Hoàng Đức
Writer
Cách đây không lâu, tạp chí The New Yorker của Mỹ đăng một bài viết gây nhiều tranh cãi. Bài báo đặt ra một câu hỏi khiến rất nhiều người phải giật mình suy nghĩ: liệu trí tuệ nhân tạo có đang tạo ra một “tầng lớp dưới đáy vĩnh viễn”, những người gần như không còn cơ hội vươn lên hay không.
Khái niệm “đáy vĩnh viễn” lan truyền rất nhanh trên mạng. Một phần vì nó xuất hiện trong những câu đùa nửa thật nửa mỉa mai, nhưng phần lớn đến từ nỗi lo có thật. Khi AI phát triển, ngày càng nhiều công việc tay nghề thấp bị tự động hóa. Những người lao động phổ thông, không có kỹ năng đặc biệt, dần bị đẩy ra ngoài thị trường việc làm. Trong khi đó, họ cũng khó cạnh tranh với nhóm “nhân tài cao cấp” có trình độ, kỹ năng và khả năng thích nghi cao. Điều này làm dấy lên nỗi sợ rằng một bộ phận lớn xã hội có thể bị kẹt lại ở tầng đáy, không còn lối thoát.
Trên mạng xã hội, có người còn nói rằng cửa sổ cơ hội việc làm và khởi nghiệp đang dần đóng lại, rằng mỗi người chỉ còn một vài năm, thậm chí một năm, để “thoát đáy”. Dù có phần cường điệu, những phát biểu như vậy phản ánh tâm trạng bất an rất rõ, đặc biệt là của các bậc cha mẹ. Câu hỏi họ đặt ra không còn là con mình học trường nào, mà là con mình phải chuẩn bị như thế nào để không bị bỏ lại phía sau trong kỷ nguyên AI.
Chính trong bối cảnh đó, một cuộc phỏng vấn với Nawal Ravikant, nhà đầu tư nổi tiếng ở Thung lũng Silicon, đã thu hút nhiều sự chú ý. Nawal được mời trò chuyện với các thực tập sinh và sinh viên sắp bước vào ngành công nghệ, chia sẻ cách xây dựng con đường sự nghiệp và cuộc sống trong tương lai. Nhiều người gọi những chia sẻ này là “hướng dẫn sinh tồn trong kỷ nguyên AI”.
Thoạt nhìn, đây là lời khuyên dành cho những người trẻ ưu tú. Nhưng nếu nhìn kỹ, rất nhiều ý tưởng trong đó lại có giá trị với các gia đình đang bối rối trước những thay đổi quá nhanh của thời đại.
Nawal vốn nổi tiếng với quan điểm “hãy kiếm tiền bằng trí tuệ của bạn, không phải bằng thời gian của bạn”. Theo ông, cuộc sống vận hành theo hiệu ứng lãi kép. Những lựa chọn nhỏ, cách suy nghĩ khác nhau, khi tích lũy đủ lâu sẽ tạo ra khác biệt rất lớn. Trong thời đại AI, điều này càng rõ rệt, vì công nghệ cho phép mỗi cá nhân học nhanh hơn, làm được nhiều việc hơn và mở rộng ảnh hưởng theo cách chưa từng có.
Trước đây, đòn bẩy lớn nhất của con người là lao động và vốn. Sau đó là truyền thông, khi một cuốn sách, một video hay một podcast có thể ảnh hưởng đến hàng triệu người. Tiếp theo là phần mềm, nơi mã máy cho phép máy móc làm việc không ngừng nghỉ. Và bây giờ là AI, kết hợp với robot và các công nghệ mới, giúp một cá nhân cũng có thể tạo ra giá trị từng chỉ thuộc về những tổ chức khổng lồ.
Chúng ta đang bước vào kỷ nguyên của “siêu cá nhân”, nơi rào cản kỹ năng giảm mạnh. Những việc trước đây phải mất cả chục năm mới thành thạo, giờ đây người trẻ có thể tiếp cận rất sớm. Một nhóm nhỏ cũng có thể làm được khối lượng công việc mà trước kia cần hàng trăm người. Vì vậy, câu hỏi quan trọng không còn là học gì cho kịp, mà là học như thế nào để không bị cuốn trôi.
Từ những chia sẻ của Nawal, có thể rút ra một vài ý cốt lõi cho giáo dục và định hướng cá nhân trong thời đại AI.
Trước hết là vai trò của sự tò mò. Theo Nawal, tò mò trí tuệ là nền tảng của sáng tạo. Nếu một đứa trẻ không còn muốn hỏi, không muốn khám phá, thì sau này rất khó tạo ra điều mới. Trong một thế giới mà AI có thể làm thay rất nhiều việc, chính sự tò mò giúp con người tìm ra vấn đề đáng giải quyết, chứ không chỉ giải quyết vấn đề có sẵn.
Tiếp theo là việc nhận ra và nuôi dưỡng thế mạnh. Mỗi người đều có điểm mạnh riêng, thường nằm ở giao điểm của vài yếu tố. Khi bạn làm một việc mà cảm thấy nhẹ nhàng, giống như đang chơi, nhưng kết quả lại khiến người khác ấn tượng, đó rất có thể là năng lực tự nhiên của bạn. Trong thời đại này, cố che giấu điểm yếu không còn nhiều ý nghĩa. Cách tốt hơn là tập trung gấp đôi vào điểm mạnh và hợp tác với người giỏi ở những phần bạn không mạnh.
Một khái niệm Nawal nhấn mạnh nhiều là “gu” hay “taste”. Đây không phải là thẩm mỹ theo nghĩa hẹp, mà là khả năng phán đoán tổng thể. AI có thể tạo ra vô số nội dung, sản phẩm, mã nguồn, nhưng cái gì đáng làm, cái gì có giá trị thật, cái gì giải quyết nhu cầu thực tế, vẫn phụ thuộc vào con người. “Gu” chính là khả năng nhận ra điều đó. Và để có “gu”, con người cần nền tảng hiểu biết rộng, không chỉ công nghệ mà cả lịch sử, văn hóa, nghệ thuật và triết học.
Từ đây quay lại câu hỏi của nhiều phụ huynh: vậy trong giáo dục hằng ngày, nên làm gì cho con? Có nên cho con học các kỹ năng thời thượng như prompt AI từ sớm hay không?
Câu trả lời có lẽ ngược lại. Khi công cụ thay đổi quá nhanh, kỹ năng cụ thể hôm nay có thể lỗi thời rất sớm. Thứ bền vững hơn lại là những yếu tố từng bị xem nhẹ.
Một trong số đó là khả năng hạnh phúc. Nếu mọi hành động chỉ đến từ áp lực bên ngoài, như điểm số hay kiếm tiền, con người rất dễ kiệt sức và mất phương hướng. Một đứa trẻ chỉ thực sự có động lực sáng tạo lâu dài khi nó cảm thấy vui và có ý nghĩa trong việc mình làm. Vì vậy, đầu tư cho giáo dục không chỉ là nhồi thêm lớp học, mà là giúp con tìm thấy điều khiến nó say mê.
Điều này đòi hỏi phải chấp nhận khoảng trống. Không lấp kín thời gian của trẻ bằng lịch học dày đặc, mà để con có thời gian chơi, vận động, tiếp xúc với thiên nhiên, nghệ thuật, thậm chí cả những lúc buồn chán. Chính những khoảng trống đó nuôi dưỡng trí tưởng tượng, sự tò mò và sức khỏe tinh thần.
Yếu tố thứ hai là tư duy dài hạn. Thời đại biến động khiến nhiều người chạy theo thành công nhanh, nhưng những đột phá lớn thường đến từ sự kiên trì rất lâu. Các công nghệ AI gây tiếng vang hiện nay đều là kết quả của nhiều năm, thậm chí hàng chục năm đầu tư âm thầm. Hiệu ứng lãi kép không chỉ tồn tại trong tài chính, mà trong cả tri thức, kỹ năng và danh tiếng cá nhân.
Với trẻ em, điều này có nghĩa là không nhất thiết phải thấy kết quả ngay. Việc đọc nhiều, đào sâu một sở thích trong thời gian dài, hay theo đuổi một mối quan tâm tưởng như không “có lợi” trong ngắn hạn, có thể không cải thiện điểm số tức thì, nhưng lại tạo nền móng rất vững cho tương lai.
Cuối cùng là dám đi con đường không đông người. Xã hội hiện nay không thiếu người có bằng cấp, mà thiếu những người thực sự không thể thay thế. Khi giáo dục chỉ hướng tới việc tạo ra những “ốc vít” phù hợp hệ thống, rất nhiều tài năng và đam mê bị bỏ lỡ. Điều này dẫn đến cảm giác bế tắc, kể cả với những người học giỏi và làm ở công ty lớn.
Cuộc tranh luận về “tầng lớp đáy vĩnh viễn” có thể gây lo lắng, nhưng nó cũng là lời nhắc để chúng ta suy nghĩ lại. Mục tiêu của giáo dục không nên chỉ là một công việc ổn định, mà là giúp mỗi người tìm ra con đường riêng, dựa trên thế mạnh và tình yêu của mình.
Chúng ta không thể cho con cái một tương lai chắc chắn. Nhưng chúng ta có thể giúp chúng có khả năng thích nghi, kiên trì với con đường dài hạn và biết cách tạo ra hạnh phúc cho chính mình, dù thế giới thay đổi ra sao. Trong kỷ nguyên AI, đó có lẽ là sự chuẩn bị quan trọng nhất.
Khái niệm “đáy vĩnh viễn” lan truyền rất nhanh trên mạng. Một phần vì nó xuất hiện trong những câu đùa nửa thật nửa mỉa mai, nhưng phần lớn đến từ nỗi lo có thật. Khi AI phát triển, ngày càng nhiều công việc tay nghề thấp bị tự động hóa. Những người lao động phổ thông, không có kỹ năng đặc biệt, dần bị đẩy ra ngoài thị trường việc làm. Trong khi đó, họ cũng khó cạnh tranh với nhóm “nhân tài cao cấp” có trình độ, kỹ năng và khả năng thích nghi cao. Điều này làm dấy lên nỗi sợ rằng một bộ phận lớn xã hội có thể bị kẹt lại ở tầng đáy, không còn lối thoát.
Trên mạng xã hội, có người còn nói rằng cửa sổ cơ hội việc làm và khởi nghiệp đang dần đóng lại, rằng mỗi người chỉ còn một vài năm, thậm chí một năm, để “thoát đáy”. Dù có phần cường điệu, những phát biểu như vậy phản ánh tâm trạng bất an rất rõ, đặc biệt là của các bậc cha mẹ. Câu hỏi họ đặt ra không còn là con mình học trường nào, mà là con mình phải chuẩn bị như thế nào để không bị bỏ lại phía sau trong kỷ nguyên AI.
Chính trong bối cảnh đó, một cuộc phỏng vấn với Nawal Ravikant, nhà đầu tư nổi tiếng ở Thung lũng Silicon, đã thu hút nhiều sự chú ý. Nawal được mời trò chuyện với các thực tập sinh và sinh viên sắp bước vào ngành công nghệ, chia sẻ cách xây dựng con đường sự nghiệp và cuộc sống trong tương lai. Nhiều người gọi những chia sẻ này là “hướng dẫn sinh tồn trong kỷ nguyên AI”.
Thoạt nhìn, đây là lời khuyên dành cho những người trẻ ưu tú. Nhưng nếu nhìn kỹ, rất nhiều ý tưởng trong đó lại có giá trị với các gia đình đang bối rối trước những thay đổi quá nhanh của thời đại.
Nawal vốn nổi tiếng với quan điểm “hãy kiếm tiền bằng trí tuệ của bạn, không phải bằng thời gian của bạn”. Theo ông, cuộc sống vận hành theo hiệu ứng lãi kép. Những lựa chọn nhỏ, cách suy nghĩ khác nhau, khi tích lũy đủ lâu sẽ tạo ra khác biệt rất lớn. Trong thời đại AI, điều này càng rõ rệt, vì công nghệ cho phép mỗi cá nhân học nhanh hơn, làm được nhiều việc hơn và mở rộng ảnh hưởng theo cách chưa từng có.
Trước đây, đòn bẩy lớn nhất của con người là lao động và vốn. Sau đó là truyền thông, khi một cuốn sách, một video hay một podcast có thể ảnh hưởng đến hàng triệu người. Tiếp theo là phần mềm, nơi mã máy cho phép máy móc làm việc không ngừng nghỉ. Và bây giờ là AI, kết hợp với robot và các công nghệ mới, giúp một cá nhân cũng có thể tạo ra giá trị từng chỉ thuộc về những tổ chức khổng lồ.
Chúng ta đang bước vào kỷ nguyên của “siêu cá nhân”, nơi rào cản kỹ năng giảm mạnh. Những việc trước đây phải mất cả chục năm mới thành thạo, giờ đây người trẻ có thể tiếp cận rất sớm. Một nhóm nhỏ cũng có thể làm được khối lượng công việc mà trước kia cần hàng trăm người. Vì vậy, câu hỏi quan trọng không còn là học gì cho kịp, mà là học như thế nào để không bị cuốn trôi.
Từ những chia sẻ của Nawal, có thể rút ra một vài ý cốt lõi cho giáo dục và định hướng cá nhân trong thời đại AI.
Trước hết là vai trò của sự tò mò. Theo Nawal, tò mò trí tuệ là nền tảng của sáng tạo. Nếu một đứa trẻ không còn muốn hỏi, không muốn khám phá, thì sau này rất khó tạo ra điều mới. Trong một thế giới mà AI có thể làm thay rất nhiều việc, chính sự tò mò giúp con người tìm ra vấn đề đáng giải quyết, chứ không chỉ giải quyết vấn đề có sẵn.
Tiếp theo là việc nhận ra và nuôi dưỡng thế mạnh. Mỗi người đều có điểm mạnh riêng, thường nằm ở giao điểm của vài yếu tố. Khi bạn làm một việc mà cảm thấy nhẹ nhàng, giống như đang chơi, nhưng kết quả lại khiến người khác ấn tượng, đó rất có thể là năng lực tự nhiên của bạn. Trong thời đại này, cố che giấu điểm yếu không còn nhiều ý nghĩa. Cách tốt hơn là tập trung gấp đôi vào điểm mạnh và hợp tác với người giỏi ở những phần bạn không mạnh.
Một khái niệm Nawal nhấn mạnh nhiều là “gu” hay “taste”. Đây không phải là thẩm mỹ theo nghĩa hẹp, mà là khả năng phán đoán tổng thể. AI có thể tạo ra vô số nội dung, sản phẩm, mã nguồn, nhưng cái gì đáng làm, cái gì có giá trị thật, cái gì giải quyết nhu cầu thực tế, vẫn phụ thuộc vào con người. “Gu” chính là khả năng nhận ra điều đó. Và để có “gu”, con người cần nền tảng hiểu biết rộng, không chỉ công nghệ mà cả lịch sử, văn hóa, nghệ thuật và triết học.
Từ đây quay lại câu hỏi của nhiều phụ huynh: vậy trong giáo dục hằng ngày, nên làm gì cho con? Có nên cho con học các kỹ năng thời thượng như prompt AI từ sớm hay không?
Câu trả lời có lẽ ngược lại. Khi công cụ thay đổi quá nhanh, kỹ năng cụ thể hôm nay có thể lỗi thời rất sớm. Thứ bền vững hơn lại là những yếu tố từng bị xem nhẹ.
Một trong số đó là khả năng hạnh phúc. Nếu mọi hành động chỉ đến từ áp lực bên ngoài, như điểm số hay kiếm tiền, con người rất dễ kiệt sức và mất phương hướng. Một đứa trẻ chỉ thực sự có động lực sáng tạo lâu dài khi nó cảm thấy vui và có ý nghĩa trong việc mình làm. Vì vậy, đầu tư cho giáo dục không chỉ là nhồi thêm lớp học, mà là giúp con tìm thấy điều khiến nó say mê.
Điều này đòi hỏi phải chấp nhận khoảng trống. Không lấp kín thời gian của trẻ bằng lịch học dày đặc, mà để con có thời gian chơi, vận động, tiếp xúc với thiên nhiên, nghệ thuật, thậm chí cả những lúc buồn chán. Chính những khoảng trống đó nuôi dưỡng trí tưởng tượng, sự tò mò và sức khỏe tinh thần.
Yếu tố thứ hai là tư duy dài hạn. Thời đại biến động khiến nhiều người chạy theo thành công nhanh, nhưng những đột phá lớn thường đến từ sự kiên trì rất lâu. Các công nghệ AI gây tiếng vang hiện nay đều là kết quả của nhiều năm, thậm chí hàng chục năm đầu tư âm thầm. Hiệu ứng lãi kép không chỉ tồn tại trong tài chính, mà trong cả tri thức, kỹ năng và danh tiếng cá nhân.
Với trẻ em, điều này có nghĩa là không nhất thiết phải thấy kết quả ngay. Việc đọc nhiều, đào sâu một sở thích trong thời gian dài, hay theo đuổi một mối quan tâm tưởng như không “có lợi” trong ngắn hạn, có thể không cải thiện điểm số tức thì, nhưng lại tạo nền móng rất vững cho tương lai.
Cuối cùng là dám đi con đường không đông người. Xã hội hiện nay không thiếu người có bằng cấp, mà thiếu những người thực sự không thể thay thế. Khi giáo dục chỉ hướng tới việc tạo ra những “ốc vít” phù hợp hệ thống, rất nhiều tài năng và đam mê bị bỏ lỡ. Điều này dẫn đến cảm giác bế tắc, kể cả với những người học giỏi và làm ở công ty lớn.
Cuộc tranh luận về “tầng lớp đáy vĩnh viễn” có thể gây lo lắng, nhưng nó cũng là lời nhắc để chúng ta suy nghĩ lại. Mục tiêu của giáo dục không nên chỉ là một công việc ổn định, mà là giúp mỗi người tìm ra con đường riêng, dựa trên thế mạnh và tình yêu của mình.
Chúng ta không thể cho con cái một tương lai chắc chắn. Nhưng chúng ta có thể giúp chúng có khả năng thích nghi, kiên trì với con đường dài hạn và biết cách tạo ra hạnh phúc cho chính mình, dù thế giới thay đổi ra sao. Trong kỷ nguyên AI, đó có lẽ là sự chuẩn bị quan trọng nhất.
