NhatDuy
Intern Writer
Nhắc đến những vùng đất giàu tài nguyên nhất nước Nga, Yakutia luôn nằm trong nhóm đầu tiên được nhắc tới. Vùng lãnh thổ này, tên chính thức là Cộng hòa Sakha, trải rộng trên diện tích hơn 3,08 triệu km², tương đương quy mô của Ấn Độ và lớn hơn cả Argentina. Đây cũng là đơn vị hành chính cấp dưới có diện tích lớn nhất thế giới.
Bên dưới lớp đất đóng băng vĩnh cửu là nguồn tài nguyên khổng lồ. Khoảng 25% doanh số kim cương toàn cầu có nguồn gốc từ các mỏ tại Yakutia. Chỉ riêng điều đó cũng đủ khiến nhiều người nghĩ đây là một vùng đất thịnh vượng và đông đúc. Thực tế lại hoàn toàn trái ngược.
Đến cuối năm 2024, Yakutia chỉ có hơn 1 triệu cư dân, cụ thể là 1.007.058 người, tăng nhẹ so với mức 1.001.664 người của năm trước. Với diện tích rộng lớn như vậy, mật độ dân số trung bình chưa tới 0,4 người/km². Ở nhiều khu vực nông thôn, khoảng cách giữa các hộ dân có thể lên tới hàng chục km.
Nguyên nhân của tình trạng này không đơn thuần nằm ở tỷ lệ sinh hay quyết định cá nhân của các gia đình. Đó là kết quả của hàng loạt yếu tố kinh tế, địa lý và xã hội đã tồn tại suốt nhiều thập kỷ.
Tuy nhiên, sự giàu có về tài nguyên không tự động tạo ra môi trường sống hấp dẫn. Mô hình phát triển của Yakutia phụ thuộc mạnh vào khai khoáng. Khi một mỏ mới được đưa vào khai thác, lao động đổ về. Khi hoạt động sản xuất suy giảm, người lao động lại rời đi. Nhiều thành phố khai thác nổi tiếng như Mirny, Udachny hay Ardan trên thực tế vẫn mang dáng dấp của những thị trấn nhỏ nằm cô lập giữa vùng băng giá.
Điều kiện tự nhiên còn là thách thức lớn hơn nhiều. Yakutsk được biết đến là thành phố lớn lạnh nhất thế giới. Hai địa danh Oymyakon và Verkhoyansk thường xuyên xuất hiện trong danh sách những nơi lạnh nhất Bắc bán cầu, chỉ đứng sau Camp Summit ở Greenland. Mùa đông tại Yakutsk thường xuống dưới -35°C, trong khi nhiệt độ tại Oymyakon có thể giảm sâu dưới -65°C.
Khó khăn không chỉ nằm trên mặt đất mà còn ở dưới lòng đất. Toàn bộ khu vực được bao phủ bởi lớp băng vĩnh cửu dày hàng trăm mét. Tại Yakutsk, độ sâu lớp băng này vào khoảng 140 mét, còn ở nhiều khu vực ven biển có thể vượt 300 mét. Mọi công trình xây dựng đều phải sử dụng các giải pháp kỹ thuật đặc biệt, với hệ thống cọc đóng sâu khoảng 10 mét để tránh nguy cơ sụt lún khi băng tan.
Trong điều kiện như vậy, nông nghiệp chỉ phát triển được ở một số khu vực phía nam dọc sông Lena và các phụ lưu. Người dân chủ yếu trồng khoai tây, yến mạch, rau màu và chăn nuôi gia súc. Trong khi đó, nhiều cộng đồng ở phía bắc phải phụ thuộc vào nguồn hàng vận chuyển bằng tuyến đường biển Bắc Cực trong thời gian băng tan mùa hè. Khi mùa đông đến, giá các mặt hàng thiết yếu tăng mạnh.
Chi phí sinh hoạt cao khiến không ít người trẻ lựa chọn rời đi. Với nhiều lao động trong ngành khai khoáng, vận tải hoặc năng lượng, mục tiêu cuối cùng thường là tích lũy đủ tiền để chuyển đến Moscow hoặc St. Petersburg, thay vì gắn bó lâu dài với vùng đất giá lạnh này.
Kết quả là tỷ lệ người Yakut trong tổng dân số giảm từ khoảng 90% năm 1920 xuống còn 33,4% vào năm 1989. Tuy nhiên, mô hình này phụ thuộc nhiều vào trợ cấp và cơ chế điều phối của nhà nước.
Khi Liên Xô tan rã, các khoản hỗ trợ giảm mạnh, doanh nghiệp tái cơ cấu, nhiều lao động mất việc hoặc không được trả lương đúng hạn. Làn sóng di cư khỏi Yakutia bắt đầu diễn ra trên diện rộng.
Theo số liệu điều tra dân số, Yakutia có 1.081.408 người vào năm 1989. Con số này giảm xuống còn 949.280 người năm 2002, tăng lên 958.528 người năm 2010 và đạt 995.686 người vào năm 2021. Trong hơn ba thập kỷ, khu vực này gần như không ghi nhận tăng trưởng dân số đáng kể.
Một vấn đề khác là những người rời đi phần lớn thuộc nhóm lao động trẻ và có khả năng thích nghi cao. Những người ở lại thường là người cao tuổi hoặc trẻ em. Nhiều cộng đồng nông thôn tiếp tục đối mặt với tỷ lệ nghèo cao cùng hàng loạt khó khăn trong tiếp cận dịch vụ cơ bản.
Các gia đình sinh sống tại đây thường phải gửi con vào trường nội trú, di chuyển bằng đường hàng không tới Yakutsk để điều trị y tế, phụ thuộc vào nguồn cung hàng hóa từ bên ngoài và chấp nhận chất lượng kết nối internet không ổn định.
Bởi vậy, vấn đề cốt lõi không phải là việc người dân có muốn sinh con hay không. Điều quan trọng hơn là liệu thế hệ trẻ có nhìn thấy tương lai lâu dài tại Yakutia hay không. Nếu cơ hội học tập, việc làm và phát triển sự nghiệp vẫn tập trung ở phía nam nước Nga, xu hướng di cư sẽ tiếp tục kéo dài.
Hiện nay, Yakutsk có khoảng 311.000 dân, tương đương gần một phần ba dân số toàn vùng và khoảng một nửa dân số đô thị. Điều đó phản ánh sự mất cân đối lớn trong phân bố dân cư của Yakutia.
Để giữ chân người dân, năm 2016 Nga triển khai chương trình cấp miễn phí 1 hecta đất tại Viễn Đông, bao gồm cả Yakutia. Tuy nhiên, đất đai chỉ là một phần rất nhỏ của bài toán. Giáo dục, y tế, cơ hội việc làm và chất lượng sống mới là những yếu tố quyết định việc người dân có ở lại hay không.
Trong bối cảnh đó, Moscow bắt đầu tìm kiếm động lực phát triển mới thông qua hợp tác với châu Á, đặc biệt là Trung Quốc.
Ngày 18/5, Hội nghị xúc tiến hợp tác lần thứ ba giữa Cộng hòa Sakha (Yakutia) và các địa phương Trung Quốc được tổ chức tại Cáp Nhĩ Tân dưới sự chủ trì của người đứng đầu Yakutia, ông Nikolayev. Song song với đó là Hội chợ triển lãm Trung Quốc - Nga lần thứ 10 diễn ra từ ngày 17 đến 21/5/2026.
Các nội dung hợp tác tập trung vào thương mại, vật liệu xây dựng dành cho vùng lạnh, năng lượng, du lịch, y tế và phát triển chuỗi cung ứng. Mục tiêu là chuyển từ mô hình xuất khẩu nguyên liệu thô sang hợp tác đầu tư, sản xuất công nghiệp và xây dựng các liên doanh.
Theo ông Nikolayev, Trung Quốc hiện là đối tác thương mại nước ngoài quan trọng nhất của Yakutia. Chính quyền khu vực mong muốn mở rộng hợp tác sang các lĩnh vực công nghiệp, logistics, y tế và sản xuất thay vì chỉ dựa vào xuất khẩu kim cương, than đá và gỗ.
Song song với đó, hạ tầng hỗ trợ thương mại cũng đang được cải thiện. Khu Thương mại Tự do Cáp Nhĩ Tân đã xây dựng mạng lưới hợp tác sâu rộng với Nga trong các lĩnh vực tài chính, logistics và công nghệ. Hơn 130 doanh nghiệp đang tham gia các hoạt động hợp tác kinh tế với Nga, trong khi mạng lưới hợp tác ngân hàng thông qua CIPS tiếp tục được mở rộng.
Ở cấp độ quốc gia, chuyến thăm Trung Quốc của Tổng thống Vladimir Putin vào tháng 5/2026 dự kiến sẽ thúc đẩy hơn nữa quan hệ đối tác chiến lược toàn diện giữa hai nước. Một trong những nội dung đáng chú ý là hợp tác giữa hệ thống định vị Bắc Đẩu và GLONASS trong giai đoạn 2026-2030.
Đối với một vùng lãnh thổ rộng lớn, dân cư thưa thớt và hạ tầng thông tin còn hạn chế như Yakutia, các công nghệ định vị và liên lạc vệ tinh có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
Nhờ sự phát triển của các tuyến vận tải Bắc Cực, thương mại xuyên biên giới và hợp tác kinh tế Nga - Trung, Yakutia đang dần thay đổi vị thế của mình. Từ một vùng đất bị xem là xa xôi ở rìa bản đồ, nơi đây đang từng bước trở thành mắt xích quan trọng trong mạng lưới kết nối Á - Âu.
Tuy nhiên, hợp tác kinh tế chỉ có thể đóng vai trò hỗ trợ. Để giải quyết tận gốc vấn đề dân số, Yakutia vẫn cần những điều kiện sống tốt hơn, hệ thống giáo dục và y tế chất lượng hơn, cơ hội nghề nghiệp đa dạng hơn và triển vọng phát triển đủ hấp dẫn để người trẻ lựa chọn ở lại.
Bởi cuối cùng, sự thịnh vượng của một vùng đất không được đo bằng số lượng kim cương nằm dưới lòng đất, mà bằng số lượng gia đình sẵn sàng xây dựng tương lai trên chính vùng đất đó.
Những mỏ kim cương của Yakutia có thể tiếp tục tạo ra giá trị kinh tế trong nhiều thập kỷ nữa. Nhưng dấu hiệu rõ ràng nhất của sự phát triển sẽ là những khu phố đông đúc hơn, nhiều trẻ em hơn trong các trường học và những thị trấn vẫn sáng đèn khi đêm xuống. Đó mới là thước đo thực sự của sự giàu có.
Bên dưới lớp đất đóng băng vĩnh cửu là nguồn tài nguyên khổng lồ. Khoảng 25% doanh số kim cương toàn cầu có nguồn gốc từ các mỏ tại Yakutia. Chỉ riêng điều đó cũng đủ khiến nhiều người nghĩ đây là một vùng đất thịnh vượng và đông đúc. Thực tế lại hoàn toàn trái ngược.
Đến cuối năm 2024, Yakutia chỉ có hơn 1 triệu cư dân, cụ thể là 1.007.058 người, tăng nhẹ so với mức 1.001.664 người của năm trước. Với diện tích rộng lớn như vậy, mật độ dân số trung bình chưa tới 0,4 người/km². Ở nhiều khu vực nông thôn, khoảng cách giữa các hộ dân có thể lên tới hàng chục km.
Nguyên nhân của tình trạng này không đơn thuần nằm ở tỷ lệ sinh hay quyết định cá nhân của các gia đình. Đó là kết quả của hàng loạt yếu tố kinh tế, địa lý và xã hội đã tồn tại suốt nhiều thập kỷ.
Kho báu dưới lòng đất không đồng nghĩa với cuộc sống dễ dàng
Yakutia là trung tâm khai khoáng quan trọng bậc nhất của Nga. Khu vực này đóng góp toàn bộ sản lượng antimon, 99% kim cương, 24% vàng và 33% bạc của cả nước. Ngoài ra còn có các mỏ than, sắt, thiếc, uranium, dầu mỏ và khí đốt tự nhiên quy mô lớn. Mỏ uranium Elkonskoye, lớn nhất nước Nga, cũng nằm tại đây. Nhờ đó, ngành khai thác và sản xuất chiếm hơn 60% GDP của vùng.
Tuy nhiên, sự giàu có về tài nguyên không tự động tạo ra môi trường sống hấp dẫn. Mô hình phát triển của Yakutia phụ thuộc mạnh vào khai khoáng. Khi một mỏ mới được đưa vào khai thác, lao động đổ về. Khi hoạt động sản xuất suy giảm, người lao động lại rời đi. Nhiều thành phố khai thác nổi tiếng như Mirny, Udachny hay Ardan trên thực tế vẫn mang dáng dấp của những thị trấn nhỏ nằm cô lập giữa vùng băng giá.
Điều kiện tự nhiên còn là thách thức lớn hơn nhiều. Yakutsk được biết đến là thành phố lớn lạnh nhất thế giới. Hai địa danh Oymyakon và Verkhoyansk thường xuyên xuất hiện trong danh sách những nơi lạnh nhất Bắc bán cầu, chỉ đứng sau Camp Summit ở Greenland. Mùa đông tại Yakutsk thường xuống dưới -35°C, trong khi nhiệt độ tại Oymyakon có thể giảm sâu dưới -65°C.
Khó khăn không chỉ nằm trên mặt đất mà còn ở dưới lòng đất. Toàn bộ khu vực được bao phủ bởi lớp băng vĩnh cửu dày hàng trăm mét. Tại Yakutsk, độ sâu lớp băng này vào khoảng 140 mét, còn ở nhiều khu vực ven biển có thể vượt 300 mét. Mọi công trình xây dựng đều phải sử dụng các giải pháp kỹ thuật đặc biệt, với hệ thống cọc đóng sâu khoảng 10 mét để tránh nguy cơ sụt lún khi băng tan.
Trong điều kiện như vậy, nông nghiệp chỉ phát triển được ở một số khu vực phía nam dọc sông Lena và các phụ lưu. Người dân chủ yếu trồng khoai tây, yến mạch, rau màu và chăn nuôi gia súc. Trong khi đó, nhiều cộng đồng ở phía bắc phải phụ thuộc vào nguồn hàng vận chuyển bằng tuyến đường biển Bắc Cực trong thời gian băng tan mùa hè. Khi mùa đông đến, giá các mặt hàng thiết yếu tăng mạnh.
Chi phí sinh hoạt cao khiến không ít người trẻ lựa chọn rời đi. Với nhiều lao động trong ngành khai khoáng, vận tải hoặc năng lượng, mục tiêu cuối cùng thường là tích lũy đủ tiền để chuyển đến Moscow hoặc St. Petersburg, thay vì gắn bó lâu dài với vùng đất giá lạnh này.
Làn sóng di cư và nỗ lực tìm lối thoát cho Yakutia
Thực tế, Yakutia từng có cơ cấu dân số rất khác hiện nay. Trong thời kỳ Liên Xô, chính quyền trung ương triển khai nhiều chương trình nhằm đưa dân cư tới Viễn Đông. Từ những năm 1960, sự bùng nổ của ngành khai khoáng đã kéo theo lượng lớn người nhập cư từ phần châu Âu của Nga và các khu vực Slav khác.
Kết quả là tỷ lệ người Yakut trong tổng dân số giảm từ khoảng 90% năm 1920 xuống còn 33,4% vào năm 1989. Tuy nhiên, mô hình này phụ thuộc nhiều vào trợ cấp và cơ chế điều phối của nhà nước.
Khi Liên Xô tan rã, các khoản hỗ trợ giảm mạnh, doanh nghiệp tái cơ cấu, nhiều lao động mất việc hoặc không được trả lương đúng hạn. Làn sóng di cư khỏi Yakutia bắt đầu diễn ra trên diện rộng.
Theo số liệu điều tra dân số, Yakutia có 1.081.408 người vào năm 1989. Con số này giảm xuống còn 949.280 người năm 2002, tăng lên 958.528 người năm 2010 và đạt 995.686 người vào năm 2021. Trong hơn ba thập kỷ, khu vực này gần như không ghi nhận tăng trưởng dân số đáng kể.
Một vấn đề khác là những người rời đi phần lớn thuộc nhóm lao động trẻ và có khả năng thích nghi cao. Những người ở lại thường là người cao tuổi hoặc trẻ em. Nhiều cộng đồng nông thôn tiếp tục đối mặt với tỷ lệ nghèo cao cùng hàng loạt khó khăn trong tiếp cận dịch vụ cơ bản.
Các gia đình sinh sống tại đây thường phải gửi con vào trường nội trú, di chuyển bằng đường hàng không tới Yakutsk để điều trị y tế, phụ thuộc vào nguồn cung hàng hóa từ bên ngoài và chấp nhận chất lượng kết nối internet không ổn định.
Bởi vậy, vấn đề cốt lõi không phải là việc người dân có muốn sinh con hay không. Điều quan trọng hơn là liệu thế hệ trẻ có nhìn thấy tương lai lâu dài tại Yakutia hay không. Nếu cơ hội học tập, việc làm và phát triển sự nghiệp vẫn tập trung ở phía nam nước Nga, xu hướng di cư sẽ tiếp tục kéo dài.
Hiện nay, Yakutsk có khoảng 311.000 dân, tương đương gần một phần ba dân số toàn vùng và khoảng một nửa dân số đô thị. Điều đó phản ánh sự mất cân đối lớn trong phân bố dân cư của Yakutia.
Để giữ chân người dân, năm 2016 Nga triển khai chương trình cấp miễn phí 1 hecta đất tại Viễn Đông, bao gồm cả Yakutia. Tuy nhiên, đất đai chỉ là một phần rất nhỏ của bài toán. Giáo dục, y tế, cơ hội việc làm và chất lượng sống mới là những yếu tố quyết định việc người dân có ở lại hay không.
Trong bối cảnh đó, Moscow bắt đầu tìm kiếm động lực phát triển mới thông qua hợp tác với châu Á, đặc biệt là Trung Quốc.
Ngày 18/5, Hội nghị xúc tiến hợp tác lần thứ ba giữa Cộng hòa Sakha (Yakutia) và các địa phương Trung Quốc được tổ chức tại Cáp Nhĩ Tân dưới sự chủ trì của người đứng đầu Yakutia, ông Nikolayev. Song song với đó là Hội chợ triển lãm Trung Quốc - Nga lần thứ 10 diễn ra từ ngày 17 đến 21/5/2026.
Các nội dung hợp tác tập trung vào thương mại, vật liệu xây dựng dành cho vùng lạnh, năng lượng, du lịch, y tế và phát triển chuỗi cung ứng. Mục tiêu là chuyển từ mô hình xuất khẩu nguyên liệu thô sang hợp tác đầu tư, sản xuất công nghiệp và xây dựng các liên doanh.
Theo ông Nikolayev, Trung Quốc hiện là đối tác thương mại nước ngoài quan trọng nhất của Yakutia. Chính quyền khu vực mong muốn mở rộng hợp tác sang các lĩnh vực công nghiệp, logistics, y tế và sản xuất thay vì chỉ dựa vào xuất khẩu kim cương, than đá và gỗ.
Song song với đó, hạ tầng hỗ trợ thương mại cũng đang được cải thiện. Khu Thương mại Tự do Cáp Nhĩ Tân đã xây dựng mạng lưới hợp tác sâu rộng với Nga trong các lĩnh vực tài chính, logistics và công nghệ. Hơn 130 doanh nghiệp đang tham gia các hoạt động hợp tác kinh tế với Nga, trong khi mạng lưới hợp tác ngân hàng thông qua CIPS tiếp tục được mở rộng.
Ở cấp độ quốc gia, chuyến thăm Trung Quốc của Tổng thống Vladimir Putin vào tháng 5/2026 dự kiến sẽ thúc đẩy hơn nữa quan hệ đối tác chiến lược toàn diện giữa hai nước. Một trong những nội dung đáng chú ý là hợp tác giữa hệ thống định vị Bắc Đẩu và GLONASS trong giai đoạn 2026-2030.
Đối với một vùng lãnh thổ rộng lớn, dân cư thưa thớt và hạ tầng thông tin còn hạn chế như Yakutia, các công nghệ định vị và liên lạc vệ tinh có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
Nhờ sự phát triển của các tuyến vận tải Bắc Cực, thương mại xuyên biên giới và hợp tác kinh tế Nga - Trung, Yakutia đang dần thay đổi vị thế của mình. Từ một vùng đất bị xem là xa xôi ở rìa bản đồ, nơi đây đang từng bước trở thành mắt xích quan trọng trong mạng lưới kết nối Á - Âu.
Tuy nhiên, hợp tác kinh tế chỉ có thể đóng vai trò hỗ trợ. Để giải quyết tận gốc vấn đề dân số, Yakutia vẫn cần những điều kiện sống tốt hơn, hệ thống giáo dục và y tế chất lượng hơn, cơ hội nghề nghiệp đa dạng hơn và triển vọng phát triển đủ hấp dẫn để người trẻ lựa chọn ở lại.
Bởi cuối cùng, sự thịnh vượng của một vùng đất không được đo bằng số lượng kim cương nằm dưới lòng đất, mà bằng số lượng gia đình sẵn sàng xây dựng tương lai trên chính vùng đất đó.
Những mỏ kim cương của Yakutia có thể tiếp tục tạo ra giá trị kinh tế trong nhiều thập kỷ nữa. Nhưng dấu hiệu rõ ràng nhất của sự phát triển sẽ là những khu phố đông đúc hơn, nhiều trẻ em hơn trong các trường học và những thị trấn vẫn sáng đèn khi đêm xuống. Đó mới là thước đo thực sự của sự giàu có.
