Con người có thể tự phục hồi thị lực? Nghiên cứu mới phát hiện cơ chế bất ngờ

[Bui Nhat Minh]

Khả năng tái tạo thị lực là một trong những điều kỳ diệu mà nhiều loài động vật sở hữu. Một số loài cá, lưỡng cư hay động vật không xương sống có thể phục hồi các mô mắt bị tổn thương, thậm chí tái tạo lại những phần quan trọng của hệ thống thị giác. Trong khi đó, động vật có vú, bao gồm cả con người, từ lâu được cho là gần như không có khả năng này.

Tuy nhiên, một nghiên cứu mới của các nhà khoa học tại Đại học Johns Hopkins (Mỹ) cho thấy não bộ và hệ thần kinh của động vật có vú có thể sở hữu một cơ chế bù đắp đáng ngạc nhiên, giúp phục hồi một phần chức năng thị giác sau chấn thương.

Tế bào thần kinh không mọc lại nhưng có thể tạo kết nối mới​

Trong nhiều năm, giới khoa học tin rằng các tế bào thần kinh trong hệ thần kinh trung ương gần như không thể tái tạo sau khi bị tổn thương. Tuy nhiên, điều đó không giải thích được vì sao nhiều bệnh nhân vẫn có thể phục hồi một phần thị lực hoặc các chức năng thần kinh khác sau những chấn thương nghiêm trọng.

Để tìm hiểu hiện tượng này, các nhà nghiên cứu đã theo dõi hệ thống thị giác của chuột sau khi bị tổn thương. Kết quả cho thấy các tế bào thần kinh sống sót không mọc lại hoàn toàn, nhưng chúng bắt đầu phát triển thêm nhiều nhánh mới.

Quá trình này, được gọi là "nảy chồi" (sprouting), giúp các tế bào thần kinh tạo ra nhiều kết nối hơn với các vùng khác trong não. Theo thời gian, số lượng kết nối mới gần như bù đắp được những kết nối đã mất vì chấn thương.

Nghiên cứu được công bố trên tạp chí khoa học JNeurosci vào đầu năm 2026. Các tác giả cho rằng đây là bằng chứng cho thấy hệ thần kinh trung ương có khả năng tự sửa chữa nhiều hơn so với những gì giới khoa học từng nghĩ.

Chuột đực phục hồi thị lực tốt hơn chuột cái​

Một trong những phát hiện gây bất ngờ nhất của nghiên cứu là sự khác biệt rõ rệt giữa hai giới.

Các nhà khoa học nhận thấy chuột đực phục hồi nhanh hơn và gần như lấy lại hoàn toàn chức năng thị giác sau chấn thương. Trong khi đó, chuột cái phục hồi chậm hơn và mức độ hồi phục cũng thấp hơn đáng kể.

Hiện tượng này vẫn chưa được giải thích đầy đủ, nhưng nó tương đồng với các quan sát trước đây ở con người. Nhiều nghiên cứu cho thấy phụ nữ thường gặp các triệu chứng kéo dài hơn nam giới sau chấn động não hoặc tổn thương thần kinh.

Theo nhóm nghiên cứu, việc hiểu rõ cơ chế giúp các tế bào thần kinh phát triển các nhánh kết nối mới có thể mở ra hướng điều trị mới cho những bệnh nhân bị tổn thương não, tổn thương dây thần kinh thị giác hoặc các bệnh lý gây suy giảm thị lực.

Dù con người vẫn chưa sở hữu khả năng tái tạo mắt hoàn toàn như một số loài động vật khác, những phát hiện mới cho thấy cơ thể chúng ta có thể đang sở hữu các cơ chế phục hồi tiềm ẩn mà khoa học mới chỉ bắt đầu khám phá.

Các nhà nghiên cứu kỳ vọng rằng việc giải mã những cơ chế này, kết hợp với các tiến bộ trong y học tái tạo và liệu pháp gen, có thể giúp mở đường cho các phương pháp điều trị mới nhằm phục hồi thị lực cho hàng triệu người trên thế giới trong tương lai.