Nghịch lý giảm ô nhiễm không khí khiến châu Âu nóng lên nhanh hơn

[Hư Trúc]

Châu Âu đang phải chứng kiến các kỷ lục nhiệt độ liên tiếp bị phá vỡ khi nhiều khu vực hứng chịu những đợt nắng nóng cực đoan xuất hiện sớm hơn thường lệ. Hiện tượng vòm nhiệt cực mạnh — một hệ thống khí áp cao hoạt động như chiếc nắp nồi giữ không khí nóng và đẩy xuống mặt đất — đang bao trùm và có thể tồn tại kéo dài nhiều tuần tại đây.

Các số liệu khoa học xác nhận châu Âu đang là lục địa ấm lên nhanh nhất hành tinh. Trong khi Trái Đất ấm hơn khoảng 1,4 độ C so với thời kỳ tiền công nghiệp (1850-1900), nhiệt độ tại châu Âu đã tăng khoảng 2,4 độ C so với cùng thời kỳ.

Châu Âu đang là lục địa ấm lên nhanh nhất thế giới​

Hệ thống khí áp cao và tuần hoàn khí quyển biến đổi​

Phần lớn sự gia tăng nhiệt độ này xuất phát từ hiệu ứng nhà kính do khí thải nhiên liệu hóa thạch từ các hoạt động của con người. Bên cạnh đó, những thay đổi trong tuần hoàn khí quyển đang khiến các đợt nắng nóng mùa hè tại châu Âu xuất hiện thường xuyên và gay gắt hơn.

Các hệ thống khí áp cao đang ngày càng trở nên phổ biến tại lục địa này. Khi xuất hiện, hệ thống khí áp cao có xu hướng đứng yên, ngăn chặn các hệ thống thời tiết khác di chuyển vào khu vực. Khối không khí ổn định này nén không khí ấm xuống mặt đất và triệt tiêu hơi ẩm, khiến thời tiết không chỉ nóng bỏng mà còn trở nên khô hanh cực độ.

Tác động từ Bắc Cực và hiệu ứng phản xạ ánh sáng​

Vị trí địa lý tiếp giáp với Bắc Cực cũng là nguyên nhân quan trọng khiến châu Âu tăng nhiệt nhanh chóng. Bắc Cực hiện đã ấm hơn 3,2 độ C so với thời kỳ tiền công nghiệp, chủ yếu do hiệu ứng hồi tiếp suất phản xạ.

Tuyết và băng vốn có vai trò phản xạ phần lớn nhiệt lượng của Mặt Trời ngược lại không gian. Tuy nhiên, khi băng tuyết tan chảy do nhiệt độ tăng, những bề mặt tối hơn như đất và đại dương sẽ lộ ra. Các bề mặt này hấp thụ nhiệt nhiều hơn, làm nước biển ấm lên và tiếp tục đẩy nhanh tốc độ tan băng.

Tác động phụ từ việc siết chặt chất lượng không khí​

Những đợt nắng nóng 38 độ C có thể trở thành "bình thường mới" tại châu Âu?​

Một yếu tố bất ngờ khác thúc đẩy hiện tượng ấm lên tại châu Âu bắt nguồn từ việc thực hiện các quy định nghiêm ngặt về chất lượng không khí. Kể từ thập niên 1980, lượng khí thải aerosol tại đây đã giảm mạnh.

Tuy nhiên, các hạt aerosol siêu nhỏ lơ lửng trong không khí vốn có tác dụng làm mát nhờ khả năng phản chiếu ánh sáng Mặt Trời. Khi lượng aerosol giảm đi, tác dụng làm mát tự nhiên này cũng yếu đi, gián tiếp khiến nhiệt độ bề mặt tăng lên.

Sự phân hóa nhiệt độ và những hệ lụy thực tế​

Tốc độ tăng nhiệt diễn ra không đồng đều trên toàn lãnh thổ châu Âu. Trong vòng 30 năm qua, khu vực đông, đông nam và một phần trung tâm châu Âu (bao gồm dãy Alps) ghi nhận mức tăng từ 0,5 đến 1 độ C mỗi thập kỷ.

Trong khi đó, khu vực phía tây, tây nam và các quốc gia cận Bắc Cực như Phần Lan, Na Uy, Thụy Điển tăng từ 0,2 đến 0,5 độ C mỗi thập kỷ. Đặc biệt, quần đảo Svalbard của Na Uy ở vùng Bắc Cực ghi nhận tốc độ tăng nhiệt độ lên tới 1,5 đến 2 độ C mỗi thập kỷ.

Sự gia tăng nhiệt độ cực đoan này đang để lại những hậu quả nghiêm trọng về người. Chỉ riêng trong năm 2024 - năm được ghi nhận là nóng nhất hành tinh - đã có hơn 62.000 người tử vong tại châu Âu vì các nguyên nhân liên quan đến nhiệt độ.

Hiện tượng biến đổi khí hậu kết hợp cùng tác động từ chu kỳ tự nhiên như siêu El Nino có thể khiến tình trạng nắng nóng tại châu Âu tiếp tục gia tăng trong các năm 2026 và 2027. Diễn biến thời tiết tại lục địa này là minh chứng rõ ràng cho thấy những hệ quả trực tiếp từ khí thải nhà kính và sự thay đổi của các hệ thống khí quyển toàn cầu.