So với Thụy Điển, quy mô các vụ lừa đảo ở Mỹ lớn hơn nhiều. Năm ngoái, Ủy ban Thương mại Liên bang (FTC) ước tính người dân đã mất khoảng 3,5 tỷ USD (tương đương khoảng 88,9 nghìn tỷ VNĐ) cho các vụ lừa đảo giả mạo. Và cũng giống như Thụy Điển, những vụ lừa đảo này nhắm vào người lớn tuổi một cách không cân xứng. Có lẽ, người Mỹ cũng nên học cách "vô lễ" hơn một chút khi nghe điện thoại.
