Bước đột phá trong y học: Khôi phục thị lực bằng chip cấy ghép và tái tạo võng mạc

[Bùi Minh Nhật]

Mất thị lực là một trong những dạng khuyết tật phổ biến nhất trên thế giới. Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), khoảng 7 triệu người Mỹ đang sống chung với tình trạng suy giảm thị lực. Trong nhiều năm, các bác sĩ cho rằng một số dạng tổn thương mắt gần như không thể phục hồi. Tuy nhiên, hàng loạt nghiên cứu mới đang cho thấy điều ngược lại.

Từ việc "khởi động lại" mắt lười cho đến cấy ghép vi mạch võng mạc hay tái tạo tế bào thần kinh thị giác, các nhà khoa học đang tiến gần hơn đến mục tiêu khôi phục thị lực cho những người từng được xem là không còn hy vọng chữa trị.

"Khởi động lại" mắt lười bằng cách gây tê tạm thời​

Một nhóm nghiên cứu tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) đã công bố kết quả đầy hứa hẹn liên quan đến chứng nhược thị, hay còn gọi là mắt lười.

Đây là tình trạng thường xuất hiện từ thời thơ ấu khi não bộ dần phụ thuộc vào mắt khỏe hơn và giảm xử lý tín hiệu từ mắt còn lại. Theo thời gian, mắt yếu sẽ ngày càng suy giảm chức năng thị giác.

Trong thí nghiệm trên chuột, các nhà khoa học đã sử dụng tetrodotoxin một chất độc thần kinh tự nhiên có trong cá nóc để tạm thời vô hiệu hóa mắt bị nhược thị trong khoảng hai ngày. Kết quả cho thấy các tín hiệu thị giác trong não đã được phục hồi đáng kể sau khi mắt hoạt động trở lại.

Các nhà nghiên cứu cho rằng phương pháp này giống như việc nhấn nút "thiết lập lại" hệ thống thị giác. Nếu thành công trên các loài động vật có hệ thị giác phức tạp hơn và sau đó là con người, đây có thể trở thành một hướng điều trị hoàn toàn mới cho bệnh nhân mắc chứng mắt lười ở mọi lứa tuổi.

Một bước tiến khác đang thu hút sự chú ý là hệ thống vi mạch võng mạc PRIMA, được phát triển bởi các chuyên gia từ nhiều bệnh viện và trung tâm nghiên cứu quốc tế.

Thiết bị này có kích thước chỉ khoảng 2 x 2 mm, nhỏ hơn một hạt gạo, được cấy dưới võng mạc của bệnh nhân mắc teo võng mạc địa lý – một dạng thoái hóa điểm vàng liên quan đến tuổi tác có thể dẫn đến mù lòa.

Sau khi cấy ghép, bệnh nhân sử dụng một cặp kính đặc biệt có gắn camera. Hình ảnh được camera ghi lại sẽ truyền tới vi mạch thông qua tia hồng ngoại. Con chip sau đó chuyển đổi tín hiệu ánh sáng thành xung điện, đóng vai trò như các tế bào cảm thụ ánh sáng nhân tạo.

Kết quả thử nghiệm cho thấy khoảng 84% bệnh nhân đã cải thiện đáng kể khả năng nhìn và đọc chữ. Nhiều người trước đó gần như không thể nhận biết hình ảnh đã có thể đọc được nhiều dòng trên bảng kiểm tra thị lực.

Hy vọng tái tạo võng mạc và đảo ngược mù lòa​

Không chỉ dừng lại ở các thiết bị cấy ghép, các nhà khoa học còn đang tìm cách giúp mắt tự phục hồi.

Năm 2025, nhóm nghiên cứu tại Viện Khoa học và Công nghệ Tiên tiến Hàn Quốc đã công bố một phương pháp mới giúp tái tạo các tế bào thần kinh võng mạc ở chuột.

Các nhà nghiên cứu phát hiện một loại protein có tên PROX1 đóng vai trò ngăn cản quá trình tái tạo tế bào võng mạc ở động vật có vú. Khi ức chế protein này, võng mạc của chuột mắc bệnh viêm võng mạc sắc tố đã có khả năng tái tạo kéo dài tới sáu tháng.

Đây được xem là lần đầu tiên các nhà khoa học đạt được quá trình tái tạo thần kinh võng mạc kéo dài ở động vật có vú, mở ra triển vọng điều trị cho hàng trăm triệu người trên thế giới đang mắc các bệnh thoái hóa võng mạc.

Bên cạnh đó, nhiều nhóm nghiên cứu khác cũng đang thử nghiệm các công nghệ tiên tiến như sử dụng hạt nano vàng kích hoạt bằng laser hoặc can thiệp gen nhằm phục hồi các tế bào cảm thụ ánh sáng đã bị tổn thương.

Dù vẫn cần thêm nhiều năm nghiên cứu và thử nghiệm lâm sàng trước khi được ứng dụng rộng rãi, những tiến bộ này cho thấy lĩnh vực nhãn khoa đang bước vào một giai đoạn mới. Những căn bệnh từng bị xem là nguyên nhân dẫn đến mù lòa vĩnh viễn giờ đây có thể trở thành các tình trạng có khả năng điều trị hoặc thậm chí phục hồi trong tương lai.